Askerî Personelde Siyasi Faaliyet Yasağı ve Disiplini Bozan Fiiller (AsCK m.148)

Askerî personelin siyasi tarafsızlığı, Türk hukukunda yalnızca bir ilke değil ceza yaptırımıyla korunan bir yükümlülüktür. Bugün bu alandaki uyuşmazlıkların büyük kısmı sosyal medya paylaşımlarından doğmaktadır — ve maddenin kapsamı, çoğu kişinin sandığından belirgin biçimde geniştir.

Beş Yasak Fiil (AsCK m. 148)

Kanunun 148. maddesi (Değişik: 22/3/2000-4551/30 md.) askerî şahıslar bakımından beş ayrı fiili suç olarak sayar:

• (A) Siyasi bir partiye üye olmak için müracaat eden veya herhangi bir suretle siyasi partilere girenler
• (B) Siyasi amaçla toplantı yapan veya aynı amaçla siyasi gösterilere katılanlar
• (C) Siyasi amaçla nutuk söyleyen, demeç veren, yazı yazan veya telkinde bulunanlar
• (D) Siyasi toplantılara resmî veya sivil kıyafetle katılanlar
• (E) Herhangi bir sebeple yalnız veya toplu olarak siyasi mahiyette beyanname hazırlayan, hazırlanmış beyannameyi imzalayan, imzalatan veya yayın organlarına ulaştıran veya dağıtanlar

Bu fiiller, daha ağır bir cezayı gerektirmediği takdirde bir aydan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu cürümler seferberlikte işlenirse ceza iki misli olarak hükmolunur.

Maddenin Genişliği: Üç Dikkat Noktası

Birincisi, (A) bendinde teşebbüs yeterlidir. Madde “üye olmak için müracaat eden” der. Yani üyelik gerçekleşmese, başvuru reddedilse veya geri alınsa bile fiil tamamlanmış olur.

İkincisi, (D) bendinde kıyafet ayrımı yoktur. Metinde “resmî veya sivil kıyafetle” ifadesi açıkça yer alır. “Sivil kıyafetteydim, izinliydim” savunması bu bent karşısında tek başına sonuç vermez.

Üçüncüsü, (C) bendi çok geniştir. “Yazı yazan” ve “telkinde bulunan” ifadeleri, yazılı ve sözlü ifadenin hemen her biçimini kapsayacak genişliktedir.

Sosyal Medya: En Sık Karşılaşılan Alan

Madde 2000 yılında bugünkü hâline getirildiğinde sosyal medya yoktu; ancak (C) ve (E) bentlerindeki ifadeler bu alanı kapsayacak genişliktedir. “Yazı yazan”, “telkinde bulunan” ve “yayın organlarına ulaştıran veya dağıtan” ifadeleri, paylaşım ve yeniden paylaşım davranışlarının tartışılmasına yol açar.

Savunmada tartışılan başlıklar şunlardır:

• Siyasi amaç unsuru. (B) ve (C) bentlerinde fiil “siyasi amaçla” işlenmiş olmalıdır. Haber niteliğindeki bir içeriğin paylaşılması, bir olayın aktarılması veya kişisel bir görüşün siyasi amaç taşıyıp taşımadığı ayrıca değerlendirilir.
• Aleniyet ve erişim. Paylaşımın kimlere açık olduğu, kaç kişiye ulaştığı ve kapalı bir grupta mı yapıldığı dosyada tespit edilmelidir.
• Hesabın aidiyeti. Paylaşımın gerçekten kişi tarafından yapıldığı ispatlanmalıdır; hesap güvenliği ve ortak kullanım iddiaları teknik olarak incelenir.
• Beğeni ve yeniden paylaşım. Bir içeriği beğenmek ile üretmek veya dağıtmak farklı fiillerdir; nitelendirmenin hangi bende dayandığı savunmanın yönünü belirler.
• Zaman. Paylaşım tarihi ile kişinin askerî şahıs statüsünü kazandığı tarih karşılaştırılmalıdır. Statü kazanılmadan önce yapılan paylaşımlar bakımından bu madde uygulanamaz.

Ayrıca 148. maddedeki fiiller, aynı zamanda 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu kapsamında ayrı bir disiplin süreci de başlatabilir. İki süreç birlikte planlanmalıdır; disiplin savunmasında verilen beyan ceza dosyasında delil hâline gelir.

İzinsiz Toplanma ve Beyanat (m. 95)

Siyasi faaliyet yasağıyla sınırdaş bir hüküm 95. maddededir (Değişik: 25/5/1972-1590/1 md.). Hakkı ve görevi olmadığı hâlde askerî muamelat, teşkilat, harekât, tesisat veya tertibata ilişkin işler hakkında; müzakere veya istişare için asker kişileri toplayan, birlikte beyanat veya şikâyette bulunmak üzere imza toplayan, birlikte beyanat veya şikâyette bulunan ya da her ne suretle olursa olsun gösteri veya tezahürat yapan kim olursa olsun altı aydan üç seneye kadar hapsolunur.

