Maaş Haczi ve Sınırları

İcra takibinde borçlunun maaşı hacze konu olabilir; ancak bu haczin belirli sınırları vardır. Hem borçlunun temel geçim hakkını koruyan hem de alacaklının alacağını güvence altına alan dengeli bir düzenleme, İcra ve İflas Kanunu ve iş hukuku mevzuatında yer almaktadır. Bu yazıda maaş haczinin kapsamı, sınırları, haczedilemeyen ödemeler ve itiraz yolu ele alınmaktadır.

1) Maaş Haczinin Hukuki Dayanağı

Maaş haczinin sınırı tek bir maddede değil, iki ayrı kanunun birlikte okunmasında gizlidir. Uygulamada en sık yapılan hata, kuralı yanlış maddeye bağlamaktır.

İcra ve İflas Kanunu m.83 bir taban koyar. Maaşlar, ücretler ve benzeri sürekli gelirler, borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra memurunca gerekli görülen miktar düşüldükten sonra haczedilebilir; ancak haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz. Yani m.83 bakımından dörtte bir bir alt sınırdır.

4857 sayılı İş Kanunu m.35 ise bir tavan koyar. Hükmün metni açıktır: “İşçilerin aylık ücretlerinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya başkasına devir ve temlik olunamaz. Ancak, işçinin bakmak zorunda olduğu aile üyeleri için hakim tarafından takdir edilecek miktar bu paraya dahil değildir. Nafaka borcu alacaklılarının hakları saklıdır.”

İkisi birlikte okunduğunda işçi ücreti bakımından sonuç şudur: kesinti tam olarak dörtte bir oranındadır — İİK m.83 daha azını, İş K. m.35 daha fazlasını engeller. “En fazla dörtte bir” ifadesi bu nedenle işçiler bakımından doğrudur; ancak dayanağı İİK m.355 değil, İş Kanunu m.35’tir.

İİK m.355 farklı bir şeyi düzenler: maaş haczinin usulünü. İşverene yazılan haciz yazısı, işverenin bildirim ve kesinti yükümlülüğü bu maddededir; kesinti oranıyla ilgili bir hüküm içermez.

Nafaka bu tablonun dışındadır. İş K. m.35’in son cümlesi nafaka alacaklılarının haklarını saklı tutar. Aylık (cari) nafaka bakımından kanunda bir üst sınır bulunmadığından, nafaka tutarı ücretin dörtte birini aşıyorsa nafaka tutarı kadar kesinti yapılabilir. Buna karşılık birikmiş nafaka alacakları dörtte bir kuralına tabidir.

2) Haczedilemez Ödemeler

Haczedilemeyen mal ve haklar İİK m.355’te değil, İİK m.82 ve 83‘te düzenlenmiştir. Maaş haczi bakımından pratikte iki ayrım önemlidir: hangi ödeme “ücret” sayılır, hangisi sayılmaz.

Ücret sayılan ve dörtte bir sınırına tabi olanlar: aylık sabit ücretin yanında prim, ikramiye, fazla mesai ücreti, genel tatil ücreti, toplu iş sözleşmesi farkı ve benzeri ücret ekleri. Bunların da dörtte birinden fazlası haczedilemez.

Ücret sayılmayan ve tamamı haczedilebilenler: burada Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun yerleşik yaklaşımı belirleyicidir. HGK, kıdem tazminatının İş Hukukuna özgü, yasadan doğan bir tazminat olduğunu ve ücret kavramı içinde düşünülemeyeceğini; bu nedenle yalnızca nafaka için değil tüm alacaklar için tamamının haczedilebileceğini kabul etmiştir (YHGK 25.02.2004, E.2004/12-119, K.2004/295). İhbar tazminatı bakımından da benzer bir değerlendirme yapılmaktadır.

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: işten ayrılan borçlunun son ödemesinde ücret alacağı dörtte bir sınırına tabiyken, kıdem ve ihbar tazminatı kalemlerinin tamamı hacze konu olabilir. Bu nedenle işten ayrılma anı, alacaklı bakımından en verimli tahsil anıdır.

