Reçetesiz Hap Bulundurmak Suç mu? Yeşil ve Kırmızı Reçeteli İlaçlar (TCK m.188/6)

Reçeteli ilaçlar uyuşturucu listelerinde yer almaz; ancak TCK m.188/6 bunları ayrı bir rejime tabi tutar. Bu rejimin iki yüzü vardır: bir yandan uyuşturucu ticareti hükümleri uygulanır, diğer yandan verilecek ceza yarısına kadar indirilebilir.

Ayrı Bir Fıkra, Ayrı Bir Rejim

Reçeteli ilaçlar, uyuşturucu madde listelerinde sayılan maddelerden farklıdır. Kanun bunları ayrı bir fıkrada düzenlemiştir.

TCK m.188/6 uyarınca; üretimi resmî makamların iznine veya satışı yetkili tabip tarafından düzenlenen reçeteye bağlı olan ve uyuşturucu veya uyarıcı madde etkisi doğuran her türlü madde açısından da maddenin önceki fıkraları hükümleri uygulanır. Fıkraya sonradan eklenen cümleyle, verilecek cezanın yarısına kadar indirilebileceği öngörülmüştür.

Bu düzenlemenin mantığı, bu maddelerin tek kullanım amacının uyuşturucu madde vasfından ibaret olmamasıdır. Bunlar aynı zamanda meşru tedavi amacıyla kullanılan ilaçlardır.

İkinci satır bu rejimin çekirdeğidir. Reçeteyle temin edilen ve reçete doğrultusunda kullanılan bir ilaç bakımından hukuka aykırılık bulunmaz. Suç, reçetesiz temin, bulundurma veya satış hâlinde gündeme gelir.

Üçüncü satır ise savunma bakımından en değerli hükümdür ve sıkça talep edilmez. Bu fıkra kapsamında verilecek ceza yarısına kadar indirilebilir; bu indirimin uygulanıp uygulanmadığı hükümde denetlenmelidir.

Hangi İlaçlar Kapsamda?

Kapsam, ilacın adına değil etken maddesine ve reçete rejimine göre belirlenir. Aynı etken maddeyi içeren farklı ticari isimli ilaçlar aynı rejime tabidir.

Uygulamada en sık karşılaşılan grup, pregabalin ve gabapentin etken maddeli ilaçlardır. Bunlar tıpta nöropatik ağrı ve epilepsi tedavisinde kullanılır; ancak kötüye kullanıma açık yapıları nedeniyle reçete kapsamına alınmıştır.

Pregabalin bakımından somut bir gelişme yaşanmıştır: ilgili düzenleme gereğince 1/4/2019 tarihinden itibaren pregabalin içeren ilaçlar yeşil reçeteye tabi ilaçlar kapsamına alınmıştır.

Aynı etken maddeyi içeren ilaçların tamamı aynı rejime tabidir; ticari ismin farklı olması sonucu değiştirmez. Bu nedenle savunma hazırlanırken ilacın adı değil etken maddesi esas alınmalıdır.

Ayrıca bu maddelerin uyuşturucu veya uyarıcı etki doğurup doğurmadığı tartışmalı bir alandır. Öğretide, pregabalin bakımından daha önceki raporlarda uyuşturucu veya uyarıcı etkisinin bulunmadığı belirtilen bir madde hakkında sonradan farklı yönde görüş bildirilmesinin bilimsel dayanağının tartışmalı olduğu ileri sürülmüştür. Bu tartışma savunmada gündeme getirilebilir.

Adli Tıp Raporu Zorunlu

Bu, dosyanın temelini oluşturan ve savunmanın ilk denetleyeceği husustur.

Öğretide belirtildiği üzere, bu tür dosyalarda öncelikle iki hususun araştırılması gerekir: maddenin uyuşturucu ve uyarıcı madde etkisi doğuran bir madde olup olmadığı konusunda Adli Tıp Kurumu ilgili İhtisas Kurulu’ndan rapor alınması; ve üretiminin resmî makamların iznine veya satışının yetkili tabip tarafından düzenlenen reçeteye bağlı olup olmadığının ilgili sağlık makamından sorulması.

