Nöbet Suçları: Nöbet Yerini Terk, Nöbette Uyumak ve Göz Yumma (AsCK m.136-139)

Nöbet, askerî hizmetin en temel görevlerinden biridir ve ihlali ayrı bir suç tipiyle korunmuştur. Ancak uygulamada bu suçun sınırları çoğu zaman yanlış bilinir: nöbet yerini terk etmek veya nöbette uyumak, her hâlükârda ceza sorumluluğu doğurmaz. Kanun ek bir şart aramıştır ve bu şart, savunmanın merkezindedir.

Önce Tanımlar: Nöbetçi, Karakol ve Devriye Kimdir? (m. 15)

Kanunun 15. maddesi bu üç kavramı ayrı ayrı tanımlar. Tanıma uymayan bir görev, bu maddelerin uygulanmasını engelleyebileceği için savunmada ilk kontrol noktasıdır.

• Nöbetçi: Barışta ve seferde emniyet, muhafaza, disiplin ve gözetleme maksatlarıyla silahlı olarak bir yere konulan ve belirli bir talimatı bulunan tek veya çift askerdir.
• Karakol: Barışta ve seferde aynı maksatlarla konulan ve bir amir emrinde bulunan silahlı bir kısım askerdir.
• Devriye: Barışta ve seferde aynı maksatlarla belirli bir bölgede hareketli olarak görev yapan bir veya daha fazla silahlı askerdir.

Tanımlardaki iki unsur dikkat çeker: silahlı olma ve belirli bir talimatın bulunması. Talimatın hiç verilmediği, yazılı olmadığı veya muğlak olduğu durumlar, hem suçun unsurları hem de kastın varlığı bakımından tartışma konusudur.

Nöbet Görevinin İhlali (AsCK m. 136)

Kanunun 136. maddesinin birinci fıkrası, failin dar bir çevresini belirler: askerî karakolun veya müfrezenin yahut özel bir vazife ile yükümlü olan bir kısım askerin kumandanı veya subaylarından veyahut nöbetçi iken, kasten veya tekasülünden (ihmalinden):

• (A) Kendisini verilen vazifeyi yapamayacak hâle koyarsa,
• (B) Nöbet mahallini terk ederse yahut verilen sair talimata aykırı hareket ederse,
• (C) Her iki hâlde de bir zararı mucip olursa,

on dört günden az olmamak üzere kısa hapis veya iki seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Kritik Şart: Bir Zararın Doğması

Maddenin (C) bendi, uygulamada en çok gözden kaçan ve savunma bakımından en değerli unsurdur. Metin açıktır: “her iki hâlde de bir zararı mucip olursa”. Yani (A) ve (B) bentlerindeki fiiller tek başına değil, bir zarara yol açtıkları ölçüde bu madde kapsamında cezalandırılmaktadır.

Bunun pratik sonucu şudur: nöbet yerinin terk edilmesi veya talimata aykırı hareket, somut bir zarar doğurmamışsa 136. madde kapsamında ceza sorumluluğu tartışmalı hâle gelir. Bu tür fiiller, zarar doğmadığı hâllerde 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu kapsamında disiplin alanında değerlendirilir.

Dolayısıyla dosyada aranacak sorular şunlardır: somut olarak hangi zarar doğdu? Bu zarar belgelendi mi? Zarar ile fiil arasında nedensellik bağı kurulabiliyor mu? Zarar iddiası soyut bir “hizmetin aksaması” ifadesinden mi ibaret, yoksa somut bir olguya mı dayanıyor?

Kasıt ve İhmal Ayrımı

Madde hem kasten hem de tekasülden (ihmalden) işlenebilen bir suç tipi öngörmüştür. Bu, iki yönlü sonuç doğurur. Bir yandan ihmal de yeterli olduğu için “istemeden oldu” savunması tek başına sonuç vermez. Öte yandan kasıt ile ihmal arasındaki fark, cezanın belirlenmesinde doğrudan etkilidir.

Nöbette uyuma iddialarında özellikle tartışılan olgular şunlardır: nöbet öncesi dinlenme süresi verilmiş miydi, nöbet çizelgesi mevzuata uygun düzenlenmiş miydi, üst üste nöbet tutturulmuş muydu, kişinin sağlık durumu veya kullandığı ilaç etkili olmuş muydu, hava koşulları ve nöbet süresi neydi. Bu olgular hem kastın yokluğunu hem de kusurun derecesini etkiler; nöbet çizelgeleri ve sağlık kayıtları bu nedenle dosyaya girmelidir.

Seferberlik ve Düşman Karşısı

Maddenin ikinci fıkrası rejimi tamamen değiştirir: suç seferberlikte işlenmişse suçlu altı aydan az olmamak üzere hapis, düşman karşısında ise ölüm, az vahim hâllerde bir seneden az olmamak üzere muvakkat veya müebbet ağır hapis ile cezalandırılır.

