Askerî Ceza Yargılaması Usulü: Yakalama, Soruşturma İzni ve Görevli Mahkeme

Askerî mahkemeler 2017’de kaldırıldıktan sonra ortaya ciddi bir usul boşluğu çıktı: askerî suçlar artık adli yargıda görülecekti, ancak bu suçların kendine özgü koşulları için özel kurallar yoktu. Bu boşluk 24/6/2021 tarihli ve 7329 sayılı Kanunla eklenen Ek Madde 11 ilâ 20 ile dolduruldu.

Bu maddeler uygulamada yeterince bilinmiyor. Oysa içlerinde, savunmanın en başında kontrol edilmesi gereken kurallar var — özellikle soruşturma izni. İzin usulüne uygun alınmamışsa, dosyanın esasına hiç girmeden bir hukuka aykırılık iddiası doğar.

Askerî Suç ve Sırf Askerî Suç Ayrımı (Ek m. 11)

Usul kurallarının çoğu bu ayrıma bağlı olduğu için önce burayı netleştirmek gerekir. Ek Madde 11’in birinci fıkrasına göre; bu Kanunda düzenlenen suçlar ile asker kişilerin askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlar askerî suçtur.

İkinci fıkra ise sırf askerî suçları tek tek sayar. Bu Kanunda düzenlenen ve asker kişiler tarafından işlenen şu maddelerdeki suçlar sırf askerî suçtur: m. 60, 62, 65, 66, 67, 68, 70, 79, 81, 82, 85, 87, 88, 89, 90, 91, 97, 98, 100, 101, 102 ve 136.

Her sırf askerî suç askerî suçtur; ancak her askerî suç sırf askerî suç değildir. Ayrım, aşağıda göreceğimiz gibi tutuklama, erteleme, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve önödemede farklı rejimler doğurur.

Yakalama: Kim Yakalayabilir? (Ek m. 13)

Ek Madde 13, asker kişilerin yakalanmasını üç kademede düzenler.

Herkes tarafından yakalama. İki hâlde asker kişi herkes tarafından geçici olarak yakalanabilir: kişiye suçu işlerken rastlanması; ve suçüstü bir fiilden dolayı izlenen kişinin kaçması olasılığının bulunması veya hemen kimliğini belirleme olanağının bulunmaması.

Askerî görevliler tarafından yakalama. Tutuklama kararı veya yakalama emri düzenlenmesini gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, Cumhuriyet savcısına derhâl başvurma olanağı bulunmadığı takdirde; amiri, üstü, askerî karakol, nöbetçi, devriye, askerî inzibat ve kolluk görevlisi asker kişiyi yakalama yetkisine sahiptir.

Yakalama sonrası. Yakalanan kişi ve olay hakkında Cumhuriyet savcısına hemen bilgi verilir ve emri doğrultusunda işlem yapılır. Savcı yakalanan kişiyi serbest bırakmazsa, en yakın askerî inzibat karakoluna veya askerî makama ya da adli kolluk görevlilerine teslim edilmesine karar verir.

Bir istisna vardır: suç, Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısmı altındaki Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümlerinde tanımlanan suçlardan ya da 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlardan ise, yakalanan kişi Cumhuriyet savcısının talimatıyla doğrudan adli kolluk görevlilerine teslim edilir.

Ayrıca asker kişilerin gözaltına alınması veya tutuklanması durumunda derhâl kıta komutanı veya askerî kurum amirine de haber verilir.

Soruşturma ve Tutuklama (Ek m. 14)

Ek Madde 14, askerî suçlarda soruşturmanın nasıl yürüyeceğini beş bent hâlinde düzenler:

• (a) Subay ve astsubayların şüpheli sıfatıyla ifadesi bizzat Cumhuriyet savcısı tarafından alınır. Kolluk tarafından alınan bir ifade bu hükme aykırılık oluşturur ve savunmada ileri sürülür.
• (b) Askerî amirler, Cumhuriyet savcısının işe el koymasına kadar delillerin kaybolmasını önleyecek tedbirleri alır.
• (c) Ülke sınırları dışında işlenen suçlarda Cumhuriyet savcısı, adli kolluk işlemlerinin Millî Savunma Bakanlığınca yurt dışında görevlendirilen hukuk sınıfı subaylar tarafından yapılmasını isteyebilir.
• (d) Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller bulunması ve sırf askerî suç nedeniyle askerî disiplinin ağır şekilde ihlal edilmesi hâlinde de asker kişi hakkında tutuklama kararı verilebilir.
• (e) Sırf askerî suçlarda tutuklama yasağına ilişkin hükümler uygulanmaz.