Emekli aylıkları ayrı bir rejime tabidir. 5510 sayılı Kanun’un 93. maddesi uyarınca gelir, aylık ve ödenekler; Kurum’un 88. madde kapsamındaki alacakları ile nafaka borçları dışında haczedilemez. Muvafakat olmadan yapılan haciz talebi icra müdürünce reddedilir.

Güncel bir uyarı: uygulamada “asgari geçim indirimi haczedilemez” bilgisi hâlâ dolaşmaktadır. Asgari geçim indirimi 7349 sayılı Kanun’la 2022 yılında yürürlükten kaldırılmış ve yerini asgari ücret istisnası uygulaması almıştır; bu nedenle AGİ üzerinden yapılan değerlendirmeler güncelliğini yitirmiştir.

3) İşverene Haciz İhbarnamesi

Maaş haczinin işleyişi İİK m.355-357’de düzenlenmiştir ve işverene ağır yükümlülükler yükler.

Bildirim: bir hafta. İcra müdürü borçlunun çalıştığı yere haciz yazısı gönderir. Yazıyı alan işveren, haczin icra edildiğini ve borçlunun maaş ile ücretinin miktarını nihayet bir hafta içinde icra dairesine bildirmek zorundadır (İİK m.355).

Kesinti ve gönderme: hemen ve icra dairesine. İşveren, borç bitinceye kadar icra dairesinin tebligatı uyarınca haczolunan miktarı tevkif edip hemen daireye göndermekle yükümlüdür. Kesilen tutarın doğrudan alacaklıya ödenmesi doğru değildir; ödeme icra dosyasına yapılır.

Önceki hacizlerin bildirimi. Borçlunun maaşında daha önce başka dosyalardan konulmuş haciz varsa, işveren bunu da aynı bir haftalık süre içinde icra dairesine bildirmelidir. İşçinin işten ayrılması hâlinde de bu durum bildirilir.

Yaptırım ağırdır. İİK m.356 uyarınca, kesmedikleri veya ilk vasıta ile göndermedikleri para, ayrıca mahkemeden hüküm alınmasına hacet kalmaksızın icra dairesince işverenin maaşından veya sair mallarından alınır. Ayrıca İİK m.357 uyarınca, icra dairesince yapılan tebliğ ve emirleri geçerli bir sebep olmaksızın yerine getirmeyenler hakkında Cumhuriyet savcılığınca doğrudan soruşturma başlatılır.

İşveren bakımından pratik sonuç: eksik kesinti yapmak da fazla kesinti yapmak da sorumluluk doğurur. Doğru oran ve doğru sıra, işverenin kendi sorumluluğundadır.

4) Birden Fazla Haciz — Öncelik Sırası

Maaş haczinde birden fazla alacaklı varsa nasıl davranılacağı İİK m.83/2’de açıkça düzenlenmiştir: “Birden fazla haciz var ise sıraya konur. Sırada önde olan haczin kesintisi bitmedikçe sonraki haciz için kesintiye geçilemez.”

Bunun iki önemli sonucu vardır.

Birincisi: maaş haczinde hacze iştirak mümkün değildir. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin yerleşik uygulamasına göre maaş üzerindeki hacizler sıraya konur; alacaklılar aynı anda pay almaz. Bu nedenle burada “sıra cetveli” kurumundan söz edilmesi yanıltıcıdır — sıra cetveli, satış bedelinin paylaştırılmasına ilişkin ayrı bir usuldür.

İkincisi: sırada önde olmak belirleyicidir. Önce gönderilen maaş haczi yazısı tahsilatta önceliklidir; dosyanın konusu veya alacağın doğum tarihi önem taşımaz. Sırada önde olan dosyanın kesintisi bitmeden sonraki dosya için kesintiye geçilemez.

