Yakınım Aleyhine Tanıklık Yapmak Zorunda mıyım? Çekinme Hakkı ve Yalan Tanıklık (CMK m.45, TCK m.272)

Yakını hakkında tanıklığa çağrılan kişilerin en zor anıdır. Kanun bu ikilemi görmüş ve çekinme hakkı tanımıştır. Dahası: bu hak hatırlatılmadan gerçeğe aykırı tanıklık yapılmışsa, verilecek cezada indirim yapılabileceği gibi ceza vermekten de vazgeçilebilir.

Neden Böyle Bir Hak Var?

Tanıklık kural olarak zorunlu bir yükümlülüktür. Buna karşılık kanun, belirli yakınlık ilişkileri bakımından istisna tanımıştır.

Kanun gerekçesinde bu tercihin sebebi açıklanmıştır: tanığın çok yakını hakkında tanıklık etmesinin, akrabalık ilişkisine zarar verebileceği gözetilerek çekinme olanağı sağlanmıştır.

Yani kanun, kişiyi yakınını ele vermek ile yalan söylemek arasında bir tercihe zorlamamayı seçmiştir. Bu, silodaki suçluyu kayırma yazısında görülen yakın akraba cezasızlığıyla aynı düşünceye dayanır.

Üçüncü satır önemli bir genişlemedir. Önceki kanunda yalnızca sanıktan söz edildiği hâlde, yürürlükteki kanunda ayrıca şüpheli kelimesine yer verilmiştir. Şüpheli, soruşturma evresinde kendisine suç yüklenen kişidir; böylece soruşturma evresinde de tanığa çekinme hakkı tanınmıştır.

Bunun uyuşturucu dosyalarındaki karşılığı doğrudandır: kollukta veya savcılıkta ifadeye çağrılan bir yakın da bu haktan yararlanabilir; hakkın yalnızca duruşmada geçerli olduğu düşüncesi yanlıştır.

Kimler Çekinebilir?

Kapsam kanunda ayrıntılı biçimde belirlenmiştir ve silodaki diğer yakınlık listelerinden daha geniştir.

CMK m.45 uyarınca; şüpheli veya sanığın nişanlısı, evlilik bağı kalmasa bile eşi, kan veya kayın hısımlığından üstsoy veya altsoyu, üçüncü derece dâhil kan hısımları, ikinci derece dâhil kayın hısımları ile şüpheli veya sanıkla aralarında evlatlık bağı bulunanlar tanıklıktan çekinebilir.

Birinci ve ikinci satırlar bu listeyi silodaki diğer listelerden ayırır. Suçluyu kayırma ve suç üstlenme hükümlerinde nişanlı ve boşanmış eş kapsam dışındayken, tanıklıktan çekinme bakımından bu kişiler açıkça sayılmıştır.

Yedinci satır da geniş bir kapsamı gösterir. Kanun yalnızca kan bağı olanları değil, evlilik yoluyla elde edilen kayın hısımlıklarını da kapsar; kayınvalide, kayınpeder, gelin ve damat da bu haktan yararlanabilir.

Bu nedenle uyuşturucu dosyalarında ifadeye çağrılan bir yakının, öncelikle bu listeye göre durumunu değerlendirmesi gerekir.

Hâkimin Hatırlatma Yükümlülüğü

Bu, hem tanık hem sanık bakımından en önemli usul güvencesidir ve dosyadan denetlenebilir.

CMK m.45’in ilgili fıkrası açıktır: tanıklıktan çekinebilecek olan kimselere, dinlenmeden önce tanıklıktan çekinebilecekleri bildirilir. Bu kimseler, dinlenirken de her zaman tanıklıktan çekinebilirler.

Dördüncü satır sıkça bilinmez. Çekinme hakkı yalnızca başlangıçta kullanılabilecek bir hak değildir; tanık dinlenirken de her zaman çekinebilir. Beyanına başlamış olmak, bu hakkı ortadan kaldırmaz.

Altıncı satır ise uyuşturucu dosyalarında somut önem taşır. Çok sanıklı dosyalarda tanık, bazı sanıklar bakımından çekinme hakkına sahipken diğerleri bakımından sahip olmayabilir. Yargı kararlarında bu ayrımın gözetilmesi gerektiği görülmektedir; kişi kardeşleri hakkında çekinme hakkını kullanabilirken, yakınlık ilişkisi bulunmayan diğer sanıklar bakımından bu hakkı bulunmayabilir.