Son iki bent birlikte okunduğunda ortaya şu tablo çıkar: sırf askerî suçlarda tutuklama, genel ceza muhakemesindeki sınırlardan daha geniş bir alanda mümkündür. Bu nedenle isnadın sırf askerî suç olup olmadığı, tutuklamaya itirazda doğrudan tartışılır.

Maddenin diğer iki fıkrası da önemlidir. İddianame kabul edildiğinde mahkeme, kovuşturmaya yer olmadığına karar verildiğinde ise savcılık, kararın bir örneğini soruşturma iznini veren komutanlığa veya askerî kurum amirliğine gönderir. Ayrıca askerî birlik komutanı veya kurum amiri, emir komutasındaki asker kişilerin ifadelerinin alınması veya sorgularının yapılması için hazır bulundurulmasını sağlar.

Soruşturma İzni: Sürecin Ön Şartı (Ek m. 15)

Bu, askerî ceza hukukunun en az bilinen ama en belirleyici usul kuralıdır. Madde metni açıktır: asker kişilerin işledikleri askerî suçların soruşturulması izne tabidir. Yalnızca ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâllerinde soruşturma genel hükümlere göre yürütülür.

İzni Kim Verir?

Soruşturma izni, asgari tugay komutanı veya eşidi askerî kurum amiri (Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlıklarında eşidi) olmak üzere, asker kişinin görev yaptığı birlik komutanı veya askerî kurum amiri; bu kişilerin yokluklarında ise vekilleri tarafından bizzat verilir.

İstisnalar şunlardır:

• Genelkurmay Başkanlığı, Kuvvet Komutanlıkları ve Millî Savunma Üniversitesi hariç olmak üzere, MSB merkez ve taşra teşkilatı ile bağlı ve ilgili kurum ve kuruluşlarında görev yapanlar hakkında izni Millî Savunma Bakanı verir.
• General ve amiraller hakkındaki izin, görev yeri dikkate alınarak Genelkurmay Başkanının veya ilgili Kuvvet Komutanının teklifi üzerine ya da resen Millî Savunma Bakanı tarafından verilir.
• Geçici olarak görevlendirilen veya harekât komutasına verilen asker kişiler hakkında izin, bu görevlerinin devamı süresince görevlendirildikleri birliğin bağlı bulunduğu yetkili merci tarafından verilir.
• Bir askerî birlik veya kurum dışında görevlendirilenler hakkında izin, bu görevlerinin devamı süresince Millî Savunma Bakanı tarafından verilir.

Millî Savunma Bakanı, general ve amiraller hariç subay veya astsubaylara ilişkin izin verme yetkisini Personel Genel Müdürlüğünün bağlı olduğu bakan yardımcısına devredebilir. Subay ve astsubaylar dışındaki kişiler bakımından yetki, hukuk hizmetleri başkanı veya birim amirine, merkezde Hukuk Hizmetleri Genel Müdürü veya yardımcısına, taşrada asgari alay eşidi kurum amirine devredilebilir.

Ön İnceleme ve Süre

İzin vermeye yetkili merci, ihbar veya şikâyetin işleme konulması hâlinde bir ön inceleme başlatır. Bunu bizzat yapabileceği gibi, emrinde olan ve hakkında inceleme yapılanın üstü konumundaki bir asker kişiye ya da en az üç asker kişiden oluşan bir heyete de yaptırabilir. Zorunlu görülen hâllerde heyette yer alanların çoğunluğunun, hakkında inceleme yapılanın rütbe veya kıdemce eşidi ya da üstü; heyet başkanının ise üstü konumunda olması gerekir.