Nafaka bu sıralamanın istisnasıdır. Nafaka alacakları öncelikli olup, aylık nafaka bakımından dörtte birlik sınır uygulanmaz; nafaka tutarı ücretin dörtte birini aşsa dahi kesinti yapılabilir. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi de nafakanın ücret haczinden öncelikli olduğunu ve dörtte bir oranından fazla da olsa ödenmesi gerektiğini kabul etmektedir.

Dolayısıyla “toplam haciz miktarı maaşın dörtte birini aşamaz” kuralı, adi alacaklar bakımından geçerlidir; nafaka söz konusu olduğunda toplam kesinti bu oranı aşabilir.

5) Maaş Haczine İtiraz Yolları

Borçlu, maaş haczine karşı icra mahkemesine itiraz edebilir. İtirazda öne sürülebilecek gerekçeler: haczin dörtte bir sınırını aştığı, haczedilmez ödemelerin hacze alındığı, ihbarnamenin usulsüz tebliğ edildiği ya da borcun zaten ödendiği. Ayrıca borçlu maaş miktarının hatalı hesaplandığını ileri sürebilir.

İtiraz usulü: icra mahkemesine yazılı dilekçe ile başvurulur. Mahkeme inceleme sonucunda haczi kaldırabilir, sınırlayabilir ya da olduğu gibi bırakabilir. Kararın uygulanması için icra dairesine bildirim gerekir.

6) Memur Maaşı ile İşçi Maaşı Farkı

İşçi ve memur maaşı bakımından uygulanan hukuki çerçeve aynı değildir ve bu fark uygulamada gözden kaçar.

İşçi ücretinde tavan vardır. 4857 sayılı İş Kanunu m.35, işçilerin aylık ücretlerinin dörtte birinden fazlasının haczedilemeyeceğini öngörür. İİK m.83’ün taban kuralıyla birleştiğinde kesinti tam olarak dörtte bir olur.

Memur maaşında İş Kanunu m.35 uygulanmaz. Memurlar 657 sayılı Kanun’a tabi olduğundan, İş Kanunu’nun ücretin saklı kısmına ilişkin hükmü doğrudan uygulanmaz; değerlendirme İİK m.83 çerçevesinde yapılır. Bu maddede dörtte bir bir alt sınır olduğundan, borçlu ve ailesinin geçimi için gerekli miktar düşüldükten sonra kalan kısım dörtte birden fazla olabilir. İcra memuru üst sınırı belirlerken borçlunun ihtiyaçlarını dikkate alır.

Tebligatın muhatabı. Kamu görevlisi borçlularda haciz yazısı, borçlunun maaşını ödeyen birime — kurumun ilgili mali hizmetler veya personel birimine — gönderilir. İİK m.355 bu birimleri “kanuni muhatap” olarak niteler ve bildirim ile kesinti yükümlülüğünü onlara yükler.

Kamu kurumu yükümlülüğünü yerine getirmezse İİK m.356 aynı şekilde uygulanır: kesilmeyen veya gönderilmeyen para, mahkeme kararına gerek olmaksızın icra dairesince tahsil edilir. Gecikme veya direnç hâlinde icra mahkemesine şikâyet yolu da açıktır.

7) Pratik Öneriler

Maaş hacziyle karşılaşan borçlular için öneriler: (i) dörtte bir sınırını aşan haczin iptali için icra mahkemesine başvurun; (ii) haczedilmez ödemelerin de kapsama alındığı fark edilirse itiraz edin; (iii) işyeri değişikliğini avukatınıza bildirin; (iv) nafaka borcu varsa bunu ayrı bir kalem olarak değerlendirin. Maaş haczini uygulayan alacaklılar için öneriler: ihbarnamenin doğru işyerine gönderildiğinden emin olun; işverenin uyumsuzluğu halinde sorumluluğunu aktive edin.

Kesinti Doğru mu? Üç Adımda Kontrol

Bordronuzdaki kesintinin hukuka uygun olup olmadığını üç soruyla denetleyebilirsiniz.