İkinci satır ise savunmanın somut denetim alanıdır. Hatırlatmanın yapıldığının tutanağa geçirilmemesi, hem tanık hem sanık bakımından sonradan tartışma doğurur.

Çekinme Hakkı Olmayanlar İçin: Kendini Suçlamama

Yakınlık ilişkisi bulunmayan tanıklar bakımından da bir güvence vardır ve bu, ayrı bir maddede düzenlenmiştir.

CMK m.48 uyarınca tanık, kendisini veya kanunda gösterilen yakınlarını ceza kovuşturmasına uğratabilecek nitelikteki sorulara cevap vermekten çekinebilir.

İkinci satır uyuşturucu dosyalarında sıkça gündeme gelir. Kullanıcı konumundaki bir kişi, satıcı hakkında tanıklık ederken kendi fiilini de açıklamak durumunda kalabilir; bu hâlde ilgili hükümden yararlanabilir.

Aradaki fark önemlidir: m.45 tanıklığın tamamından çekinme imkânı verirken, m.48 belirli sorulara cevap vermeme hakkı tanır.

Üçüncü Katman: Yemin Rejimi

Tanıklıktan çekinme ve cevap vermeme hakkının yanında, çoğu zaman hiç konuşulmayan bir üçüncü katman daha vardır: yemin. Bu, yakınlar bakımından ayrıca değerlendirilmesi gereken bir noktadır; çünkü tanıklık yapmayı seçmek, yemin etmeyi de kabul etmek anlamına gelmez.

Kritik nokta şudur: 45 inci madde kapsamındaki bir yakın, çekinme hakkını kullanmayıp tanıklık yapmayı seçtiğinde, yemin verilip verilmeyeceği hâkim veya mahkemenin takdirindedir; ayrıca tanık yeminden ayrıca çekinebilir. Yani çekinme hakkı iki ayrı noktada kullanılabilir: tanıklığın kendisinden ve yeminden. İkisinden birinin kullanılmaması, diğerinden de vazgeçildiği anlamına gelmez.

Bunun pratik değeri büyüktür. Bir yakın, bildiklerini anlatmayı seçebilir ancak yeminle bağlanmak istemeyebilir. Bu iki tercih birbirinden bağımsızdır ve duruşmada ayrı ayrı beyan edilebilir. Bu nedenle çağrıldığında yalnızca "tanıklık yapacak mısınız" sorusuna değil, yemin konusundaki tercihe de hazırlıklı olunmalıdır. Her iki tercihin de tutanağa geçirilmesi gerekir.

Yemin verilmeyecek tanıklar: CMK m.50

Kanun, bazı kişilerin zorunlu olarak yeminsiz dinlenmesini öngörmüştür. Bu, bir tercih değil kuraldır.

CMK m.50 — Yemin Verilmeyenler

Üçüncü bent uyuşturucu dosyalarında sık gündeme gelir ve yazının yukarıdaki bölümünde anlatılan kendini suçlamama ilkesiyle bağlantılıdır. Aynı olay nedeniyle hakkında şüpheli veya sanık sıfatı bulunan bir kişi, başka bir dosyada tanık olarak dinlense dahi yeminsiz dinlenir. Aynı şekilde, suçluyu kayırma veya delil karartma şüphesi altında bulunanlar da bu kapsamdadır. Bu husus, ifadeye çağrılan kişinin kendi konumunu baştan değerlendirmesini gerektirir.

Yargıtay bu kuralı iki yönlü olarak da uygulamaktadır. Bir yandan, on beş yaşından büyük olup çekinme hakkı bulunmayan tanığa mutlaka yemin verdirilmesi gerektiği; yemin verilmeden ifade alınmasının yasaya aykırı olduğu belirtilmiştir. Öte yandan, çekinme hakkı hatırlatılarak yeminsiz dinlenmesi gereken tanığın yeminli dinlenmesinin de hukuka aykırı olduğu vurgulanmıştır. Kararlarda, olayın tek görgü tanığı olan ve on beş yaşından küçük olan tanığın yeminli dinlenmesi bozma sebebi sayılmıştır. Ayrıca yemin verilmeyecek tanıklar ile yeminden çekinebilecek olanların kanunda sınırlı olarak gösterildiği; bu kapsamda bulunmayan bir kişinin yeminsiz dinlenmesinin de bozmayı gerektirdiği belirtilmektedir.

