Basit Yargılama Usulü Nedir? — CMK m. 251-252

Hafif suçlarda, klasik duruşmalı yargılama yerine daha hızlı bir yol izlenebilir. Basit yargılama usulü, 17.10.2019 tarihli ve 7188 sayılı Kanunla Ceza Muhakemesi Kanununa eklenen 251 ve 252. maddelerde düzenlenmiştir. Seri muhakemeden farklı olarak kovuşturma evresinde, iddianame kabul edildikten sonra asliye ceza mahkemesince uygulanır; mahkeme duruşma yapmadan, tarafların yazılı beyanları üzerine karar verir ve mahkûmiyet hâlinde sonuç ceza dörtte bir oranında indirilir. Kurum yürürlüğe girdiğinden bu yana Anayasa Mahkemesinin birkaç kararıyla ve 2 Mart 2024 tarihli 7499 sayılı Kanunla önemli ölçüde değişti. Bu yazıda güncel metni fıkra fıkra ve itiraz aşamasındaki yeni düzeni anlatıyoruz.

Kanun Metni: CMK m.251 Fıkra Fıkra

Madde sekiz fıkradan oluşur. Aşağıdaki tablo, her fıkranın güncel düzenlemesini ve uygulamadaki anlamını gösterir.

Hangi Suçlarda Uygulanabilir?

Ölçüt, suçun kanunda öngörülen cezasıdır: ya yalnızca adli para cezası ya da üst sınırı iki yıl veya daha az olan hapis cezası (veya ikisi birlikte). Karar veren mahkeme asliye ceza mahkemesidir; ağır ceza mahkemesinin görev alanındaki suçlar ve soruşturma evresindeki işlemler usulün dışında kalır. Usulün uygulanabilmesi için önce iddianamenin kabul edilmiş olması gerekir; mahkeme iddianameyi kabul ettikten sonra dosyayı basit yargılamaya ayırabilir.

İki uyarı gerekir. Birincisi, listedeki suçların bir kısmı uzlaştırmaya, hakaret gibi bazıları ise önödemeye tabidir; bu suçlarda önce bu kurumlar işletilir ve basit yargılama ancak uzlaşma sağlanamaz veya önödeme yapılmazsa gündeme gelir. İkincisi, nitelikli hâller üst sınırı değiştirir: tehdidin silahla işlenmesi gibi ağırlaştırıcı bir hâl iddianamede yer alıyorsa üst sınır iki yılı aşabilir ve usul kapanır. Uzlaştırmanın kapsamı için uzlaştırma rehberimize bakabilirsiniz.

Uygulanmayan hâller

• Yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı (m.251/7): Suça sürüklenen çocuklar ve akıl hastalığı bulunan sanıklar hakkında usul uygulanmaz.
• İzne veya talebe bağlı suçlar (m.251/7): Soruşturma veya kovuşturması izne ya da talebe bağlı olan suçlarda uygulanmaz.
• Kapsam dışı suçla birlikte işleme (m.251/8): Aynı dosyada üst sınırı iki yılı aşan başka bir suç varsa usul uygulanmaz.
• Sağır ve dilsizler artık istisna değildir: Anayasa Mahkemesi, 5.11.2024 tarihli E.2024/66, K.2024/188 sayılı kararıyla m.251/7’deki “sağır ve dilsizlik” ibaresini (ve seri muhakemeye ilişkin m.250/12’deki aynı ibareyi) eşitlik ilkesine aykırı bularak iptal etti; karar 10.03.2025 tarihli ve 32837 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı.