Üçüncü fıkraya göre, ikinci fıkradaki suç dolayısıyla önemli bir zarar tehlikesi ortaya çıkmışsa üç aydan aşağı olmamak üzere hapis; bu tehlike düşman karşısında ise bir seneden az olmamak üzere ağır hapis cezası verilir.

Suça Göz Yumma (AsCK m. 139)

Kanunun 139. maddesi, nöbet ve karakol görevlilerine ayrı bir sorumluluk yükler. Maddeye göre; bir askerî karakolun veya müfrezenin ya da özel bir vazife ile yükümlü bir kısım askerin kumandanı iken veyahut subaylarından veya nöbetçi iken, engel olabileceği ve görevi gereği engellemek zorunda bulunduğu bir suçun işlenmesine göz yumarsa, fiili kendisi yapmış gibi ceza görür.

Bu hüküm çok ağır bir sonuç doğurur: göz yuman kişi, asıl failin cezasıyla cezalandırılır. Ancak maddede iki sınırlayıcı şart vardır ve savunma bunlar üzerinden kurulur:

• Engel olabilecek durumda olmak. Fiilen müdahale imkânı bulunmayan kişi bu maddeden sorumlu tutulamaz. Mesafe, sayı üstünlüğü, silahsızlık veya fiziksel imkânsızlık bu kapsamda değerlendirilir.
• Görevi gereği engellemek zorunda olmak. Görev tanımı ve talimat kapsamı dışında kalan bir olaya müdahale yükümlülüğü tartışılabilir.

Ayrıca “göz yumma” kasıt gerektirir: suçun işlendiğini fark etmemiş olmak ile fark edip müdahale etmemek farklı şeylerdir.

Nöbetçiye Karşı İşlenen Suçlar (m. 106)

Madalyonun diğer yüzü de korunmuştur. Kanunun 106. maddesine göre; askerî karakola, nöbetçiye ve devriyeye hakaret eden veya bunları dinlemeyen veya bunlara mukavemette bulunan yahut fiilen taarruz eden, bu suçları amire karşı yapmış sayılır ve öylece cezalandırılır.

Bunun anlamı şudur: nöbetçi rütbece ast olsa dahi, ona yönelen hakaret AsCK m. 85’teki, mukavemet m. 90’daki, fiilen taarruz ise m. 91’deki cezalara tabi olur. Rütbe farkının bulunmaması sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Buna ek olarak Kanunun 120. maddesi, karakolun kendisinin işlediği suçlar bakımından da düzenleme yapar: bu fasılda yazılı suçları yapan bir askerî karakol veya devriye yahut nöbetçi, bu suçları yapan üst gibi ceza görür; suçlar karakol amiri olan üste karşı yapılmışsa ceza artırılır.

Silah ve Malzeme Bakımından Sorumluluk

Nöbet görevi silahla yerine getirildiğinden, bu başlıkla bağlantılı iki madde daha vardır.

m. 137: Görev veya hizmette ihmal dolayısıyla bir gemi veya uçağın ya da silah ve harp malzemesinden birinin önemli ölçüde hasara uğramasına sebep olan üç seneye kadar hapsolunur.

m. 130: Askerî eşyayı kasten terk veya kısmen yahut tamamen tahrip eden, özürsüz kaybeden veya harap olmasına sebebiyet veren ya da özel menfaati için kullanan asker kişiler; eşyanın değeri, önemi, hasarın miktarı ve fiilin işleniş şekline göre üç aydan iki seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Suç konusu eşya silah, mühimmat, savaş aracı veya gereci ise ceza artırılır. Ayrıca eşyanın ödettirilmesine de hükmolunur.

130. maddedeki “özürsüz kaybetme” ifadesi savunmada kullanılır: kaybın özre dayandığı ortaya konabiliyorsa suçun unsuru tartışmalı hâle gelir.

Mahkûmiyetin Sonuçları

136. madde, Ek Madde 11 uyarınca sırf askerî suçlar arasında sayılmıştır. Bu nedenle üç kısıt devreye girer.

Erteleme (m. 47): Sırf askerî suçlardan hükmolunan netice cezanın üç ay veya daha fazla olması hâlinde ceza ertelenmez. Ayrıca fiilin disiplini ağır şekilde ihlal etmesi veya birliğin güvenliğini tehlikeye düşürmesi ya da muharebe hazırlığını veya etkinliğini zafiyete uğratması ya da büyük bir zarar meydana getirmesi hâlinde de erteleme yapılmaz — nöbet suçlarında bu bent özellikle tartışılır.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (Ek m. 17): Sırf askerî bir suçtan altı ay veya daha fazla süreli hapis cezasına hükmedilmesi hâlinde uygulanmaz; aynı şekilde disiplini ağır ihlal ve birliğin güvenliği bentleri burada da geçerlidir.

Önödeme (Ek m. 8): Sırf askerî suçlar ile hapis cezasının üst sınırı üç ayı geçen askerî suçlar hakkında önödeme hükümleri uygulanmaz.

Ne Yapmalısınız?