Yeminsiz dinlenmenin beyana etkisi

Sık sorulan bir soruya cevap vermek gerekir: yemin verilmemesi, beyanın hiç dinlenmeyeceği veya değersiz olduğu anlamına gelmez. Kişi yine dinlenir ve beyanı dosyaya girer; ancak bu beyan, yeminsiz alınmış olması göz önünde tutularak değerlendirilir. Dolayısıyla yeminsiz dinlenme, beyanı kendiliğinden geçersiz kılmaz; hükme esas alınabilirliği, tanığın sıfatı, yaşı, algılama durumu, çekinme hakları ve anlatımın diğer delillerle ilişkisi birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Savunma bakımından bu iki yönlü çalışır. Aleyhe beyanda bulunan bir tanık, aynı olay nedeniyle şüpheli veya sanık sıfatı taşıyorsa, beyanının bu konumla birlikte değerlendirilmesi gerektiği ileri sürülebilir. Buna karşılık lehe beyanda bulunan bir yakının yeminsiz dinlenmiş olması da aynı biçimde değerlendirmeye tabidir. Bu nedenle beyanın tek başına değil, dosyanın bütünüyle birlikte ele alınması gerektiği her iki tarafça da ileri sürülebilecek bir husustur.

Bir de örgüt iddiası bulunan dosyalara ilişkin bir ayrım vardır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararlarında, örgüt üyeliği suçunun çok failli ve müstakil bir suç olduğu; bir kişinin aynı örgüte üye olmaktan başka bir dosyada sanık olmasının, onu diğer sanığın örgüt üyeliği suçuna iştirak eden konumuna sokmayacağı belirtilmiştir. Bu yorumun sonucu olarak, aynı örgüte üye olmaktan yargılananların birbirlerinin davalarında tanık olarak dinlenebilecekleri ve bu hâlde yeminden çekinme haklarının bulunmayacağı; ancak kovuşturma konusu suçla bağlantılı sıfatları nedeniyle yine de yeminsiz dinlenmeleri gerektiği kabul edilmektedir. Örgüt iddiası bulunan uyuşturucu dosyalarında bu ayrımın gözetilip gözetilmediği ayrıca kontrol edilmelidir.

Tutanakta denetlenecek noktalar

Tanık Dinlenirken Kontrol Edilecekler

Bu tablonun iki tarafa da bakan bir yönü vardır. Tanık konumundaki yakın bakımından, hakların hatırlatılıp hatırlatılmadığı ve tercihlerinin doğru kaydedilip kaydedilmediği önemlidir. Sanık tarafı bakımından ise, aleyhe beyanda bulunan bir tanığın usulüne uygun dinlenip dinlenmediği bir savunma başlığıdır. Uygulanan usulün ve gerekçesinin tutanağa yazılması gerektiğinden, bu denetim dosya üzerinden yapılabilir; eksiklik varsa o celsede zapta geçirtilmelidir.

Yalan Tanıklık: Neden Riskli?

Çekinme hakkı bulunmadığı hâlde veya bu hak kullanılmadan gerçeğe aykırı beyanda bulunmak, ayrı bir suç oluşturur.

Yalan tanıklık, adliyeye karşı suçlar bölümünde düzenlenmiştir; çünkü yalancı şahitlikle adaletin yerine gelmesinin engellendiği kabul edilmektedir.

Tanıklığın tanımı da bu suçun çerçevesini belirler: tanıklık, bir olay hakkında görgüsü veya bilgisi olan kimsenin beş duyusuyla edindiği bilgileri tanık dinlemeye yetkili makam önünde anlatmasıdır. Tanık, yargılama konusu olay hakkındaki bilgisini veya gördüğünü tam olarak açıklamakla yükümlüdür.

Birinci ve üçüncü satırlar arasındaki fark bu yazının özüdür. Çekinme hakkını kullanmak meşru bir haktır ve hiçbir sonuç doğurmaz; buna karşılık gerçeğe aykırı beyanda bulunmak suç oluşturur.

Yani yakınını korumak isteyen bir kişinin doğru yolu yalan söylemek değil, çekinme hakkını kullanmaktır. Bu, hem hukuka uygun hem de risksiz olan tercihtir.

Kritik Hüküm: Hatırlatılmadan Yapılan Yalan Tanıklık

Bu, yazının en değerli bilgisidir ve hâlihazırda yalan beyanda bulunmuş kişileri ilgilendirir.

Kanunda cezada indirim veya cezasızlık gerektiren hâller düzenlenmiştir. Bunlardan biri şudur: tanıklıktan çekinme hakkı olmasına rağmen, bu hakkı kendisine hatırlatılmadan gerçeğe aykırı olarak tanıklık yapılması hâlinde, verilecek cezada indirim yapılabileceği gibi ceza vermekten de vazgeçilebilir.