Toplantıya bilerek katılanlar ile beyanat ve şikâyetlere imza koyanlar altı aya kadar hapsolunur.

Maddenin dördüncü fıkrası ayrıca şunu düzenler: astlık-üstlük münasebetlerini zedelemeye, amir veya komutanlara karşı güven hissini yok etmeye yönelik olarak alenen tahkir veya tezyif edici fiil ve harekette bulunanlar altı aydan üç seneye kadar hapsolunur. Bu suçların basın yoluyla işlenmesi hâlinde ceza artırılarak verilir.

Önemli bir usul güvencesi: maddenin 3 ve 4. fıkralarındaki suçlar hakkında soruşturma yapılması Millî Savunma Bakanının iznine tabidir. Bu iznin alınıp alınmadığı dosyanın ilk kontrol noktalarındandır.

Askerlikten Soğutma (m. 96)

Kanunun 96. maddesi (Değişik: 31/1/2013-6413/45 md.) şunu düzenler: umuma teşhir olunmuş yazı, resim veya sair teşhir vasıtalarıyla veyahut seferberlikte sözle arkadaşlarını hoşnutsuzluğa kışkırtan, üç aydan beş seneye kadar hapsolunur.

Maddenin yapısı dikkat çekicidir: barış döneminde suçun oluşması için fiilin umuma teşhir olunmuş bir vasıtayla işlenmesi aranırken, seferberlikte sözle işlenmesi de yeterli sayılmıştır. Bu ayrım savunmada doğrudan kullanılır.

İzinsiz Evlenme (m. 147)

Uygulamada az bilinen bir suç tipidir. Kanunun 147. maddesine göre; izin alması gereken askerî şahıslardan izinsiz evlenenler bir seneye kadar hapsolunur. Evlenmeleri kanuna göre yasak olan askerî şahıslardan evlenenler ise üç aydan bir seneye kadar hapsolunur.

Bu maddede ilk kontrol edilecek nokta, kişinin gerçekten izin almakla yükümlü olup olmadığıdır. Yükümlülük statüye ve ilgili özel mevzuata göre belirlenir; yükümlülüğün bulunmadığı hâllerde suç oluşmaz.

Uyuşturucu ve Uyarıcı Madde Suçları (m. 149)

Kanunun 149. maddesi 23/6/2016 tarihli ve 6722 sayılı Kanunla yeniden düzenlenmiştir. Maddeye göre; kıta, karargâh veya askerî kurumlarda ya da görev esnasında veya görev yerlerinde:

• Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılmasını kolaylaştırma ve alenen özendirme,
• Kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın almak, kabul etmek veya bulundurmak ya da uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanmak

suçlarını işleyen askerî şahıslar hakkında Türk Ceza Kanununun bu suçlara ilişkin hükümleri uygulanır.

Maddenin yapısına dikkat: 1632 sayılı Kanun burada ayrı bir ceza öngörmemiş, yer ve zaman şartını belirleyerek Türk Ceza Kanununa atıf yapmıştır. Bu nedenle savunmada fiilin gerçekten kıta, karargâh, askerî kurum, görev esnası veya görev yerinde gerçekleşip gerçekleşmediği tespit edilmelidir.

Şeref ve Haysiyete İlişkin Hükümler (m. 153)

Kanunun 153. maddesi (Değişik: 22/3/2000-4551/31 md.) doğrudan hapis cezası değil fer’i ceza öngörür. Maddeye göre; iffetsizliği anlaşılmış olan bir kimseyle bilerek evlenen veya evlilik bağını devam ettirmekte ya da böyle bir kimseyi yanında bulundurmakta veya karı koca gibi herhangi bir kimseyle nikâhsız olarak devamlı surette yaşamakta ısrar eden asker kişiler hakkında Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarma cezasına, erbaşlar hakkında rütbenin geri alınmasına hükmolunur.

Maddede “ısrar” unsuru aranmıştır; bu, savunmada doğrudan tartışılan bir şarttır. Ayrıca Kanunun bu fasıldaki 150 ve 151. maddeleri (şeref ve haysiyete dokunan fiiller ile kumar oynama) 6413 sayılı Kanunun 45. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır; bu fiiller bugün disiplin alanındadır.

Mahkûmiyetin İdari Sonuçları

Ek Madde 11 uyarınca bu yazıda ele alınan maddeler sırf askerî suçlar listesinde yer almaz. Bu, erteleme ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması bakımından sırf askerî suçlara özgü kısıtların uygulanmayacağı anlamına gelir.

Buna karşılık 148. maddedeki cezanın üst sınırının beş yıl olması, Kanunun 30. maddesindeki bir seneden fazla hapis eşiğinin aşılması ihtimalini yüksek tutar. Bu eşik aşıldığında subay, astsubay ve uzman jandarmalar hakkında asıl ceza ile birlikte Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarma cezası da verilir ve bu husus hükümde yazılmasa dahi çıkarmayı gerektirir.

Askerî öğrenciler bakımından eşik daha düşüktür: 32. maddeye göre taksirli suçlar hariç üç aydan fazla hapis cezasına hükümlülük hâlinde askerî öğrencilik hukukunu kaybettirme cezası verilir.