Dosya Üzerinden Karar: Adım Adım İşleyiş

1. İddianamenin kabulü. Mahkeme iddianameyi kabul eder ve dosyanın basit yargılamaya uygun olduğuna karar verir.
2. Tebligat. İddianame sanığa, mağdura ve şikâyetçiye tebliğ edilir; tebligatta duruşma yapılmaksızın hüküm verilebileceği belirtilir (m.251/2).
3. İki haftalık yazılı savunma. Taraflar beyan ve savunmalarını iki hafta içinde yazılı olarak bildirir. Delil sunma ve delil toplanmasını isteme imkânı da bu dilekçedir.
4. Duruşmasız karar. Süre dolduktan sonra mahkeme duruşma yapmadan ve Cumhuriyet savcısının görüşünü almadan beraat, mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı, düşme veya diğer kararlardan birini verir (m.251/3, m.223).
5. Genel hükümlere dönüş. Mahkeme gerekli görürse hüküm verilinceye kadar her aşamada duruşma açabilir (m.251/6); örneğin tanık dinlenmesi veya yüzleştirme gerekiyorsa.

İki haftalık süre, basit yargılamada savunmanın tek fırsatıdır; bu süre içinde verilmeyen bir savunma, mahkemenin dosyayı yalnızca iddianame ve soruşturma evrakı üzerinden değerlendirmesine yol açar. Savunma dilekçesinde suçlamaya karşı açıklamalar, lehe deliller, dinlenmesi istenen tanıklar ve bu nedenle duruşma açılması talebi açıkça yazılmalıdır. Adli tatile rastlayan süreler bakımından CMK m.331’deki özel kural ayrıca kontrol edilmelidir.

Dörtte Bir İndirim: Nasıl Hesaplanır?

Mahkûmiyet kararı verildiğinde sonuç ceza dörtte bir oranında indirilir (m.251/3). Kanun “sonuç ceza” ifadesini kullandığından indirim, temel ceza belirlenip artırım ve indirimler (takdiri indirim dâhil) uygulandıktan sonra yapılır; kanun bu indirimi mahkemenin takdirine bırakmamıştır. Aşağıdaki tablo temsilî hesaplardır; somut dosyada temel ceza ve takdiri indirim mahkemenin takdirindedir.

İndirimden sonra ortaya çıkan ceza üzerinden lehe kurumlar değerlendirilir: hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapis cezası kısa süreli hapis cezasıdır ve koşulları varsa adli para cezasına veya diğer seçenek yaptırımlara çevrilebilir (TCK m.49/2, m.50/1); iki yıl veya daha az süreli hapis cezası ertelenebilir (TCK m.51/1); hükmün açıklanmasının geri bırakılması için ise sonuç cezanın iki yıl veya daha az olması ve CMK m.231/6’daki diğer şartlar aranır. Basit yargılama bu kurumların hepsine açıktır (m.251/4). Kendi dosyanız için ceza indirim hesaplama ve HAGB değerlendirme araçlarımızı kullanabilirsiniz.

Karara İtiraz: 7499 Sayılı Kanunla Gelen Yeni Düzen

Bu yazının önceki sürümünde itiraz üzerine dosyaya “hükmü veren mahkemenin” duruşma açarak bakacağı ve sanığın itirazında “önceki cezadan daha ağır ceza verilemeyeceği” belirtiliyordu. Her iki bilgi de artık güncel değildir ve düzeltilmiştir. Anayasa Mahkemesi, itirazı hükmü veren mahkemeye inceleten eski düzenlemeyi iptal etmiş; kanun koyucu da 2 Mart 2024 tarihli 7499 sayılı Kanunla m.252’yi yeniden yazmıştır. Güncel kurallar şöyledir:

İtiraz süresi. 7499 sayılı Kanun, itirazın genel süresini düzenleyen CMK m.268/1’deki yedi günlük süreyi de iki haftaya çevirmiştir; itiraz, kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde hükmü veren mahkemeye yapılır.

İtiraz etmeli miyim? Karar tablosu

Sonuç olarak sanık açısından itiraz, bir kazanç ile bir risk arasında tercihtir: duruşmalı yargılamada beraat veya daha hafif bir nitelendirme elde edilebilir; buna karşılık yalnızca sanığın itirazında dörtte bir indirimin korunacağına dair bir kanun hükmü yoktur ve yeni mahkeme önceki hükümle bağlı değildir. Delil durumu güçlü, beraat ihtimali ciddi bir dosyada itiraz anlamlıdır; mahkûmiyetin kaçınılmaz göründüğü ve cezanın zaten HAGB veya erteleme sınırında kaldığı bir dosyada ise itirazın getirisi ile riski dikkatle tartılmalıdır. m.252/3’ün bu ayrımına karşı Anayasa Mahkemesine yapılmış bir iptal başvurusu bulunmaktadır (E.2025/276); sonucunu bu yazının güncellendiği tarih itibarıyla doğrulayamadık.