Süre kritiktir: yetkili merci, kararını suçun işlendiğinin öğrenilmesinden itibaren ön inceleme dâhil en geç otuz gün içinde verir. Bu süre, zorunlu hâllerde on beş günü geçmemek üzere bir defa uzatılabilir.

Karar, Cumhuriyet başsavcılığına, hakkında inceleme yapılana ve varsa şikâyetçiye bildirilir.

İtiraz Yolu

Bu kararlara karşı on gün içinde itiraz edilebilir. İtiraz mercii kişiye göre değişir:

• General ve amiraller için: Danıştay Birinci Dairesi
• Diğer asker kişiler için: yetkili merciin yargı çevresinde bulunduğu bölge idare mahkemesi

İtirazlar öncelikle incelenir ve en geç üç ay içinde karara bağlanır. Verilen kararlar kesindir.

Bir ayrıntıya dikkat: sırf askerî suçlara ilişkin verilen soruşturma iznine itiraz edilmesi, soruşturma işlemlerini engellemez. Yani itiraz, sırf askerî suçlarda süreci durdurmaz.

Ayrıca 30/6/2022 tarihli ve 7415 sayılı Kanunla eklenen fıkra uyarınca; firar ve izin tecavüzü gibi hakkında ön inceleme yapılanın bulunamaması nedeniyle ifade almayı imkânsız hâle getiren zorunlu hâllerde ilgilinin ifadesi alınmaz.

Savunmada Nasıl Kullanılır?

Soruşturma izni, dosyanın en başında kontrol edilmesi gereken beş noktayı doğurur:

• İzin gerçekten alınmış mı? Ağır ceza görevine giren suçüstü hâli yoksa izin zorunludur.
• İzni yetkili merci mi vermiş? Asgari tugay komutanı eşiği ve devir kuralları denetlenmelidir.
• Merci izni bizzat mı vermiş? Madde “bizzat verilir” der.
• Otuz günlük süre aşılmış mı? Uzatma varsa on beş gün sınırı ve “bir defa” kuralı korunmuş mu?
• Karar usulüne uygun bildirilmiş mi? Bildirim, on günlük itiraz süresinin başlangıcıdır.

Bu maddede hüküm bulunmayan hâllerde 2/12/1999 tarihli ve 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun hükümleri uygulanır. Ayrıca 3628 sayılı Kanunun 17. maddesinin birinci fıkrasındaki suçları işleyen asker kişiler hakkında soruşturma ve kovuşturma genel hükümlere göre yapılır — yani bu suçlarda izin aranmaz.

En Üst Düzey: Yüce Divan Usulü (Ek m. 16)

Genelkurmay Başkanı ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlarının işlediği askerî suçların soruşturulması da izne tabidir; ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâlleri istisnadır.

Bu kişiler hakkında askerî suçlardan dolayı soruşturma yapılması Cumhurbaşkanının iznine bağlıdır. Karar süresi yine ön inceleme dâhil en geç otuz gün, zorunlu hâllerde on beş günü geçmemek üzere bir defa uzatılabilir. Kararlara karşı on gün içinde Danıştay Birinci Dairesine itiraz edilebilir; itirazlar en geç üç ay içinde karara bağlanır ve verilen kararlar kesindir.

Soruşturma Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı tarafından yapılır. İddianame düzenlenmesi hâlinde kovuşturma, Yüce Divan sıfatıyla Anayasa Mahkemesinde yapılır.

Buna ek olarak 12/6/2024 tarihli ve 7517 sayılı Kanunla eklenen Ek Madde 21 şunu düzenler: Genelkurmay Başkanı, Kuvvet Komutanları ile general ve amiraller hakkında Ek Madde 15 ve 16 kapsamında yürütülen işlemlerde soruşturma izni vermeye, soruşturma ve kovuşturma yapmaya yetkili mercilerin tayininde ilgililerin son rütbeleri ve görevleri esas alınır.

Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (Ek m. 17)

Ceza Muhakemesi Kanununun hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümleri askerî suç ve cezalar hakkında da uygulanır. Ancak üç hâl bunun dışındadır:

• Sırf askerî bir suçtan altı ay veya daha fazla süreli hapis cezasına hükmedilmesi
• Fiilin disiplini ağır şekilde ihlal etmesi veya birliğin güvenliğini tehlikeye düşürmesi ya da birliğin muharebe hazırlığını veya etkinliğini zafiyete uğratması ya da büyük bir zarar meydana getirmesi
• Fiilin savaş veya seferberlikte işlenmesi

Bunun yanında Kanunun 47. maddesindeki erteleme rejimi de benzer kısıtlar taşır: sırf askerî suçlardan hükmolunan netice cezanın üç ay veya daha fazla olması, fiilin disiplini ağır ihlal etmesi veya birliğin güvenliğini tehlikeye düşürmesi, savaş veya seferberlikte işlenmesi ve daha önce sırf askerî bir suçtan mahkûm olunmuş olması hâllerinde ceza ertelenmez.

İki eşiği karıştırmamak gerekir: erteleme için üç ay, hükmün açıklanmasının geri bırakılması için altı ay. Savunmanın sayısal hedefi çoğu zaman netice cezayı bu eşiklerin altında tutmaktır.

Ayrıca Ek Madde 8’e göre sırf askerî suçlar ile hapis cezasının üst sınırı üç ayı geçen askerî suçlar hakkında önödeme hükümleri uygulanmaz. Kanunun 48. maddesine göre de askerî suçların takibi şikâyete bağlı değildir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme (Ek m. 19)

Askerî suçlara ilişkin dava ve işler, suçun işlendiği yerin bağlı olduğu ilin adıyla anılan asliye ve ağır ceza mahkemelerinde görülür. Askerî birlik ve personel yoğunluğunun gerektirmesi hâlinde Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen ilçelerde kurulu asliye veya ağır ceza mahkemeleri de görevlendirilebilir.

Önemli bir usul kolaylığı: bu dava ve işler acele işlerden sayılır ve adli tatilde de görülür.

Üç özel kural vardır:

• Firar grubu suçlarında özel yetki. Kanunun 65, 66, 67, 68 ve 70. maddelerinde düzenlenen suçlarda yetkili mahkeme, şüpheli veya sanığın mensubu olduğu askerî birlik veya askerî kurumun bulunduğu yerdeki mahkemedir. Yakalanma yeri veya yerleşim yeri değil.
• Yurt dışı. Asker kişiler tarafından ülke sınırları dışında işlenen askerî suçlara ait dava ve işlere bakmaya Ankara mahkemeleri yetkilidir. Yurt dışındaki askerî mahallerde yapılacak önleme aramasına karar vermeye de bu yer sulh ceza hâkimliği yetkilidir.
• Bağlantılı davalar. Diğer mahkemelerin görev alanına giren davalarla birlikte yürütme zorunluluğu varsa davalar askerî suçlara bakan mahkemede birleştirilir. Ancak Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısmının Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümlerindeki suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlarla bağlantı hâlinde birleştirme, o suçlara bakmakla görevli mahkemede yapılır.

Soruşturma bakımından: askerî suçlara ilişkin soruşturmalar, suçun işlendiği yerin bağlı olduğu ilin adıyla anılan Cumhuriyet başsavcılığınca yürütülür ve bu başsavcılıklarda askerî suçlar bürosu kurularak yeteri kadar Cumhuriyet savcısı görevlendirilir.

Kanunlardaki Atıflar Ne Anlama Geliyor? (Ek m. 20)

Eski mevzuatta ve kararlarda geçen askerî yargı terimlerinin bugünkü karşılıkları Ek Madde 20’de tek tek gösterilmiştir. Bu, eski bir karara veya mevzuat hükmüne dayanırken doğru mercii tespit etmek için gereklidir:

Askerî suçların soruşturması ve kovuşturmasına ilişkin olarak bu Kanunda hüküm bulunmayan hâllerde, Ek Madde 18 uyarınca 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri uygulanır.

Ne Yapmalısınız?

Önce soruşturma iznini sorun. İzin alınmış mı, yetkili merci mi vermiş, bizzat mı verilmiş, otuz günlük süre aşılmış mı? Bu dört soru dosyanın en başında sorulmalıdır.

İtiraz süresini kaçırmayın. Soruşturma izni kararına karşı itiraz süresi on gündür ve bildirimle başlar. General ve amiraller Danıştay Birinci Dairesine, diğerleri bölge idare mahkemesine başvurur.