1. Hangi kalem üzerinden kesiliyor? Kesintinin matrahı ücret ve ücret ekleri (prim, ikramiye, fazla mesai, genel tatil ücreti) olmalıdır. Kıdem ve ihbar tazminatı ücret sayılmadığından ayrı değerlendirilir ve bu kalemlerde dörtte bir sınırı uygulanmaz.

2. Oran doğru mu? İşçiyseniz kesinti dörtte biri aşmamalıdır; nafaka dosyası varsa aşabilir. Memur veya kamu görevlisiyseniz değerlendirme İİK m.83’e göre yapılır ve dörtte bir alt sınırdır.

3. Sıra doğru mu? Birden fazla dosya varsa aynı anda birden çok dosyaya kesinti yapılıyorsa bu kural olarak hatalıdır; sırada önde olan dosyanın kesintisi bitmeden sonrakine geçilemez. Emekli aylığı üzerinden kesinti yapılıyorsa ayrıca emekli maaşı haczedilir mi? (5510 m.93) sayfamıza bakınız.

Şikâyet Yolu: Merci, Süre ve Dilekçe

Hukuka aykırı maaş haczine karşı izlenecek yol, icra mahkemesine şikâyettir (İİK m.16). Bu bir “itiraz” değil şikâyettir; ayrım dilekçenin başlığından itibaren önemlidir.

Süre yedi gündür ve işlemi öğrendiğiniz tarihten işler. Öğrenme tarihi çoğu zaman bordroda kesintiyi ilk gördüğünüz aydır; bu tarihin ispatı için bordro ve banka dökümü saklanmalıdır.

Dilekçede şu noktalar somut olarak gösterilmelidir: hangi icra dosyasından kesinti yapıldığı, kesilen tutar ve ücrete oranı, hangi kalemler üzerinden kesildiği, birden fazla dosya varsa sıra kuralına uyulup uyulmadığı. Talep bölümünde yalnızca “haczin kaldırılması” değil, fazla kesilen tutarların iadesi de istenmelidir.

Emekli aylığı üzerindeki haciz için hazır bir metin isterseniz emekli maaşı haczine itiraz (şikâyet) dilekçesi örneği sayfamızdan yararlanabilirsiniz.

İş Değiştirmek Haczi Sona Erdirir mi?

Hayır, ancak süreci sıfırlamaz da. İşten ayrılma hâlinde işveren bu durumu icra dairesine bildirmekle yükümlüdür; icra dairesi yeni işvereni tespit ederek haciz yazısını oraya gönderir.

Bu geçiş döneminde iki nokta önemlidir. Birincisi, ayrılış sırasında ödenen kıdem ve ihbar tazminatı ücret sayılmadığından dörtte bir sınırına tabi değildir. İkincisi, yeni işverene yazı ulaşana kadar geçen sürede kesinti yapılmaması haczin düştüğü anlamına gelmez.

Ayrıca alacaklı bakımından ayrı bir süre işler: İİK m.78 uyarınca haciz isteme hakkı ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl geçmekle düşer. Sürecin işveren tarafındaki ayrıntısı için işten ayrılan çalışanın maaş haczi ve işverenin bildirim yükümlülüğü sayfamıza bakabilirsiniz.

Maaş Haczi ile Mal Beyanı Karıştırılmamalı

İki kurum sık karıştırılır: maaş haczi bir icra işlemidir, mal beyanı ise borçlunun yükümlülüğüdür.

Maaşınıza haciz konulmuş olması mal beyanı verme yükümlülüğünüzü ortadan kaldırmaz; tersine, mal beyanında düzenli gelirinizi bildirmiş olmanız alacaklının maaş haczi talebini kolaylaştırır. Buna karşılık ödeme emrine süresinde itiraz ettiyseniz o aşamada mal beyanı yükümlülüğü doğmaz.