Anayasa Mahkemesi Kararları: Kısa Kronoloji

Basit yargılama, yürürlüğe girdiği 2020 yılından bu yana Anayasa Mahkemesinin en sık incelediği usul kurumlarından biri oldu. Aşağıdaki tablo doğrulayabildiğimiz kararları kronolojik olarak gösterir.

İlk iki kararın pratik sonucu önemlidir: basit yargılama cezayı indiren bir kurum olduğundan, Anayasa Mahkemesi onu yalnızca usule ilişkin bir kural olarak görmemiş, suç ve cezaların kanuniliği ilkesi (Anayasa m.38) bakımından lehe kanun gibi değerlendirmiştir. Bu nedenle kurumun yürürlüğünden önce kovuşturma evresine geçmiş veya hükme bağlanmış ancak kesinleşmemiş dosyalar da usulden yararlanabilmiştir; kesinleşmiş dosyalar ise kapsam dışında kalmıştır.

İptal kararının gerekçesi neden önemli? Anayasa Mahkemesi 2023 tarihli kararında, itirazın kararı veren aynı mahkemede incelenmesinin, önceki hükmü kuran hâkimin aynı dosyayı yeniden görmesi nedeniyle tarafsızlık görünümü bakımından sorun yarattığını ve her itirazda zorunlu duruşma öngörülmesinin yargılamayı gereksiz yere uzattığını değerlendirdi. 7499 sayılı Kanunla getirilen yeni düzende itirazın başka bir mahkeme veya hâkim tarafından incelenmesi bu gerekçenin karşılığıdır. m.252/4 ise birden fazla sanıklı dosyalar için önemlidir: itiraz üzerine verilen hüküm sanık lehine ise, bu sonuç itiraz etmemiş diğer sanıklara da uygulanabilir; örneğin fiilin suç oluşturmadığı sonucuna varılırsa, itiraz etmeyen sanık da bu karardan yararlanabilir.

Zaman Bakımından Uygulama: Hangi Dosyalar Yararlanır?

Basit yargılama 1 Ocak 2020’de uygulanmaya başladı. 7188 sayılı Kanunla CMK’ya eklenen geçici m.5/1-d, bu tarih itibarıyla kovuşturma evresine geçilmiş, hükme bağlanmış veya kesinleşmiş dosyalarda usulün uygulanmayacağını öngörüyordu. Anayasa Mahkemesi bu hükmü iki kararla daralttı:

• E.2020/16, K.2020/33: “kovuşturma evresine geçilmiş” ibaresi basit yargılama yönünden iptal edildi. Mahkeme, sonuç cezada dörtte bir indirim sağlayan bu kuralın maddi ceza hukukuna etkisi bulunduğunu ve lehe kanun ilkesi gereği derdest dosyalara da uygulanması gerektiğini kabul etti.
• E.2020/81, K.2021/4: “hükme bağlanmış” ibaresi de iptal edildi; “kesinleşmiş” ibaresi ise Anayasaya aykırı bulunmadı.

Bu iki kararın sonucu olarak, 1 Ocak 2020 itibarıyla kesinleşmemiş dosyalar basit yargılamadan yararlanabilir hâle geldi; kesinleşmiş hükümler ise kapsam dışında kaldı. Bugün açılan davalarda bu geçiş sorunu yoktur; ancak yıllardır süren eski dosyalarda lehe usul kuralının uygulanıp uygulanmadığı hâlâ kontrol edilmesi gereken bir noktadır.