Beşinci satır bu dosya tipine özgü ve çok önemli bir noktadır. Öğretide, ele geçirilen ürünün niteliğine göre kullanım sınırlarını da belirtecek şekilde ayrıntılı rapor alınması gerektiği; bu ilaçların kullanım sınırlarının yüksek olabildiği ve bu durumun kullanma suçunun sınırlarıyla karıştırılmaması gerektiği vurgulanmaktadır.

Bunun pratik sonucu şudur: reçeteli ilaçlarda kişisel kullanım sınırı, klasik uyuşturucu maddelerdeki gibi değerlendirilemez. Bir hastanın günlük dozu ve tedavi süresi dikkate alındığında, görece yüksek görünen bir adet dahi kişisel kullanım sınırları içinde kalabilir.

Aksi hâlde, öğretide belirtildiği üzere, tutuklamaya kadar varabilen mağduriyetler ortaya çıkabilmektedir.

Kullanma mı, Ticaret mi?

Bu ayrım, silodaki diğer yazılarda olduğu gibi burada da sonuç cezayı belirler ve fark devasadır.

Reçetesiz temin edilen ilacın kişisel kullanım amacıyla bulundurulması hâlinde TCK m.191 gündeme gelir. Buna karşılık başkasına verilmesi veya satılması hâlinde TCK m.188 kapsamında değerlendirme yapılır.

Üçüncü ve dördüncü satırların birleşimi somut bir örnekte görülebilir. Yargı kararlarında; reçetesiz pregabalin satarken yakalanan sanık hakkında TCK m.188/3 uyarınca ceza verildiği, sağlık sektörüyle bağlantısı nedeniyle TCK m.188/8 uygulanarak cezanın artırıldığı ve takdiri indirim sonrasında sonuç cezaya hükmedildiği görülmektedir.

Bu örnekte dikkat çekici olan, TCK m.188/6 kapsamındaki indirimin uygulanmamış olmasıdır. Bu, indirimin otomatik olmadığını ve talep edilip gerekçelendirilmesi gerektiğini gösterir.

Beşinci satır ise ayrı bir hükme işaret eder. TCK m.297/2, m.188’de tanımlanan suçlar saklı kalmak üzere, yeşil reçeteye tabi ilaçları ceza infaz kurumuna veya tutukevine sokmayı, buralarda bulundurmayı veya kullanmayı ayrıca suç saymıştır.

Reçete Geçmişi En Güçlü Savunma

Bu dosya tipinde savunmanın en somut dayanağı, kişinin gerçek bir hasta olduğunu gösteren tıbbi geçmiştir.

Yargı kararlarında bu husus açıkça değerlendirilmektedir: sanıktan ele geçirilen miktarın kişisel kullanım sınırları içinde kalması, satışa ilişkin delil bulunmaması ve reçete geçmişinin olması hâlinde eylemin TCK m.188 değil TCK m.191 kapsamında değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmiştir.

Birinci satır belirleyicidir. Kişinin daha önce aynı ilacı reçeteyle kullandığının gösterilmesi; hem kullanma nitelendirmesini destekler hem de ticari amaç iddiasını zayıflatır.

Dördüncü satır ise özellikle kronik hastalar bakımından değerlidir. İlaç kullanım raporu bulunan bir hastanın elinde belirli bir miktar ilaç bulunması, hayatın olağan akışına uygundur.

Bu belgelerin erken toplanması önemlidir. Soruşturma aşamasında sunulan tıbbi geçmiş, nitelendirmenin baştan doğru kurulmasını sağlayabilir ve tutuklama riskini azaltabilir.

Ticaret İddiasını Güçlendiren Olgular

Savunmanın karşı tarafında ne olduğunu bilmek de gereklidir. Belirli olgular, ticari amaç değerlendirmesini destekler.

Altıncı satır bu dosya tipinin en belirleyici olgusudur. Hiç reçete geçmişi bulunmayan ve tedavi kaydı olmayan bir kişinin elinde çok sayıda hap bulunması, kullanma savunmasını ciddi biçimde zayıflatır.