Ayrıca mal beyanından sonra gelirinizde artış olursa bunu yedi gün içinde bildirmeniz gerekir (İİK m.77). Ayrıntı ve hazır metin için mal beyanı dilekçesi örneği sayfamıza bakınız.

Maaş Haczinin Kanuni Sınırları

Maaş ve ücret haczinde uygulanacak sınırlar, kanunda ayrıntılı olarak belirlenmiştir.

Dördüncü satır, uygulamada sık karşılaşılan bir savunmayı destekler: takip başlamadan önce verilen haczedilmezlikten feragat beyanları geçerli sayılmaz. Bu nedenle kredi sözleşmelerindeki matbu muvafakat kayıtlarına dayanılarak sınırın aşılması, şikâyet konusu yapılabilir.

İşverenin Yükümlülükleri

Maaş haczinde işveren, üçüncü kişi sıfatıyla belirli yükümlülükler altındadır.

Altıncı satır, işveren bakımından en önemli risktir: ihbarnameye rağmen kesinti yapılmaması hâlinde işveren, kesilmesi gereken tutardan sorumlu tutulabilir. Bu nedenle ihbarname alındığında derhâl işlem başlatılmalıdır.

Haciz ihbarnamesi için 89/1 haciz ihbarnamesi rehberimize bakabilirsiniz.

Haczedilemeyen Ödemeler

Bazı ödemeler nitelikleri gereği bütünüyle haciz dışındadır.

Beşinci satır, esnaf ve serbest çalışanlar bakımından belirleyicidir: mesleğin sürdürülmesi için zorunlu olan araç ve gereçler haczedilemez. Bu iddia, mesleğin niteliği ve aracın kullanımı gösterilerek ileri sürülmelidir.

Birden Fazla Haciz ve Sıra

Aynı maaş üzerinde birden çok haciz bulunması hâlinde uygulanacak düzen bellidir.

Birinci satır, en sık yapılan hatayı önler: birden fazla dosya bulunması, her dosya için ayrı ayrı kesinti yapılabileceği anlamına gelmez. Kanuni sınır toplam maaş üzerinden uygulanır ve dosyalar sıraya girer.

Memur ve İşçi Maaşında Uygulama

Kesinti düzeni bakımından memur ve işçi maaşları arasındaki farklar sınırlıdır.

Altıncı satır, sıkça sorulan hususu açıklar: emekli aylıkları bakımından özel kanunlarda öngörülen koruma hükümleri uygulanır ve bu ödemeler kural olarak farklı bir rejime tabidir. Bu nedenle emekli aylığına yönelik hacizler ayrıca denetlenmelidir.

Borçlu Bakımından İtiraz Yolları

Maaş haczinde borçlunun başvurabileceği yollar süreye tabidir.

Dördüncü satır, kredi sözleşmelerindeki matbu kayıtlara karşı en etkili savunmadır: takip başlamadan önce verilen haczedilmezlikten feragat beyanları geçerli sayılmaz.

Maaş Haczinde Süreç Yönetimi

Haczin uygulanmasından kaldırılmasına kadar geçen süreçte izlenecek adımlar bellidir.

Yedinci satır, en sık atlanan adımdır: dosya borcu bittiğinde kesintinin durması için işverene ayrı bir yazı gönderilmelidir. Dosyanın kapatılmış olması kesintiyi kendiliğinden durdurmaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Maaş haczinde ne kadar kesilebilir?

İşçiler bakımından dayanak 4857 sayılı İş Kanunu m.35’tir: aylık ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez. İİK m.83/2 ise haczolunacak miktarın dörtte birden az olamayacağını söyler; ikisi birlikte uygulandığında kesinti tam olarak dörtte bir olur. Koruma mutlak değildir: nafaka alacaklarının hakları saklıdır ve aylık nafakada dörtte birlik sınır aşılabilir. Memur maaşlarında İş K. m.35 uygulanmadığından değerlendirme İİK m.83’e göre yapılır ve dörtte bir alt sınırdır.

Nafaka borcu için maaş haczi farklı mı?