Ne Yapmalısınız?

Hangi bende dayanıldığını tespit edin. 148. maddenin beş bendi farklı fiilleri tanımlar; ispat gereksinimleri ve savunma başlıkları farklıdır.

Siyasi amaç unsurunu tartışın. (B) ve (C) bentlerinde fiilin siyasi amaçla işlenmiş olması aranır; haber aktarımı veya kişisel görüş bildirimi bu unsur bakımından ayrıca değerlendirilir.

Paylaşımın teknik verilerini toplayın. Tarih, erişim ayarı, ulaşan kişi sayısı, hesabın aidiyeti ve içeriğin üretilmiş mi yoksa paylaşılmış mı olduğu belgelenmelidir.

Statü tarihini karşılaştırın. Askerî şahıs statüsünü kazanmadan önce yapılan paylaşımlar bakımından bu madde uygulanamaz.

Soruşturma iznini kontrol edin. Ek Madde 15 uyarınca askerî suçların soruşturulması izne tabidir; ayrıca 95. maddenin 3 ve 4. fıkralarındaki suçlarda Millî Savunma Bakanının izni aranır.

İki süreci birlikte yönetin. Aynı fiil 6413 sayılı Kanun kapsamında disiplin süreci de başlatabilir; disiplin savunmanız ceza dosyanızda delil hâline gelir.

Sıkça Sorulan Sorular

Askerî personelin siyasi faaliyeti hangi maddede yasaklanmıştır?

AsCK 148. maddede düzenlenmiştir. Madde; siyasi partiye üye olmak için müracaat etme veya partiye girme, siyasi amaçla toplantı yapma veya gösterilere katılma, siyasi amaçla nutuk söyleme, demeç verme, yazı yazma veya telkinde bulunma, siyasi toplantılara resmî veya sivil kıyafetle katılma ve siyasi mahiyette beyanname hazırlama, imzalama, imzalatma, yayın organlarına ulaştırma veya dağıtma fiillerini kapsar.

Siyasi faaliyet suçunun cezası nedir?

AsCK 148. maddeye göre bu fiiller, daha ağır bir cezayı gerektirmediği takdirde bir aydan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu cürümler seferberlikte işlenirse ceza iki misli olarak hükmolunur.

Partiye üye olmadım, sadece başvurdum. Suç oluşur mu?

AsCK 148. maddenin (A) bendi, siyasi bir partiye üye olmak için müracaat edeni de kapsamaktadır. Bu nedenle üyeliğin gerçekleşmemiş, başvurunun reddedilmiş veya geri alınmış olması bendin uygulanmasını tek başına engellemez.

Sivil kıyafetle siyasi toplantıya katılmak suç mu?

AsCK 148. maddenin (D) bendinde siyasi toplantılara resmî veya sivil kıyafetle katılanlar ifadesi açıkça yer almaktadır. Bu nedenle sivil kıyafetli olmak veya izinli olmak tek başına bu bent karşısında sonuç vermez.

Sosyal medya paylaşımı bu madde kapsamına girer mi?

Madde 2000 yılında düzenlendiğinde sosyal medya bulunmuyordu; ancak (C) bendindeki yazı yazan ve telkinde bulunan ile (E) bendindeki yayın organlarına ulaştıran veya dağıtan ifadeleri bu alanı kapsayacak genişliktedir. Savunmada siyasi amaç unsuru, paylaşımın erişim ayarı, hesabın aidiyeti ve paylaşım tarihi ayrı ayrı değerlendirilir.

Birlikte dilekçe vermek veya imza toplamak suç mudur?

AsCK 95. maddeye göre hakkı ve görevi olmadığı hâlde askerî muamelat, teşkilat, harekât, tesisat veya tertibata ilişkin işler hakkında birlikte beyanat veya şikâyette bulunmak üzere imza toplayan ya da birlikte beyanat veya şikâyette bulunan altı aydan üç seneye kadar hapsolunur. Toplantıya bilerek katılanlar ile imza koyanlar altı aya kadar hapsolunur.

İzinsiz evlenmek suç mudur?

AsCK 147. maddeye göre izin alması gereken askerî şahıslardan izinsiz evlenenler bir seneye kadar hapsolunur. Evlenmeleri kanuna göre yasak olan askerî şahıslardan evlenenler ise üç aydan bir seneye kadar hapsolunur. İlk kontrol edilecek nokta, kişinin gerçekten izin almakla yükümlü olup olmadığıdır.

Siyasi faaliyet mahkûmiyeti meslekten çıkarmaya yol açar mı?

AsCK 148. maddedeki cezanın üst sınırı beş yıldır. AsCK 30. maddeye göre taksirli suçlar hariç bir seneden fazla hapis cezası ile hükümlülük hâlinde subay, astsubay ve uzman jandarmalar hakkında asıl ceza ile birlikte Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarma cezası da verilir; bu husus hükümde yazılmasa dahi çıkarmayı gerektirir.