Bir diğer hâl ise kişinin kendisini veya yakınlarını korumasına ilişkindir: kişinin kendisinin, üstsoy, altsoy, eş veya kardeşinin soruşturma ve kovuşturmaya uğramasına neden olabilecek bir hususla ilgili olarak yalan tanıklıkta bulunması hâli de bu kapsamda düzenlenmiştir.

Birinci satır savunma bakımından doğrudan sonuç doğurur. Bu nedenle yalan tanıklık isnadıyla karşılaşan bir kişinin ilk kontrol edeceği husus, çekinme hakkının kendisine hatırlatılıp hatırlatılmadığıdır.

Bu husus tutanaktan denetlenir. Hatırlatmanın yapılmadığı veya tutanağa geçirilmediği hâllerde, ilgili indirim veya cezasızlık hükmü ileri sürülebilir.

Dördüncü satır ise ayrı bir imkândır. Silodaki suç üstlenme yazısında görüldüğü üzere adliyeye karşı suçlarda etkin pişmanlık düzenlenmiştir; beyandan dönüşün zamanlaması sonucu doğrudan etkiler.

Uyuşturucu Dosyalarında Tipik Senaryolar

Bu hükümler, uyuşturucu dosyalarında belirli kalıplar hâlinde karşımıza çıkar.

Beşinci satır uyuşturucu dosyalarının en sık senaryosudur ve silodaki ilgili yazıyla birleşir. “Ondan aldım” beyanında bulunan kişi, aynı zamanda kendi fiilini de açıklamış olur; bu hâlde ilgili hükümden yararlanma imkânı değerlendirilmelidir.

Altıncı satır ise dürüstçe belirtilmelidir: arkadaşlık ilişkisi çekinme hakkı doğurmaz. Bu durumda kişinin önündeki seçenek yalan söylemek değil, gerçeği anlatmak veya kendisini suçlayabilecek sorular bakımından ilgili hükme dayanmaktır.

Sekizinci satır ayrıca önemlidir. Tanığın baskı veya tehdit altında beyanda bulunmaya zorlanması hâlinde, durumun ilgili makamlara bildirilmesi gerekir; bu, hem tanığın kendi güvenliği hem de dosyanın sağlıklı yürümesi bakımından gereklidir.

Sanık Tarafındaysanız

Bu hükümler yalnızca tanığı değil, sanığın savunmasını da ilgilendirir ve savunma bakımından denetim noktaları doğurur.

Beşinci satır delil değerlendirmesinde önemlidir. Tanıklık, kişinin beş duyusuyla edindiği bilgilere dayanır; duyuma dayalı beyanların değeri ayrıca tartışılmalıdır.

Yedinci satır ise silodaki beyan yazısıyla birleşir. Uyuşturucu dosyalarında tek bir beyana dayanan mahkûmiyetlerin bozulduğu kararlar bulunmaktadır; beyanın destekleyici delillerle doğrulanıp doğrulanmadığı denetlenmelidir.

Çekinmenin Sonuçları

Bu hakkı kullanmayı düşünen kişilerin, sonuçlarını da bilmesi gerekir. Çekinme, kişi bakımından olumsuz bir sonuç doğurmaz.

İkinci satır önemlidir. Kanun bu kişileri tanıklığa zorlamayarak, özel hayatın ve aile hayatının gizliliğini ön planda tutmuştur; bu kişiler istemedikleri sürece tanıklık yapmaya zorlanamazlar.

Beşinci ve altıncı satırlar ise hakkın esnekliğini gösterir. Çekinme hakkı bir kez ve kesin olarak kullanılan bir hak değildir; kişi tanıklık yapmayı tercih edebileceği gibi, dinlenmeye başladıktan sonra da her zaman çekinebilir.

İfadeye Çağrıldığınızda

Bu bölüm, uyuşturucu dosyasında yakını hakkında ifadeye çağrılan kişiler için doğrudan uygulanabilir adımları içerir.

Dördüncü satır pratik bir hatırlatmadır. Hakkın hatırlatılmaması hâlinde kişi bunu kendisi dile getirebilir; hakkın varlığı, hatırlatılmış olmasına bağlı değildir.

Beşinci satır ise sonraki tüm süreçlerin temelini oluşturur. Çekinme beyanının tutanağa geçirilmesi, hem hakkın kullanıldığının belgelenmesi hem de ilerideki tartışmaların önlenmesi bakımından gereklidir.