Buna karşılık ilk satır tek başına yeterli değildir. Yukarıda belirtildiği üzere, reçeteli ilaçlarda kullanım sınırları yüksek olabilir; bu nedenle miktar değerlendirmesi Adli Tıp raporundaki kullanım sınırlarına göre yapılmalıdır.

Yarıya Kadar İndirim Talebi

Bu bölüm, hüküm aşamasındaki savunma için önemlidir ve sıkça atlanır.

TCK m.188/6’nın ek cümlesi uyarınca bu fıkra kapsamındaki fiillerde verilecek ceza yarısına kadar indirilebilir. Bu, listelenmiş uyuşturucu maddelere ilişkin dosyalarda bulunmayan bir imkândır.

Birinci ve ikinci satırlar birlikte çalışır. İndirim takdiridir; ancak takdirin kullanılıp kullanılmadığı ve gerekçesi hükümde gösterilmelidir. Yukarıda aktarılan yargı kararında bu indirimin uygulanmadığı görülmektedir; bu husus kanun yolunda tartışma konusu yapılabilir.

Altıncı satır ise ayrı bir imkândır. Öğretide, bu tür ilaç ticareti suçlarında da etkin pişmanlık hükümlerinin değerlendirilebileceği belirtilmektedir; silodaki ilgili yazıda TCK m.192’nin işleyişi ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Bağımlılık Boyutu

Bu yazının hukuki içeriği kadar önemli bir sağlık boyutu da vardır ve dürüstçe belirtilmelidir.

Bu ilaçların reçete kapsamına alınmasının sebebi, kötüye kullanıma ve bağımlılığa açık yapılarıdır. Reçetesiz kullanım çoğu zaman bir suç niyetinden değil, gelişmiş bir bağımlılıktan kaynaklanır.

Dördüncü satır önemli bir uyarıdır. Bu grup ilaçların hekim gözetimi olmaksızın aniden bırakılması tıbbi risk taşır; bu nedenle bırakma süreci mutlaka hekim kontrolünde yürütülmelidir.

Beşinci satır ise iki yönlü fayda sağlar. Tedavi sürecine başlanması hem sağlık sorununun çözümüne yönelir hem de dosyada kullanma nitelendirmesini destekleyen somut bir olgu oluşturur.

Kullanma dosyalarında TCK m.191/2 rejimi işletildiğinde, denetimli serbestlik kapsamında tedavi ve denetim uygulanır; süre sorunsuz tamamlanırsa kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Bu, hem hukuki hem sağlık bakımından en elverişli yoldur.

Komşu İki Suç: TCK m.186 ve m.187

Reçeteli ilaç dosyalarında yalnızca 188 inci maddenin altıncı fıkrası gündeme gelmez. Türk Ceza Kanunu’nun "Kamunun Sağlığına Karşı Suçlar" bölümünde, ilaçlara ilişkin iki suç tipi daha vardır ve özellikle menşei belirsiz, internetten temin edilmiş veya ambalajı şüpheli ürünler bakımından doğrudan uygulanabilir.

TCK m.186 ve m.187

İki madde arasındaki fark konudadır. 186 ncı maddede suçun konusu ilaçların yanı sıra gıda maddelerini de kapsar; 187 nci maddenin konusu ise yalnızca ilaçtır. Fiiller bakımından da ayrılırlar: 186 ncı madde satma, tedarik etme ve bulundurma fiillerini sayarken; 187 nci madde üretme ve satma fiillerine ilişkindir.

Bu maddeler ne zaman gündeme gelir?

Ele geçen ürünün niteliği belirleyicidir. Bir hap, yeşil veya kırmızı reçeteye tabi ruhsatlı bir ilaç ise tartışma 188 inci maddenin altıncı fıkrası ile 191 inci madde arasında yürür. Buna karşılık ürün ruhsatsız, sahte, içeriği beyan edilenden farklı ya da bozulmuş ise tablo değişir ve yukarıdaki iki madde gündeme gelebilir. Bu nedenle ekspertiz raporunda yalnızca etken maddenin değil, ürünün ruhsat durumunun ve içerik uygunluğunun da tespit edilip edilmediği kontrol edilmelidir. İnternet üzerinden temin edilmiş, ambalajı Türkçe olmayan veya takip sisteminde kaydı bulunmayan ürünlerde bu husus özellikle önem taşır.

