Askerî Mallara Karşı Suçlar: Zimmet, Çalma ve Eşya Kaybı (AsCK m.130-132)

Askerî eşyanın kaybı, hasarı veya zimmete geçirilmesi, uygulamada çok sık karşılaşılan ancak sonuçları hafife alınan bir suç grubudur. Oysa bu maddelerde hem hapis cezası hem de eşyanın bedelinin ödettirilmesi birlikte hükmolunur; ayrıca silah ve mühimmat söz konusuysa ceza artırılır.

Bu yazıda Kanunun Sekizinci Faslındaki üç temel maddeyi — m. 130, 131 ve 132 — ve bunlarla bağlantılı hükümleri ele alıyoruz.

Askerî Eşyanın Kaybı, Tahribi ve Özel Kullanımı (m. 130)

Kanunun 130. maddesi (Değişik: 22/3/2000-4551/26 md.) beş ayrı hareket biçimini aynı ceza bandında toplar. Askerî eşyayı:

• kasten terk eden,
• kısmen yahut tamamen tahrip eden,
• özürsüz kaybeden,
• harap olmasına sebebiyet veren,
• veya özel menfaati için kullanan

asker kişiler; eşyanın değeri, önemi, meydana gelen hasarın miktarı ve fiilin işleniş şekline göre üç aydan iki seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Maddenin ikinci fıkrasına göre suç konusu eşya silah, mühimmat, savaş aracı veya gereci ise ceza artırılır. Üçüncü fıkraya göre ise kaybedilen, kasten terk veya tahrip edilen ya da harap olmasına sebebiyet verilen eşyanın ödettirilmesine de ayrıca hükmolunur.

Savunmanın Anahtarı: “Özürsüz” Kelimesi

Madde metnindeki en değerli kelime budur. Kanun her kaybı değil, özürsüz kaybı cezalandırmıştır. Bunun anlamı şudur: kaybın bir özre dayandığı ortaya konabiliyorsa suçun unsuru tartışmalı hâle gelir.

Dosyada değerlendirilmesi gereken olgular şunlardır: kayıp bir görev veya harekât sırasında mı gerçekleşti; eşyanın muhafazası için gerekli koşullar (dolap, kilit, depo, nöbet düzeni) sağlanmış mıydı; kişiye eşya usulüne uygun teslim edilmiş miydi ve teslim tutanağı var mı; kayıp üçüncü bir kişinin fiilinden mi kaynaklandı; olağanüstü bir durum (yangın, sel, çatışma) etkili oldu mu?

Teslim-tesellüm tutanakları, depo kayıtları ve nöbet çizelgeleri bu davalarda temel delildir.

Cezanın Belirlenmesinde Dört Ölçüt

Madde, cezanın alt ve üst sınırı arasındaki takdirin hangi ölçütlere göre yapılacağını da yazmıştır: eşyanın değeri, önemi, meydana gelen hasarın miktarı ve fiilin işleniş şekli.

Bu dört ölçüt savunmada doğrudan kullanılır. Düşük değerli, hizmet açısından kritik olmayan, hasarı sınırlı ve ihmalden kaynaklanan bir olayda cezanın alt sınıra yakın belirlenmesi talep edilir. Ölçütlerin dosyada tartışılmamış olması ise gerekçe eksikliği iddiasının konusudur.

Zimmet, Çalma ve Rehin (m. 131)

Kanunun 131. maddesi (Değişik: 11/12/1935-2862/10 md.) daha ağır bir alanı düzenler. Maddeye göre; askerî bir hizmet yaparken veya vazifeyi kötüye kullanarak, bir hizmet veya vazifeden ötürü tevdi veya emanet edilmiş olan para veya kıymeti ne olursa olsun bir eşyayı; yahut kendisine tevdi veya emanet edilmiş olmasa bile her türlü askerî erzak, eşya ve hayvanları:

• çalanlar veya zimmetine geçirenler,
• ihtilas edenler (görevi kötüye kullanarak mal edinenler),
• satanlar yahut rehine verenler,
• ve bunları bilerek satın alanlar veya rehin kabul edenler veya gizleyenler

beş seneye kadar ağır hapis cezasıyla cezalandırılır. Az vahim hâllerde altı aydan üç seneye kadar hapis cezası hükmolunur (Değişik: 22/3/2000-4551/27 md.).

Maddenin diğer fıkraları şunları düzenler: çalınan veya rehin edilen mallar bulunursa geri alınır; yok edilen eşya, hayvan ve sairenin değerlerinin ödettirilmesine de hükmolunur. Fiiller silah, cephane veya herhangi bir müdafaa vasıtasına ilişkinse ceza artırılır. Fiiller seferberlikte yapılırsa on seneden aşağı olmamak üzere ağır hapis, az vahim hâllerde iki seneden aşağı olmamak üzere beş seneye kadar ağır hapis cezası verilir.

