Miras Bırakanın Davalarının Mirasçılarca Sürdürülmesi

Ölüm davayı bitirmez, ama olduğu gibi de bırakmaz

Bir davanın tarafı yargılama sırasında ölürse üç şey aynı anda gerçekleşir ve bunların karıştırılmaması gerekir.

1. Taraf ehliyeti sona erer

TMK m. 28 uyarınca kişilik ölümle sona erer. Taraf ehliyeti, HMK m. 50 uyarınca medeni haklardan yararlanma ehliyetine sahip olmakla mümkündür ve HMK m. 114/1-d uyarınca bir dava şartıdır. Bu nedenle ölmüş kişinin taraf ehliyeti yoktur; dava ölen kişi adına yürütülemez.

2. Vekilin yetkisi sona erer

Ölen tarafın vekilinin davaya devam etmesi mümkün değildir. Vekâlet ilişkisi ölümle sona erdiğinden, mirasçılardan yeni vekâletname alınmadıkça vekilin işlem yapma yetkisi yoktur.

3. Dava ertelenir — HMK m. 55

“Taraflardan birinin ölümü hâlinde, mirasçılar mirası kabul veya reddetmemişse, bu hususta kanunla belirlenen süreler geçinceye kadar dava ertelenir. Bununla beraber hâkim, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, talep üzerine davayı takip için kayyım atanmasına karar verebilir.”

Buradaki “kanunla belirlenen süre”, TMK m. 606’daki üç aylık mirası ret süresidir. Madde gerekçesinde de hükmün malvarlığına ilişkin davalar bakımından ve ret süresi göz önüne alınarak düzenlendiği belirtilmiştir. Dava kendiliğinden düşmez; ertelenir ve mirasçılar belirlendikten sonra onlara karşı devam eder.

Taraf teşkili: kamu düzeninden

Davanın mirasçılarla sürdürülmesi tarafların insafına bırakılmış bir konu değildir. Ölüm hâlinde taraf teşkilinin sağlanması kamu düzenindendir ve mahkemece kendiliğinden gözetilir.

Mahkemenin izleyeceği sıra

1. Vefat eden tarafın mirasçılık belgesi getirtilir ve mirasçıların tamamı tespit edilir.
2. Mirasçılara usulüne uygun tebligat yapılarak davadan haberdar edilmeleri sağlanır.
3. Mirası reddetmeyen mirasçıların mecburi dava arkadaşı olarak davaya katılımı sağlanır.
4. Mirasçılar davayı birlikte takip etmekten kaçınırsa, terekeye temsilci tayin ettirmek suretiyle taraf teşkili tamamlanır.

Taraf teşkili sağlanmadan hüküm kurulması usul ve yasaya aykırıdır ve bozma sebebidir.

Neden zorunlu dava arkadaşlığı?

TMK m. 640 uyarınca paylaşmaya kadar tüm mirasçılar tereke üzerinde elbirliğiyle hak sahibidir ve kendi payları oranında dahi tek başına hareket edemezler. Bunun usul hukukundaki karşılığı, malvarlığına ilişkin davalarda mirasçılar arasında HMK m. 59 anlamında zorunlu dava arkadaşlığının doğmasıdır. Bu nedenle mirasçılar, muris tarafından açılmış davayı ancak birlikte takip edebilir.

Mirası reddeden mirasçı

Mirası usulüne uygun biçimde reddeden mirasçı, mirasçılık sıfatını kaybettiğinden davaya dâhil edilmez. Bu nedenle mahkemenin, üç aylık ret süresinin sonucunu beklemesi yalnızca bir gecikme değil, taraf teşkilinin doğru kurulması bakımından zorunluluktur.

Hangi davalar geçer, hangileri geçmez?

Mirasçılara geçen davalar

Malvarlığına ilişkin dava ve talepler kural olarak mirasçılara geçer: alacak ve tazminat davaları, tapu iptali ve tescil davaları, istihkak, menfi tespit ve itirazın iptali davaları, sözleşmeden doğan ifa ve fesih talepleri, kira ve tahliye uyuşmazlıkları, ticari uyuşmazlıklar.

Mirasçılara geçmeyen davalar

Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklara ilişkin davalar mirasçılara geçmez ve ölümle konusuz kalır:

• Boşanma davası: Evlilik ölümle zaten sona erdiğinden dava konusuz kalır. Ancak TMK m. 181 uyarınca mirasçılardan birinin davaya devam etmesi ve diğer eşin kusurunun ispatlanması hâlinde sağ kalan eşin miras hakkı düşebilir; bu, boşanma davasının kendisinin sürdürülmesi değil, ayrı ve sınırlı bir imkândır.
• Nafaka davası: Kişiye bağlı bir hak olduğundan ölümle sona erer; yalnız ölümden önce doğmuş ve muaccel olmuş birikmiş nafaka alacakları terekeye girer.
• Manevi tazminat istemi: TMK m. 25/4 uyarınca mirasbırakan tarafından ileri sürülmüş olmadıkça mirasçılara geçmez. Mirasbırakan sağlığında dava açmışsa mirasçılar davaya devam edebilir.
• Soybağı, velayet ve kişisel duruma ilişkin davalar: Kural olarak mirasçılara geçmez; kanunun ayrıca izin verdiği hâller saklıdır.