İfadeyi kimin aldığını kontrol edin. Subay ve astsubaysanız, şüpheli sıfatıyla ifadeniz bizzat Cumhuriyet savcısı tarafından alınmalıdır.

Nitelendirmeyi tespit edin. İsnat sırf askerî suç mu? Bu, tutuklama, erteleme, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve önödeme rejimlerini doğrudan değiştirir.

Yetkili mahkemeyi doğrulayın. Firar grubu suçlarında (m. 65-70) yetki, birliğinizin bulunduğu yere göre belirlenir; yurt dışı suçlarında Ankara mahkemeleri yetkilidir.

İki eşiği hedefleyin. Erteleme için üç ay, hükmün açıklanmasının geri bırakılması için altı ay. Netice cezanın bu eşiklerin altında kalması, mahkûmiyetin idari sonuçlarını da değiştirebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Askerî suçlarda soruşturma izni gerekli mi?

Evet. AsCK Ek Madde 15’e göre asker kişilerin işledikleri askerî suçların soruşturulması izne tabidir. Yalnızca ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâllerinde soruşturma genel hükümlere göre yürütülür.

Soruşturma iznini kim verir?

Asgari tugay komutanı veya eşidi askerî kurum amiri olmak üzere, asker kişinin görev yaptığı birlik komutanı veya askerî kurum amiri, yokluklarında vekilleri bizzat verir. Genelkurmay Başkanlığı, Kuvvet Komutanlıkları ve Millî Savunma Üniversitesi hariç MSB merkez ve taşra teşkilatında görev yapanlar ile general ve amiraller hakkında izni Millî Savunma Bakanı verir.

Soruşturma izni kararı ne kadar sürede verilir?

Yetkili merci kararını, suçun işlendiğinin öğrenilmesinden itibaren ön inceleme dâhil en geç otuz gün içinde verir. Bu süre zorunlu hâllerde on beş günü geçmemek üzere bir defa uzatılabilir.

Soruşturma izni kararına itiraz edilebilir mi?

Evet, on gün içinde itiraz edilebilir. İtiraz general ve amiraller için Danıştay Birinci Dairesine, diğer asker kişiler için yetkili merciin yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine yapılır. İtirazlar en geç üç ay içinde karara bağlanır ve verilen kararlar kesindir. Sırf askerî suçlarda itiraz, soruşturma işlemlerini engellemez.

İfademi kim alabilir?

AsCK Ek Madde 14’ün (a) bendine göre subay ve astsubayların şüpheli sıfatıyla ifadesi bizzat Cumhuriyet savcısı tarafından alınır. Askerî amirler ise savcının işe el koymasına kadar delillerin kaybolmasını önleyecek tedbirleri alır.

Sırf askerî suçlarda tutuklama rejimi farklı mı?

Evet. Ek Madde 14’e göre sırf askerî suçlarda tutuklama yasağına ilişkin hükümler uygulanmaz. Ayrıca kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller bulunması ve sırf askerî suç nedeniyle askerî disiplinin ağır şekilde ihlal edilmesi hâlinde de tutuklama kararı verilebilir.

Askerî suçlarda hükmün açıklanmasının geri bırakılması mümkün mü?

Kural olarak mümkündür; ancak üç hâl istisnadır: sırf askerî bir suçtan altı ay veya daha fazla süreli hapis cezasına hükmedilmesi; fiilin disiplini ağır şekilde ihlal etmesi veya birliğin güvenliğini tehlikeye düşürmesi ya da muharebe hazırlığını veya etkinliğini zafiyete uğratması ya da büyük bir zarar meydana getirmesi; ve fiilin savaş veya seferberlikte işlenmesi.

Askerî suçlar hangi mahkemede görülür?

Ek Madde 19’a göre suçun işlendiği yerin bağlı olduğu ilin adıyla anılan asliye ve ağır ceza mahkemelerinde ya da Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen ilçelerdeki mahkemelerde görülür. Firar grubu suçlarda (m. 65, 66, 67, 68, 70) yetki sanığın birliğinin bulunduğu yere, yurt dışında işlenen suçlarda ise Ankara mahkemelerine aittir.