Bu maddenin dikkat çeken bir yanı, kapsamın sivilleri de içerebilmesidir: bilerek satın alan, rehin kabul eden veya gizleyen kişiler de aynı maddeden sorumludur. Nitekim Kanunun 192. maddesine göre, askerî eşyayı satın almak, rehin olarak kabul etmek ve gizlemek fiillerine dair 131. maddedeki suçlar askerî mahkemelere tabi olmayan siviller tarafından işlenirse, genel mahkemeler bu Kanun hükümlerini uygular.

Üstün, Arkadaşın veya Astın Malını Çalma (m. 132)

Kanunun 132. maddesi (Değişik: 22/3/2000-4551/28 md.) kısa ve nettir: bir üstünün, arkadaşının veya astının bir şeyini çalan asker kişiler, altı aydan beş seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Bu hüküm, askerî eşyayı değil kişisel eşyayı korur ve koğuş, yatakhane, gemi veya karargâh ortamındaki hırsızlık olaylarında uygulanır. Türk Ceza Kanunundaki hırsızlık suçundan ayrılan yanı, mağdurun asker kişi olması ve fiilin askerî ortamda gerçekleşmesidir.

Savunmada tartışılan başlıklar: mağdurun asker kişi olup olmadığı; eşyanın gerçekten mağdura ait olup olmadığı; ortak kullanıma açık eşya bakımından mülkiyetin belirlenmesi; ve alma kastının bulunup bulunmadığı (yanlışlıkla alma, ödünç alma iddiası).

Ödettirme: Cezadan Ayrı Bir Sonuç

Bu suç grubunun en çok gözden kaçan yanı budur. Hem 130 hem 131. maddede, hapis cezasının yanında eşyanın bedelinin ödettirilmesine de ayrıca hükmolunur. Yani ceza dosyası sona erdiğinde mali sorumluluk devam eder.

Bu nedenle dosyada şu noktalar denetlenmelidir: eşyanın değeri nasıl tespit edildi; değer tespiti güncel mi yoksa alım tarihine mi göre yapıldı; yıpranma payı düşüldü mü; eşya kısmen kullanılabilir durumda mı; ve kaybın bir kısmı başka kişilerin ihmalinden kaynaklanıyorsa sorumluluk paylaştırıldı mı?

Kanunun 17. maddesine göre mahkeme, istirdat ve tazminata Türk Ceza Kanununun koyduğu kurallar uyarınca hükmeder.

Bağlantılı Diğer Hükümler

Askerî Belge ve Haritaların Tahribi (m. 121)

Askerliğe ve hesap işlerine dair defterleri, müsveddeleri, vesikaları, hükümlü evrakını, harita ve şekilleri kötü niyetle tahrip eden, yakan, yok eden veya ettiren on seneye kadar hapsolunur. Maddede bir istisna vardır: bunları muhafaza imkânı olmayıp da düşman eline geçmesinde düşman için fayda varsa bu fiiller suç sayılmaz.

İhmalle Hasar (m. 137)

Görev veya hizmette ihmal dolayısıyla bir gemi veya uçağın ya da silah ve harp malzemesinden birinin önemli ölçüde hasara uğramasına sebep olan üç seneye kadar hapsolunur. Bu madde, kasıt bulunmayan hâllerde 130. maddeden ayrılır.

Bozuk Ölçü Kullanma (m. 133)

Bir terazi, kantar veya herhangi bir ölçüyü ayarı bozuk olduğunu bilerek askerî bir hizmetin ifasında kullananlar iki seneye kadar hapsolunur.

Başkasının Malını Tahrip (m. 125)

Harp zarureti olmaksızın bir kimsenin mal ve mülkünü kasten tahrip ve imha edenler, ağaçları kesenler, mahsulat ve mezruata zarar verenler ile bunlar için emir verenler veya müsamaha gösteren amir ve üstler iki seneye kadar hapsolunur; daha vahim hâllerde yağmacı sayılırlar. Ayrıca bu kişiler hakkında adliye mahkemelerinde ilgililer tarafından tazminat davası açılabilir ve fiili yapanlarla emir veren veya müsamaha eden amir ve üstler gereken tazminatla müteselsilen mahkûm olur.

Mahkûmiyetin İdari Sonuçları

Ek Madde 11 uyarınca 130, 131 ve 132. maddelerdeki suçlar sırf askerî suçlar listesinde yer almaz. Bu, erteleme ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması bakımından sırf askerî suçlara özgü kısıtların uygulanmayacağı anlamına gelir — savunma açısından önemli bir avantajdır.

Buna karşılık idari sonuç bakımından dikkat gerektiren bir hüküm vardır. Kanunun 30. maddesinin (B) bendine göre; Devletin şahsiyetine karşı işlenen suçlarla basit ve nitelikli zimmet, irtikap, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı veya şeref ve haysiyeti kırıcı suçtan hükümlülük hâlinde, subay, astsubay, uzman jandarma ve özel kanunlarında belirtilen asker kişiler hakkında asıl ceza ile birlikte Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarma cezası da verilir — ceza miktarına bakılmaksızın.

Bu nedenle 131 ve 132. maddelerdeki zimmet ve çalma isnatları, ceza miktarından bağımsız olarak meslek hayatını doğrudan tehdit eder. 130. maddedeki kayıp ve hasar hâlleri ise bu bende girmediğinden, genel eşik olan bir seneden fazla hapis kuralına tabidir.