Başlangıç Noktası: İddianamenin Kabulü

Basit yargılama, iddianamenin kabulünden sonra başlar (m.251/1). Mahkeme önce iddianameyi inceler; kanunda sayılan eksiklikler varsa iddianameyi Cumhuriyet başsavcılığına iade eder. Örneğin önödemeye veya uzlaştırmaya tabi olduğu dosyadan açıkça anlaşılan işlerde bu usuller uygulanmadan düzenlenen iddianame iade edilir (CMK m.174/1-c). Bu nedenle basit yargılama tebligatı alan sanığın ilk kontrol etmesi gereken şey, suçun önödeme veya uzlaştırma kapsamında olup olmadığı ve bu usullerin işletilip işletilmediğidir. İşletilmemişse bu durum yazılı savunmada ileri sürülmelidir.

Suçun vasfının değişmesi. Dosya incelenirken fiilin iddianamede gösterilenden farklı ve daha ağır bir suç oluşturduğu anlaşılırsa, özellikle üst sınır iki yılı aşıyorsa, basit yargılama usulüyle karar verilemez; mahkeme duruşma açarak genel hükümlere göre yargılamaya devam eder (m.251/6). Sanığa, suçun hukuki niteliğinin değiştiği bildirilmeden ve ek savunma hakkı tanınmadan bu yeni nitelendirmeyle mahkûmiyet kurulamaz (CMK m.226).

Adli Para Cezasında İndirim

Dörtte bir indirim yalnızca hapis cezasına özgü değildir; kanun “sonuç ceza” ifadesini kullandığından adli para cezasına da uygulanır. Adli para cezası gün üzerinden belirlenir ve bir gün karşılığı en az yüz Türk lirasıdır (TCK m.52/2). Örneğin hakaret suçunda mahkeme hapis yerine seçimlik olarak 100 gün adli para cezasına hükmetmişse, dörtte bir indirimle ceza 75 güne iner; günlüğü 100 TL üzerinden hesaplandığında sonuç 7.500 TL’dir. Hapisten çevrilenler hariç olmak üzere 15.000 Türk lirası dâhil adli para cezasına ilişkin hükümler istinaf bakımından kesin nitelik taşıdığından (CMK m.272/3), itiraz üzerine verilecek yeni hükmün kanun yolu da bu sınıra göre değerlendirilmelidir.

Yazılı Savunma ve İtiraz Dilekçesinde Bulunması Gerekenler

Basit yargılamada mahkeme sanığı görmeden karar verdiği için yazılı dilekçe, savunmanın tamamıdır. Aşağıdaki başlıklar hem iki haftalık süre içinde verilecek savunma dilekçesinde hem de karardan sonra verilecek itiraz dilekçesinde yer almalıdır.

Sık yapılan hatalar. Tebligatı “duruşma günü gelince anlatırım” diyerek cevapsız bırakmak; iki haftalık süreyi takip etmemek; yalnızca “suçlamayı kabul etmiyorum” yazıp delil göstermemek; lehe kurumları talep etmemek ve karar geldikten sonra indirim riskini hesaplamadan itiraz etmek, uygulamada en sık görülen hatalardır. Kararın hükmü veren mahkemece değil başka bir mahkemede yeniden görüleceği ve bu mahkemenin önceki hükümle bağlı olmadığı unutulmamalıdır.

Seri Muhakeme (CMK m.250) ile Farkı

7188 sayılı Kanun iki hızlandırılmış usulü birlikte getirdi. Bu yazının önceki sürümünde seri muhakemede kararı “sulh ceza hâkiminin” verdiği belirtiliyordu; bu doğru değildir: seri muhakemede Cumhuriyet savcısının teklifini şüpheli müdafi huzurunda kabul ederse savcı görevli mahkemeye başvurur ve mahkeme şüpheliyi müdafii huzurunda dinleyerek karar verir.

Seri muhakeme teklifinin nasıl değerlendirileceği için seri muhakeme teklif edildi ve seri muhakeme usulü yazılarımıza bakabilirsiniz.

Dosyayı Hızlı Kapatan Diğer Kurumlarla İlişkisi

Basit yargılama, ceza dosyasını kısaltan tek kurum değildir. Kanun bu kurumlar arasında bir sıra öngörür; bir kurum uygulanabiliyorsa diğerine geçilmeden önce o işletilmelidir.