Savunma bakımından bu, iki yönlü bir başlıktır. Bir yandan, isnadın 188 inci maddeden bu maddelere kayması ceza aralığı bakımından farklı bir tablo doğurur. Öte yandan her iki madde de fiilin kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde işlenmesini arar; bu, ürünün somut olarak tehlike oluşturduğunun ortaya konulmasını gerektiren bir unsurdur. Dosyada bu yönde bir tespit veya rapor bulunmaksızın yalnızca ruhsatsızlık olgusuna dayanılması, unsurun gerçekleşmediği itirazına açıktır.

Hangi hüküm hangi olguya bağlanır?

Ele geçen ürünün durumuna göre uygulanabilecek hükümler farklılaşır. Aşağıdaki tablo, dosyada hangi olgunun hangi tartışmayı açtığını gösterir.

Ürünün Durumu ve Gündeme Gelen Hüküm

Tablodaki her satır farklı bir belge ister. İlk iki satırda reçete geçmişi, tedavi kayıtları ve kutu üzerindeki karekod bilgisi belirleyicidir. Üçüncü ve dördüncü satırlarda ise ürünün analiz raporu ile ruhsat ve takip sistemi kaydı öne çıkar. Bu nedenle savunma hazırlığında yalnızca "bu ilaç bana ait" anlatımıyla yetinilmemeli; ürünün hangi kanaldan temin edildiği ve resmî kayıtlarda görünüp görünmediği baştan ortaya konulmalıdır. Kanaldan gelen belge yoksa, isnadın hangi maddeye oturacağı da belirsiz kalır ve bu belirsizlik çoğu zaman aleyhe yorumlanır.

Meslek mensupları bakımından çakışma

Her iki maddede de resmî izne dayalı meslek icrası kapsamında işlenme hâli için artırım öngörülmüştür; 187 nci maddede ayrıca tabip veya eczacı sıfatı açıkça sayılmıştır. Yukarıda 188 inci maddenin sekizinci fıkrası bakımından anlatılan denetim noktaları — mesleki sıfat, mesleki illiyet, reçete düzenleme, stok ve takip sistemi kayıtları — bu maddeler bakımından da aynen geçerlidir.

Bir hususun altını çizmek gerekir: aynı fiil hakkında birden fazla hükmün uygulanabileceği izlenimi doğduğunda, hangi hükmün uygulanacağı içtima kurallarına göre belirlenir. Bu nedenle iddianamede birden fazla maddeye birlikte dayanılmışsa, fiilin tekliği ve hükümler arasındaki ilişki ayrıca tartışılmalıdır. Yargılamada nitelendirmenin değişmesi hâlinde ek savunma hakkının tanınması gerektiği de hatırda tutulmalıdır.

Bu Dosyalar Nasıl Açılıyor?

Reçeteli ilaç dosyalarının açılma biçimi, klasik uyuşturucu dosyalarından farklıdır ve bilinmesi savunmaya yön verir.

İkinci satır en sık karşılaşılan senaryodur ve dikkatli değerlendirilmelidir. Kronik bir hastanın evinde birden fazla kutu ilaç bulunması olağandır; bu nedenle ele geçen miktarın tek başına değil, tedavi geçmişiyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Dördüncü satır ise son yıllarda artan bir kaynaktır. Sosyal medya üzerinden yapılan satış ilanları, hem ticari amaç göstergesi hem de dijital delil kaynağı oluşturur; bu tür dosyalarda silodaki mesaj delili yazısındaki denetim noktaları da uygulanır.

Eczane ve Sağlık Çalışanları

Bu dosya tipinin ayrı bir grubu, mesleği gereği bu ilaçlara erişimi bulunan kişilerdir. Onlar bakımından tablo daha ağırdır.

Silodaki ilgili yazıda ayrıntılı olarak ele alındığı üzere, TCK m.188/8 sağlık mesleği mensupları bakımından artırım öngörür. Ancak bu artırımın uygulanabilmesi için mesleğin sağladığı kolaylıktan yararlanılmış olması aranır.

