Üçüncü taraf finansmanı (Third-Party Funding — TPF); bir tahkim davasının tarafı olmayan finansman şirketinin dava masraflarını karşılayarak kazanılması halinde hak edilen miktardan pay almasıdır. Özellikle büyük ölçekli yatırım tahkimi davalarında yaygınlaşan bu uygulama, masraf gücü yetersiz taraflara dava açma imkânı tanırken bazı önemli yükümlülükler doğurmaktadır. Bu yazıda TPF’nin işleyişi, açıklama yükümlülüğü ve Türkiye uygulaması ele alınmaktadır.
1) TPF Nedir ve Nasıl İşler?
TPF; bir davacının tahkim masraflarını (avukatlık ücreti, hakem ücreti, uzman giderleri) üstlenen; dava kazanılırsa hak edilen ödülden — genellikle %20-40 oranında ya da belirli çarpan esasıyla — pay alan bağımsız finansman şirketi modelidir. Dava kaybedilirse finansman şirketi yatırımını geri alamaz.
TPF devreye girmeden önce finansman şirketi davayla ilgili kapsamlı bir “due diligence” süreci yürütür: dava değerlendirmesi, avukat ekibinin kalitesi, hakem kurulunun potansiyel tutumu ve ödeme gücü olan davalı. Bu süreçte tarafla gizlilik anlaşması yapılır; tüm yazışmalar gizlidir.
2) TPF Piyasası
Dünyanın önde gelen TPF şirketleri: Burford Capital (ABD-İngiltere), Litigation Capital Management (Avustralya), Bentham IMF (Avustralya-ABD), Therium ve Omni Bridgeway. Bu şirketler yüz milyonlarca dolarlık portföylerle küresel ölçekte faaliyet göstermektedir.
TPF’nin en yaygın olduğu alanlar: ICSID ve UNCITRAL kapsamındaki yatırım tahkimi, büyük ölçekli ICC ticari tahkimi, patent ve fikri mülkiyet davaları. Küçük ölçekli ticari uyuşmazlıklarda TPF maliyeti orantısız kalabilir.
3) Açıklama Yükümlülüğü
ICC 2021 Kuralları, İSTAÇ kuralları ve ICSID 2022 revizyonu TPF kullanımının hakem kuruluna ve karşı tarafa açıklanmasını zorunlu kılmaktadır. Açıklama, finansman şirketinin adını ve dava üzerindeki kontrol derecesini kapsar.
Açıklama yükümlülüğünün temel amacı çıkar çatışmalarını önlemektir: eğer hakem ve TPF şirketi arasında ilişki varsa ret gerekçesi doğabilir. Gizlilik içinde TPF anlaşması yapılması bu risk haberdar edilmeden yargılamayı sürdürmek anlamına gelir.
4) Çıkar Çatışması Riski
TPF kullanımının en kritik olumsuz riski: hakemlerin finansman şirketleriyle ilişkileri nedeniyle ortaya çıkabilecek çıkar çatışmaları. Özellikle büyük yatırım tahkimi davalarında çok sayıda hakem aynı finansman şirketiyle farklı davalarda ilişkilendirilebilir.
Bu riski yönetmek için: (i) atama aşamasında hakem adaylarından TPF bağlantısını da kapsayan açıklama talep edin; (ii) bilinen bir bağlantı varsa ret prosedürünü başlatın; (iii) kurumsal kuralların TPF çıkar çatışması için öngördüğü mekanizmaları kullanın.
5) TPF ve Masraf Kararı
Eğer davacı TPF kullanıyorsa ve dava kaybedilirse masraf kararı altında ödenmesi gereken karşı taraf masraflarını kim öder? TPF şirketi bu yükümlülüğe ortak mı sayılır?
Bu soru uluslararası tahkimde tartışmalıdır. Hakem kurulları kural olarak masraf kararında TPF şirketini doğrudan muhatap almaz. Ancak bazı kararlar, davacının finansman anlaşması kapsamında masraf kararını TPF şirketine rücu edebileceğini kabul etmiştir.
6) Türkiye’de TPF Uygulaması
Türkiye’de TPF’ye ilişkin özel bir düzenleme henüz mevcut değildir. Avukatlık Kanunu m.164 kapsamında karşılıklı pay esaslı avukatlık ücretine sınırlama getirilmektedir; ancak bağımsız bir TPF şirketiyle yapılan anlaşma bu kapsama tam olarak girmeyebilir.
Türk şirketlerin yurt dışındaki büyük yatırım tahkimi davalarında TPF kullanması bu yasal belirsizlik nedeniyle daha kolaydır; uluslararası bir finansman şirketiyle yapılan anlaşma yabancı hukuka tabi olabilir.
7) Pratik Öneriler
TPF değerlendiren taraflar için öneriler: (i) birden fazla finansman şirketiyle görüşün ve teklifleri karşılaştırın; (ii) due diligence sürecine avukatınızla birlikte hazırlanın; (iii) finansman anlaşmasının koşullarını dikkatlice müzakere edin — kontrol dengesi ve karar alma yetkisi kritik; (iv) TPF kullanıyorsanız açıklama yükümlülüğünüzü yerine getirin; (v) hakem ile finansman şirketi arasındaki olası ilişkileri araştırın.
Sıkça Sorulan Sorular
Üçüncü taraf finansmanı nedir?
Bir tahkim tarafı olmayan finansman şirketinin dava masraflarını üstlendiği; kazanılırsa ödülden pay aldığı modeldir.
TPF açıklanmalı mı?
Evet. ICC, İSTAÇ ve ICSID kuralları TPF kullanımının hakem kuruluna açıklanmasını zorunlu kılmaktadır.
Dava kaybedilirse TPF şirketi zararını geri alır mı?
Hayır. TPF risk sermayesi modelidir; kaybedilirse yatırım gider.
Türkiye’de TPF yasal mı?
Özel bir düzenleme yoktur. Türk avukatlık kısıtlamaları bağımsız TPF şirketleri için tam uygulanmayabilir.
TPF çıkar çatışması yaratabilir mi?
Evet. Hakem ile finansman şirketi arasında ilişki varsa ret gerekçesi doğabilir.
TPF şirketi ne kadar pay alır?
Genellikle tazminat miktarının %20-40’ı ya da yatırımın belirli katı. Anlaşmaya göre değişir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