Kamu davasının açılmasının ertelenmesi, uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere üst sınırı üç yıl veya daha az hapis cezası gerektiren suçlarda uygulanabilir (CMK m.171/2). Önödemede ise uzlaşma kapsamındaki suçlar hariç, yalnız adli para cezası veya üst sınırı altı ayı aşmayan hapis cezası gerektiren suçlar ile TCK m.75/6’da sayılan suçlar kapsamdadır (TCK m.75/1). Bu kurumların hiçbiri uygulanamamış ve dava açılmışsa, basit yargılama, dosyanın uzun bir duruşma sürecine girmeden sonuçlanmasının son kısa yoludur. Önödeme için önödeme teklifi, kamu davasının açılmasının ertelenmesi için KDAE rehberimize bakabilirsiniz.

Temsilî Durumlar

Aşağıdaki durumlar, usulün farklı sonuçlarını göstermek için kurgulanmıştır; her dosyanın sonucu kendi delil durumuna bağlıdır.

İtiraz üzerine verilen hükme karşı kanun yolu. İtiraz üzerine başka mahkemede yapılan duruşmalı yargılama sonunda verilen hükme karşı genel hükümlere göre kanun yoluna başvurulabilir (m.252/5); istinaf süresi iki haftadır (CMK m.273/1). Böylece basit yargılamayla başlayan bir dosya, itiraz edilirse olağan bir ceza davasının bütün aşamalarından geçebilir.

Mağdur ve Şikâyetçi Açısından

Basit yargılamada iddianame mağdura ve şikâyetçiye de tebliğ edilir ve onlardan da iki hafta içinde yazılı beyan istenir (m.251/2). Mağdurun bu süre içinde vereceği dilekçe; zararın, delillerin ve dinlenmesi istenen tanıkların bildirilmesi için tek fırsattır. Hükme sanık dışındaki bir kişi, örneğin katılan itiraz ederse ve yeni yargılamada mahkûmiyet çıkarsa dörtte bir indirim yine uygulanır (m.252/3). Mağdurun genel hakları için mağdur hakları rehberimize bakabilirsiniz.

Sanık Olarak Tebligat Aldıysanız: Kontrol Listesi

• Süreyi hesaplayın: Yazılı savunma için iki hafta vardır (m.251/2); tebliğ tarihini not edin.
• Kapsamı kontrol edin: Suçun üst sınırı iki yılı aşıyorsa veya dosyada kapsam dışı bir suç varsa usulün uygulanamayacağını dilekçede belirtin (m.251/1, 8).
• Delillerinizi sunun: Lehe belgeleri ekleyin, tanıklarınızı ve dinlenme gerekçesini yazın; gerekiyorsa duruşma açılmasını isteyin (m.251/6).
• Lehe kurumları talep edin: HAGB, erteleme veya seçenek yaptırım koşullarınız varsa bunları ve zarar giderme durumunu açıkça belirtin (m.251/4).
• Karar gelince itirazı tartın: İki hafta içinde itiraz edilebilir; yalnızca sanığın itirazında indirimin kanuni güvencesi yoktur (m.252/3).

Sıkça Sorulan Sorular

Basit yargılama usulü nedir?

Asliye ceza mahkemesinin, iddianamenin kabulünden sonra, adli para cezası ve/veya üst sınırı iki yıl veya daha az hapis cezası gerektiren suçlarda duruşma yapmadan, tarafların yazılı beyanları üzerine karar verdiği usuldür (CMK m.251/1-3).

Hangi suçlarda uygulanır?

Kanundaki cezası yalnızca adli para cezası ya da üst sınırı iki yıl veya daha az hapis olan suçlarda; örneğin tehdidin temel hâli, hakaret, konut dokunulmazlığının ihlali ve basit kasten yaralama. Mala zarar verme (üst sınır üç yıl) kapsam dışıdır.

Yazılı savunma için ne kadar sürem var?

İki hafta (CMK m.251/2). Süre 7499 sayılı Kanunla on beş günden iki haftaya çevrilmiştir.

İndirim ne kadar?