İkinci satır belirleyicidir. Silodaki ilgili yazıda görüldüğü üzere artırım, meslek sıfatına değil mesleğin sağladığı kolaylıkla suçun işlenmiş olmasına bağlıdır. Bu husus somut olarak ortaya konulmalıdır.

Altıncı satır ise ceza yargılamasından bağımsız yürüyen bir süreçtir. Meslek mensupları bakımından idari ve disiplin süreçleri ayrıca işler; bu nedenle her iki sürecin birlikte takip edilmesi gerekir.

Kontrol Listesi

Dördüncü ve beşinci satırlar bu dosya tipinin temelidir. Adli Tıp raporu alınmadan veya kullanım sınırları gösterilmeden yapılan bir miktar değerlendirmesi, savunma tarafından itiraz konusu yapılabilir.

Onuncu satır ise hüküm aşamasında en çok atlanan kalemdir. TCK m.188/6’daki indirim, bu dosya tipine özgü bir imkândır ve mutlaka talep edilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Reçeteli ilaç uyuşturucu sayılır mı?

Doğrudan uyuşturucu listelerinde yer almaz. Ancak TCK m.188/6 uyarınca, satışı reçeteye bağlı olan ve uyuşturucu veya uyarıcı madde etkisi doğuran maddeler bakımından da maddenin önceki fıkraları uygulanır.

Reçetem varsa suç oluşur mu?

Hayır. İlaç doktor tarafından reçete edilmişse ve reçete doğrultusunda kullanılıyorsa hukuka aykırılık teşkil etmez. Suç, reçetesiz temin, bulundurma veya satış hâlinde gündeme gelir.

Reçetesiz bulundurmak hangi suçu oluşturur?

Kişisel kullanım amacıyla bulundurma hâlinde TCK m.191 gündeme gelir. Başkasına verme veya satma hâlinde ise TCK m.188 kapsamında değerlendirme yapılır.

Cezada indirim var mı?

Evet. TCK m.188/6’nın ek cümlesi uyarınca bu fıkra kapsamındaki fiillerde verilecek ceza yarısına kadar indirilebilir. Ancak indirim otomatik değildir; talep edilmesi ve hükümde denetlenmesi gerekir.

Adli Tıp raporu şart mı?

Öğretide, maddenin uyuşturucu ve uyarıcı madde etkisi doğurup doğurmadığı konusunda Adli Tıp Kurumu ilgili İhtisas Kurulu’ndan rapor alınması ve reçete rejiminin ilgili sağlık makamından sorulması gerektiği belirtilmektedir.

Kişisel kullanım sınırı nasıl belirlenir?

Reçeteli ilaçlarda kullanım sınırları klasik uyuşturucu maddelerdeki gibi değerlendirilemez. Öğretide, raporun kullanım sınırlarını da belirtecek şekilde ayrıntılı alınması gerektiği; bu ilaçların kullanım sınırlarının yüksek olabildiği vurgulanmaktadır.

Reçete geçmişim savunmama yardım eder mi?

Evet, en güçlü savunmadır. Yargı kararlarında; miktarın kişisel kullanım sınırları içinde kalması, satışa ilişkin delil bulunmaması ve reçete geçmişinin olması hâlinde eylemin TCK m.188 değil m.191 kapsamında değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmiştir.

Aynı etken maddeli farklı marka ilaçlar da kapsamda mı?

Evet. Kapsam ilacın ticari adına değil etken maddesine göre belirlenir; aynı etken maddeyi içeren ilaçların tamamı aynı rejime tabidir.

Sağlık çalışanıysam durum değişir mi?

Evet, ağırlaşır. TCK m.188/8 kapsamında sağlık mesleği mensuplarına ilişkin artırım gündeme gelebilir; yargı kararlarında bu artırımın uygulandığı örnekler bulunmaktadır.

Bağımlılık geliştirdim, ne yapmalıyım?

Bu ilaçların hekim gözetimi olmaksızın aniden bırakılması tıbbi risk taşır; bırakma süreci hekim kontrolünde yürütülmelidir. Tedavi sürecine başlanması ayrıca dosyada kullanma nitelendirmesini destekleyen somut bir olgu oluşturur.