Yedinci satır bakımından şu belirtilmelidir: yakınlık derecesinin hesaplanması her zaman kolay değildir. Özellikle kayın hısımlığı ve derece hesabı konusunda tereddüt varsa, ifade öncesinde hukuki destek alınması yerinde olur.

Kontrol Listesi

Dördüncü satır bu yazının en kritik kontrolüdür. Hem tanık hem sanık bakımından sonuç doğurur: hatırlatma yapılmamışsa, yalan tanıklık isnadında indirim veya cezasızlık hükmü gündeme gelir.

Birinci satır ise en basit ama en çok atlanan kontroldür. İfadeye çağrılan kişinin öncelikle kendi durumunu m.45’teki listeye göre değerlendirmesi; hakkı varsa bunu açıkça beyan ederek tutanağa geçirtmesi gerekir.

Bu yazının bütününden çıkan sonuç şudur: yakınını korumak isteyen kişinin önünde iki yol vardır ve bunlar birbirinden tamamen farklıdır. Birincisi kanunun tanıdığı çekinme hakkını kullanmaktır; bu meşrudur, risksizdir ve hiçbir olumsuz sonuç doğurmaz.

İkincisi gerçeğe aykırı beyanda bulunmaktır; bu ise ayrı bir suç oluşturur ve kişiyi kendi başına bir ceza dosyasının muhatabı hâline getirir. Silodaki suç üstlenme ve suçluyu kayırma yazılarında görüldüğü üzere, iyi niyetle atılan yanlış adımlar çoğu zaman korunmak istenen kişiye de fayda sağlamaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Yakınım aleyhine tanıklık yapmak zorunda mıyım?

CMK m.45 uyarınca şüpheli veya sanığın nişanlısı, evlilik bağı kalmasa bile eşi, üstsoy veya altsoyu, üçüncü derece dâhil kan ve ikinci derece dâhil kayın hısımları ile evlatlık bağı bulunanlar tanıklıktan çekinebilir.

Boşandım, eski eşim hakkında çekinebilir miyim?

Evet. Kanun “evlilik bağı kalmasa bile eşi” ifadesini kullanmıştır; boşanmış kişiler birbirleri hakkında bu hakkı kullanabilir.

Nişanlıyım, çekinme hakkım var mı?

Evet. Nişanlı, CMK m.45’te açıkça sayılmıştır. Bu, suç üstlenme ve suçluyu kayırma hükümlerindeki listelerden farklıdır; oralarda nişanlı kapsam dışıdır.

Kayınvalidem sanık, çekinebilir miyim?

Kanun kayın hısımlıklarını da kapsar. İkinci derece dâhil kayın hısımları çekinme hakkına sahiptir; kayınvalide, kayınpeder, gelin ve damat bu kapsamda değerlendirilir.

Bu hak bana bildirilmek zorunda mı?

Evet. Tanıklıktan çekinebilecek kimselere dinlenmeden önce bu hakları bildirilir. Ayrıca bu kişiler dinlenirken de her zaman tanıklıktan çekinebilirler.

Soruşturma aşamasında da çekinebilir miyim?

Evet. Yürürlükteki kanunda sanığın yanında şüpheli kelimesine de yer verilmiştir; böylece soruşturma evresinde de tanığa çekinme hakkı tanınmıştır.

Çekinme hakkım yok, kendimi suçlayacak soru sorulursa?

CMK m.48 uyarınca tanık, kendisini veya kanunda gösterilen yakınlarını ceza kovuşturmasına uğratabilecek nitelikteki sorulara cevap vermekten çekinebilir.

Yalan söylersem ne olur?

Yalan tanıklık, adliyeye karşı suçlar arasında düzenlenmiştir. Yakınını korumak isteyen kişinin doğru yolu yalan söylemek değil, varsa çekinme hakkını kullanmaktır.

Hakkım hatırlatılmadan yalan söyledim, ne olur?

Kanunda, tanıklıktan çekinme hakkı olmasına rağmen bu hak hatırlatılmadan gerçeğe aykırı tanıklık yapılması hâlinde verilecek cezada indirim yapılabileceği gibi ceza vermekten de vazgeçilebileceği düzenlenmiştir.

Çok sanıklı dosyada nasıl işler?

Çekinme hakkı, yakınlık ilişkisi bulunan sanıklar bakımından kullanılabilir. Yakınlık bulunmayan diğer sanıklar bakımından bu hak bulunmayabilir; bu ayrımın tutanakta açıkça belirtilmesi gerekir.