Mahkûmiyet hâlinde sonuç ceza dörtte bir oranında indirilir (CMK m.251/3). İndirim zorunludur ve sonuç ceza üzerinden yapılır.

Beraat kararı da verilebilir mi?

Evet. Mahkeme, duruşma yapmadan CMK m.223’te sayılan kararlardan birini verebilir; beraat de bunlar arasındadır (m.251/3).

Basit yargılamada HAGB veya erteleme olur mu?

Evet. Koşulları varsa hükmün açıklanması geri bırakılabilir, ceza ertelenebilir veya kısa süreli hapis seçenek yaptırıma çevrilebilir (CMK m.251/4).

İtiraz edersem dosyaya kim bakar?

İtiraz üzerine dosya başka bir asliye ceza mahkemesine gönderilir; tek mahkeme varsa aynı mahkemedeki başka bir hâkim veya adalet komisyonu başkanınca görevlendirilen hâkim duruşma açar (CMK m.252/2).

İtiraz edersem dörtte bir indirimi kaybeder miyim?

Kaybedebilirsiniz. Yeni mahkeme önceki hükümle bağlı değildir ve indirimin uygulanacağı yalnızca itirazın sanık dışındaki kişiler tarafından yapıldığı hâller için öngörülmüştür (CMK m.252/3).

İtiraz süresi nedir?

İki haftadır. 7499 sayılı Kanunla itiraz süresi yedi günden iki haftaya çevrilmiştir (CMK m.268/1).

İtirazdan vazgeçebilir miyim?

Evet. Duruşmadan önce itirazdan vazgeçilirse duruşma yapılmaz (CMK m.252/2).

Sağır ve dilsiz sanık hakkında basit yargılama uygulanır mı?

Artık evet. Anayasa Mahkemesi, bu kişileri usulden dışlayan “sağır ve dilsizlik” ibaresini E.2024/66, K.2024/188 sayılı kararıyla iptal etti (RG 10.03.2025).

Çocuklar hakkında uygulanır mı?

Hayır. Yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı hâllerinde basit yargılama uygulanmaz (CMK m.251/7).

Seri muhakemeden farkı nedir?

Basit yargılama kovuşturmada mahkemenin takdiriyle ve sanığın kabulü aranmadan uygulanır, indirim dörtte birdir; seri muhakeme soruşturmada savcının teklifi ve şüphelinin müdafi huzurunda kabulüyle işler, indirim yarı oranındadır.

Savunma vermezsem ne olur?

Süre dolduktan sonra mahkeme duruşma yapmadan dosya üzerinden karar verebilir (CMK m.251/3). Yazılı savunma, basit yargılamada savunmanın tek aracıdır; süreyi kaçırmamak gerekir.

Mahkeme basit yargılamadan vazgeçebilir mi?

Evet. Mahkeme gerekli görürse hüküm verilinceye kadar her aşamada duruşma açarak genel hükümlere göre yargılamaya devam edebilir (CMK m.251/6).

Hakaret davasında basit yargılama uygulanır mı?

Hakaretin temel hâlinde ceza üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası olduğundan kapsamdadır; ancak kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret dışındaki hâller önödemeye tabi olduğundan önce önödeme işletilir.

İtiraz üzerine verilen karara karşı istinafa gidebilir miyim?

Evet. İtiraz üzerine verilen hükümlere karşı genel hükümlere göre kanun yoluna başvurulabilir (CMK m.252/5); istinaf süresi iki haftadır (m.273/1).

Birden fazla sanık varsa ve yalnız biri itiraz ederse ne olur?

İtiraz üzerine verilen hüküm sanık lehine ise, bu sonuç itiraz etmemiş diğer sanıklara da uygulanabilir (CMK m.252/4). Aleyhe bir sonuç ise itiraz etmeyen sanıklar bakımından kesinleşmiş hükmü değiştirmez; onların hükmü süresinde itiraz edilmediği için kesinleşir (m.252/1).

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Basit yargılamada yazılı savunma ve itiraz süreleri kısadır; somut dosyanız için bir avukata danışınız.