Ne Yapmalısınız?

“Özürsüz” unsurunu tartışın. 130. madde her kaybı değil özürsüz kaybı cezalandırır. Görev koşulları, muhafaza imkânları ve üçüncü kişilerin etkisi belgelenmelidir.

Teslim tutanaklarını isteyin. Eşyanın size usulüne uygun teslim edilip edilmediği, teslim tutanağının varlığı ve içeriği dosyanın temel delilidir.

Nitelendirmeyi ayırt edin. Kayıp ve hasar 130, zimmet ve çalma 131, kişisel eşya hırsızlığı 132. maddedir. Ceza bantları ve idari sonuçları farklıdır.

Kasıt-ihmal ayrımını kurun. İhmalle hasar 137. maddede daha hafif bir rejime tabidir; kastın bulunmadığı ortaya konabiliyorsa nitelendirme tartışılır.

Ödettirme miktarını denetleyin. Değer tespiti, yıpranma payı ve sorumluluk paylaşımı ayrı ayrı incelenmelidir; bu, ceza sona erdikten sonra da devam eden bir yüktür.

İdari zinciri öngörün. Zimmet ve hırsızlık isnatlarında 30. maddenin (B) bendi, ceza miktarına bakılmaksızın TSK’dan çıkarma sonucunu doğurabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Askerî eşyayı kaybetmenin cezası nedir?

AsCK 130. maddeye göre askerî eşyayı kasten terk eden, tahrip eden, özürsüz kaybeden, harap olmasına sebebiyet veren veya özel menfaati için kullanan asker kişiler; eşyanın değeri, önemi, hasarın miktarı ve fiilin işleniş şekline göre üç aydan iki seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Eşya silah, mühimmat, savaş aracı veya gereci ise ceza artırılır.

Her kayıp suç oluşturur mu?

Madde özürsüz kaybetmeyi cezalandırmıştır. Kaybın bir özre dayandığı ortaya konabiliyorsa suçun unsuru tartışmalı hâle gelir. Görev veya harekât koşulları, muhafaza imkânlarının sağlanıp sağlanmadığı, eşyanın usulüne uygun teslim edilip edilmediği ve üçüncü kişilerin etkisi bu değerlendirmede dikkate alınır.

Kaybedilen eşyanın bedeli ayrıca ödetilir mi?

Evet. AsCK 130. maddenin üçüncü fıkrasına göre kaybedilen, kasten terk veya tahrip edilen ya da harap olmasına sebebiyet verilen eşyanın ödettirilmesine de ayrıca hükmolunur. Aynı şekilde 131. maddede de yok edilen eşya, hayvan ve sairenin değerlerinin ödettirilmesine hükmolunacağı düzenlenmiştir.

Askerî eşyayı zimmete geçirmenin cezası nedir?

AsCK 131. maddeye göre beş seneye kadar ağır hapis cezası öngörülmüştür; az vahim hâllerde altı aydan üç seneye kadar hapis hükmolunur. Fiiller silah, cephane veya herhangi bir müdafaa vasıtasına ilişkinse ceza artırılır; seferberlikte işlenirse on seneden aşağı olmamak üzere ağır hapis cezası verilir.

Arkadaşımın eşyasını almak hangi maddeye girer?

AsCK 132. maddeye göre bir üstünün, arkadaşının veya astının bir şeyini çalan asker kişiler altı aydan beş seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu madde askerî eşyayı değil kişisel eşyayı korur ve koğuş, yatakhane veya karargâh ortamındaki olaylarda uygulanır.

Askerî eşyayı bilerek satın alan sivil sorumlu olur mu?

AsCK 131. maddesi, bu eşyaları bilerek satın alanları, rehin kabul edenleri veya gizleyenleri de kapsar. Kanunun 192. maddesine göre askerî eşyayı satın almak, rehin olarak kabul etmek ve gizlemek fiillerine dair 131. maddedeki suçlar siviller tarafından işlenirse genel mahkemeler bu Kanun hükümlerini uygular.

İhmalle hasar da aynı maddeye mi girer?

AsCK 137. maddeye göre görev veya hizmette ihmal dolayısıyla bir gemi veya uçağın ya da silah ve harp malzemesinden birinin önemli ölçüde hasara uğramasına sebep olan üç seneye kadar hapsolunur. Bu madde, kasıt bulunmayan hâllerde 130. maddeden ayrılan daha hafif bir rejim öngörür.

Zimmet mahkûmiyeti meslekten çıkarmaya yol açar mı?

AsCK 30. maddenin (B) bendine göre basit ve nitelikli zimmet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik gibi yüz kızartıcı veya şeref ve haysiyeti kırıcı suçlardan hükümlülük hâlinde; subay, astsubay, uzman jandarma ve özel kanunlarında belirtilen asker kişiler hakkında asıl ceza ile birlikte Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarma cezası da verilir. Bu bentte ceza miktarı şartı aranmamıştır.