Zarar unsurunu sorgulayın. 136. madde “bir zararı mucip olursa” der. Somut bir zarar doğmamışsa ceza sorumluluğu tartışmalıdır; fiil disiplin alanında kalabilir.

Nöbetçi sıfatını doğrulayın. Kanunun 15. maddesindeki tanıma göre silahlı olma ve belirli bir talimatın bulunması aranır. Talimat verilmemişse veya muğlaksa bu ileri sürülür.

Nöbet çizelgesini ve dinlenme sürelerini isteyin. Üst üste nöbet, yetersiz dinlenme veya mevzuata aykırı çizelge, kastın yokluğu ve kusurun derecesi bakımından doğrudan etkilidir.

Sağlık kayıtlarını toplayın. Nöbette uyuma iddialarında sağlık durumu veya kullanılan ilaç etkili olmuş olabilir; bunlar belgeye bağlanmalıdır.

Göz yumma isnadında imkânı tartışın. 139. madde “engel olabileceği” şartını arar; fiilen müdahale imkânı yoksa bu madde uygulanamaz.

İki süreci birlikte yönetin. Nöbet ihlalleri hem disiplin hem ceza süreci başlatabilir; disiplin savunmanız ceza dosyasında delil hâline gelir.

Sıkça Sorulan Sorular

Nöbet yerini terk etmek her hâlde suç mudur?

AsCK 136. maddenin (C) bendi, her iki hâlde de bir zararı mucip olma şartını aramaktadır. Somut bir zarar doğmamışsa bu madde kapsamında ceza sorumluluğu tartışmalı hâle gelir ve fiil 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu kapsamında disiplin alanında değerlendirilebilir.

Nöbet suçunun cezası nedir?

AsCK 136. maddenin birinci fıkrasına göre on dört günden az olmamak üzere kısa hapis veya iki seneye kadar hapis cezası öngörülmüştür. Suç seferberlikte işlenmişse altı aydan az olmamak üzere hapis, düşman karşısında ise ölüm, az vahim hâllerde bir seneden az olmamak üzere muvakkat veya müebbet ağır hapis cezası uygulanır.

Nöbetçi kimdir?

AsCK 15. maddeye göre nöbetçi; barışta ve seferde emniyet, muhafaza, disiplin ve gözetleme maksatlarıyla silahlı olarak bir yere konulan ve belirli bir talimatı bulunan tek veya çift askerdir. Karakol bir amir emrinde bulunan silahlı bir kısım asker, devriye ise belirli bir bölgede hareketli olarak görev yapan silahlı askerdir.

Nöbette uyudum, savunmam ne olabilir?

Madde kasten veya tekasülden işlenebildiği için istemeden oldu savunması tek başına yeterli değildir. Ancak nöbet öncesi dinlenme süresi, nöbet çizelgesinin mevzuata uygunluğu, üst üste nöbet tutturulup tutturulmadığı, sağlık durumu ve kullanılan ilaçlar hem kastın yokluğu hem de kusurun derecesi bakımından değerlendirilir. Ayrıca somut bir zararın doğup doğmadığı ayrıca aranır.

Suça göz yuman nöbetçi ne kadar ceza alır?

AsCK 139. maddeye göre, engel olabileceği ve görevi gereği engellemek zorunda bulunduğu bir suçun işlenmesine göz yuman karakol kumandanı, subayı veya nöbetçi, fiili kendisi yapmış gibi ceza görür. Ancak madde engel olabilecek durumda olma ve görevi gereği engelleme yükümlülüğü şartlarını aradığından, fiilen müdahale imkânı bulunmayan kişi sorumlu tutulamaz.

Nöbetçiye hakaret etmenin sonucu nedir?

AsCK 106. maddeye göre askerî karakola, nöbetçiye ve devriyeye hakaret eden, bunları dinlemeyen, bunlara mukavemette bulunan yahut fiilen taarruz eden, bu suçları amire karşı yapmış sayılır ve öylece cezalandırılır. Nöbetçinin rütbece ast olması sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Nöbette silahımı kaybettim, ne olur?

AsCK 130. maddeye göre askerî eşyayı özürsüz kaybeden asker kişiler, eşyanın değeri, önemi, hasarın miktarı ve fiilin işleniş şekline göre üç aydan iki seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Eşya silah, mühimmat, savaş aracı veya gereci ise ceza artırılır ve eşyanın ödettirilmesine de ayrıca hükmolunur. Maddedeki özürsüz ifadesi, kaybın özre dayandığının ortaya konması hâlinde savunmada kullanılır.

Nöbet suçundan mahkûmiyet ertelenebilir mi?

AsCK 136. madde Ek Madde 11 uyarınca sırf askerî suçtur. Bu nedenle 47. maddeye göre netice ceza üç ay veya daha fazlaysa erteleme, Ek Madde 17’ye göre altı ay veya daha fazlaysa hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz. Ayrıca fiilin disiplini ağır şekilde ihlal etmesi veya birliğin güvenliğini tehlikeye düşürmesi hâlleri de bu kurumları engeller.