Evet. Nafaka haczi diğer alacaklardan bağımsız olarak ayrıca uygulanır ve nafaka için belirlenen oran özel kurallara tabidir.

İşveren haciz ihbarnamesine uymak zorunda mı?

Evet. Uymaması halinde işveren, borçlunun borcundan şahsen sorumlu tutulabilir.

Haczedilemeyen ödemeler nelerdir?

Asgari geçim tazminatları, çocuk/aile yardımı, savaş malulü tazminatları ve özel kanunlarla korunan diğer ödemeler haczedilemez.

Birden fazla alacaklı maaşa haciz koydurmuşsa ne olur?

Nafaka önceliklidir. Diğer alacaklılar arasında sıralama geçerlidir; toplam kesinti dörtte birini aşamaz.

Memur maaşı da haczedilebilir mi?

Evet. Aynı dörtte bir kuralı memurlar için de geçerlidir. İhbarnamenin personel dairesine doğru gönderilmesi gerekir.

Maaş haczine nasıl itiraz edilir?

İcra mahkemesine yazılı dilekçe ile başvurulur. Sınır aşımı, haczedilmez ödeme hatası ya da usulsüz tebligat gerekçe olarak ileri sürülebilir.

Maaş haczinin dayanağı hangi maddedir?

İşçi ücretlerinde tavan kuralı 4857 sayılı İş Kanunu m.35’te, taban kuralı ise İİK m.83/2’de yer alır. İİK m.355 kesinti oranını değil, maaş haczinin usulünü (işverenin bir hafta içinde bildirim ve kesip icra dairesine gönderme yükümlülüğünü) düzenler.

Kıdem ve ihbar tazminatımın da dörtte biri mi kesilir?

Hayır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun yaklaşımına göre kıdem tazminatı ücret kavramı içinde değerlendirilemez; bu nedenle nafaka dışındaki alacaklar için de tamamı haczedilebilir (YHGK 25.02.2004, E.2004/12-119, K.2004/295). Buna karşılık prim, ikramiye, fazla mesai ve genel tatil ücreti gibi ücret ekleri dörtte bir sınırına tabidir.

Nafaka için maaşımın dörtte birinden fazlası kesilebilir mi?

Aylık (cari) nafaka bakımından evet. İş K. m.35 nafaka alacaklılarının haklarını saklı tutar ve aylık nafakada kanuni bir üst sınır bulunmadığından, nafaka tutarı ücretin dörtte birini aşıyorsa o tutar kadar kesinti yapılabilir. Birikmiş nafaka alacakları ise dörtte bir kuralına tabidir.

İki ayrı icra dosyası aynı anda maaşımdan kesinti yapabilir mi?

Kural olarak hayır. İİK m.83/2 uyarınca birden fazla haciz varsa sıraya konur; sırada önde olan haczin kesintisi bitmedikçe sonraki haciz için kesintiye geçilemez. Maaş haczinde hacze iştirak mümkün değildir. Nafaka alacakları bu sıralamanın istisnasıdır.

İşveren kesintiyi doğrudan alacaklıya ödeyebilir mi?

Hayır. İİK m.355 uyarınca işveren, haczolunan miktarı tevkif edip hemen icra dairesine göndermekle yükümlüdür. Ödeme icra dosyasına yapılır. Kesmeyen veya göndermeyen işverenden bu para, mahkemeden hüküm alınmasına gerek olmaksızın icra dairesince tahsil edilir (İİK m.356).

Maaş haczine nasıl ve ne kadar sürede itiraz edilir?

Yol, icra mahkemesine şikâyettir (İİK m.16) ve süre işlemi öğrenmenizden itibaren yedi gündür. Dilekçede kesintinin hangi dosyadan yapıldığı, tutarı ve ücrete oranı, hangi kalemler üzerinden kesildiği ve sıra kuralına uyulup uyulmadığı somut olarak gösterilmeli; fazla kesilen tutarların iadesi de talep edilmelidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.