Ayrımın ölçütü

Belirleyici olan davanın adı değil, dayandığı hakkın malvarlığına mı yoksa kişiliğe mi ilişkin olduğudur. Aynı dava içinde her iki tür talep bulunuyorsa, maddi tazminat kısmı mirasçılara geçerken manevi tazminat kısmı TMK m. 25/4 süzgecinden ayrıca geçirilir.

Hangi Davalar Mirasçılara Geçer, Hangileri Düşer?

Ölüm, derdest davayı otomatik olarak sona erdirmez; ancak her dava da mirasçılara geçmez. Ayrımın ölçüsü, hakkın kişiye sıkı sıkıya bağlı olup olmamasıdır.

Son satır özel bir kural içerir. TMK m.25/4: manevi tazminat istemi, karşı tarafça kabul edilmiş olmadıkça devredilemez; mirasbırakan tarafından ileri sürülmüş olmadıkça mirasçılara geçmez.

Pratik sonucu şudur: muris sağlığında manevi tazminat davası açmışsa, dava mirasçılarca sürdürülebilir. Açmamışsa, mirasçılar onun adına manevi tazminat isteyemez. Bu nedenle ölüm öncesinde açılmış olup olmadığı belirleyicidir.

Altıncı satırdaki boşanma davası da özel bir rejime tabidir. TMK m.181/2 uyarınca boşanma davası devam ederken ölen eşin mirasçılarından birisinin davaya devam etmesi ve diğer eşin kusurunun ispatlanması hâlinde, sağ kalan eş yasal mirasçı olamaz ve ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan hakları kaybeder. Bu, mirasçılar için büyük parasal sonuç doğuran bir imkândır.

Taraf Teşkili ve Süre Yönetimi

Ölümle birlikte davada taraf değişikliği gerekir ve bu, kamu düzenine ilişkindir. Eksik taraf teşkiliyle yürütülen yargılama bozma sebebidir.

Beşinci satır sıkça atlanır: vekâlet ilişkisi müvekkilin ölümüyle kural olarak sona erer. Murisin avukatı, mirasçılardan yeni vekâletname almadan davayı sürdüremez. Yurt dışındaki mirasçılar bakımından bu, konsolosluk süreçleri nedeniyle haftalar alabilir.

Dördüncü satır ise bir gerilim doğurur: ret süresi dolmadan mirasçı sıfatı kesinleşmez, ancak dava da beklemez. TMK m.610’un son fıkrası burada koruma sağlar: zamanaşımı veya hak düşümü sürelerinin dolmasına engel olmak için dava açılması ve cebrî icra takibi yapılması, ret hakkını ortadan kaldırmaz.

Yani mirasçı, davayı düşmekten kurtarmak için gerekli işlemleri yapabilir ve bu, mirası kabul ettiği anlamına gelmez. Buna karşılık davadan feragat, sulh veya alacağın tahsili gibi terekeyi sahiplenen işlemler TMK m.610/2 kapsamına girer ve ret hakkını düşürür.

Mirasçılar açısından yol haritası

Muris davacıysa

1. Derdest dosyaları tespit edin: UYAP Vatandaş Portalı, avukatının dosyaları, gelen tebligatlar ve icra dosyaları taranmalıdır.
2. Mirasçılık belgesini alın ve mahkemeye sunun.
3. Tüm mirasçıların birlikte davaya katılımını sağlayın; vekille temsil olunacaksa her mirasçıdan ayrı vekâletname alın.
4. Bir mirasçı katılmaktan kaçınırsa tereke temsilcisi atanmasını isteyin.
5. Duruşma ve süreleri takip edin: erteleme kararı verilmiş olsa dahi dosyanın takipsiz bırakılması riski doğurur.

Muris davalıysa

Dava mirasçılara karşı devam eder ve mirasçılar TMK m. 599/2 uyarınca tereke borçlarından kişisel olarak, TMK m. 641 uyarınca müteselsilen sorumludur; bu sorumluluk paylaşmadan sonra beş yıl daha sürer. Bu nedenle ilk yapılacak iş, terekenin aktif-pasif dengesini çıkarmaktır.

Tereke borca batıksa TMK m. 606 uyarınca üç aylık hak düşürücü süre içinde mirasın reddi düşünülmelidir. Ölüm tarihinde ödemeden aciz açıkça belli veya resmen tespit edilmişse TMK m. 605/2 uyarınca miras hükmen reddedilmiş sayılır ve bu hâl üç aylık süreye tabi değildir. Ancak TMK m. 610 uyarınca terekenin olağan yönetimi dışında işler yapan mirasçı ret hakkını kaybeder; bu nedenle ret ihtimali varken davada esasa ilişkin işlem yapmaktan kaçınılmalıdır.

Acele hâller

Erteleme kararı beklenirken hak kaybı doğacaksa, HMK m. 55 uyarınca hâkimden davayı takip için kayyım atanması talep edilebilir. Ayrıca TMK m. 640/4 uyarınca mirasçılardan her biri terekedeki hakların korunmasını tek başına isteyebilir ve sağlanan korumadan mirasçıların hepsi yararlanır.