Kamulaştırmada Kamu Yararı Kararı: Sürecin Doğum Belgesi ve 30 Günlük İptal Davası

Hiçbir taşınmaz, usulünce alınmış bir kamu yararı kararı olmadan kamulaştırılamaz: kararı kanundaki yetkili merciler verir ve çoğu durumda mülki amir onayıyla tamamlanır; uygulama imar planında ilgili kamu hizmetine ayrılmış taşınmazlar için ayrıca karar aranmaz. Malik, kamulaştırma işleminin iptalini tebliğden itibaren otuz gün içinde idari yargıda dava edebilir; amaç beş yıl içinde gerçekleşmezse geri alma hakkı doğar.

Her Kamulaştırmanın Bir Doğum Belgesi Vardır

Kamulaştırma davalarında herkes bedeli konuşur; oysa sürecin gerçek kalbi, dosyanın ilk sayfasındaki tek yapraklık belgede atar: kamu yararı kararı. Anayasal mimari nettir — devlet, özel mülkiyete ancak kamu yararının gerektirdiği hâllerde el uzatabilir; ve bu gereklilik, soyut bir slogan değil, yetkili merciin aldığı, usulünce onaylanmış, denetlenebilir bir hukuki işlemdir. Doğum belgesi sakat olan kamulaştırma, bedeli ne kadar cömert olursa olsun hukuken sakattır — ve malikin en güçlü, en az bilinen savunma hattı da tam buradadır: bedel pazarlığına girmeden önce, “bu kamulaştırma neden ve kimin için?” sorusunu yargıya taşımak. Bu rehber; kararın kim tarafından verildiğini, nasıl denetlendiğini ve amacın boşa düşmesi hâlinde malikin geri alma hakkını anlatıyor. (Sürecin sonraki durakları — malik tespiti, uzlaşma masası, bedel-faiz ve enkaz hesabı — ilgili rehberlerimizde ayrıntılıdır.)

Kararı Kim Verir, Nasıl Kesinleşir?

Kanun, kamu yararı kararı verme yetkisini idare idare sayar: köy yararına kamulaştırmalarda köy ihtiyar kurulu, belediye yararına belediye encümeni, il özel idaresi yararına il encümeni; devlet yararına kamulaştırmalarda ilgili bakanlık, üniversiteler ve diğer kamu tüzel kişileri yararına kendi yönetim organları — her idarenin kararı, kendi görev alanındaki hizmete bağlıdır ve yetkisiz merciin kararı, işlemi doğuştan sakatlar. İkinci katman onaydır: yerel idarelerin (köy, belediye, il özel idaresi) kararları, kural olarak mülki amirin (kaymakam-vali) onayıyla tamamlanır; bakanlık ve üst düzey kamu kararlarında ise ayrıca onay aranmaz — onay eksikliği, iptal davasının klasik usul kozudur. Üçüncü katman, uygulamanın en önemli kolaylaştırıcısıdır: imar planı istisnası — taşınmaz, onaylı uygulama imar planında ilgili kamu hizmetine (yol, okul, park, hastane alanı gibi) ayrılmışsa; ayrıca bir kamu yararı kararı alınmasına gerek yoktur: plan, kamu yararının kendisi sayılır. Bu istisnanın stratejik tercümesi şudur: planlı alanlardaki kamulaştırmalarda mücadelenin gerçek adresi çoğu kez kamulaştırma işlemi değil, yıllar önce kesinleşmiş imar planının kendisidir — plana süresinde itiraz etmeyen malik, kamu yararı tartışmasını büyük ölçüde kaybetmiş olur; plan değişikliği duyurularının takibi, mülk sahipliğinin sessiz ödevlerindendir.

Yargısal Denetim: “Gerçekten Kamu Yararı mı?” Sorusu ve 30 Gün

Kamu yararı kararı ve ona dayanan kamulaştırma işlemi, idari yargının tam denetimine tabidir ve usulün en kritik sayısı şudur: malik; kamulaştırma işleminin iptali için, kendisine yapılan tebligattan itibaren otuz gün içinde idari yargıda dava açabilir — genel altmış günlük süreye alışkın refleks, burada otuz günde biten özel süreyle çarpılır; bedel tespiti davasının tebligatıyla süreç öğrenildiğinde, idari dava kronometresi de çalışmaya başlamıştır ve idari yargıda açılan iptal davası, adli yargıdaki bedel sürecini bekletici sorun olarak durdurabilir. Denetimin esası, üç soruda toplanır: (1) Gerçek bir kamu yararı var mı? — hizmetin gerçekliği ve kamusallığı: kamulaştırmanın, kamu hizmeti kılıfıyla belirli özel kişilere rant aktarma aracı yapıldığı iddiaları (alınan taşınmazın kısa sürede özel projelere tahsisi gibi), iptal davalarının en ağır cephanesidir. (2) Ölçülülük ve elverişlilik — amaç için bu taşınmazın alınması gerekli mi; daha az müdahaleyle (irtifak tesisi, kısmi alım, alternatif güzergâh) aynı hizmet görülebilir miydi? Yol-hat projelerinde güzergâh alternatiflerinin hiç incelenmemiş olması, denetimde ağır çeker. (3) Usul sağlamlığı — yetki, onay, kararın kapsadığı taşınmazların belirliliği ve süreç belgelerinin bütünlüğü. Özel kanunlarla yürüyen kamulaştırmalar da not edilmelidir: enerji, maden ve büyük altyapı projelerinde; sektörel mevzuatın öngördüğü kamu yararı-lüzum kararları (düzenleyici kurum ve bakanlık kararları eliyle, çoğu kez özel hukuk tüzel kişileri lehine) aynı denetim ölçütleriyle, ama kendi usul katmanlarıyla tartılır — “şirket lehine kamulaştırma” kendiliğinden hukuka aykırı değildir; hizmetin kamusallığı ve dengenin kurulmuş olması belirleyicidir.

Amaç Boşa Düşerse: Beş Yıl ve Geri Alma Hakkı

Kamu yararı, kamulaştırmanın yalnız doğumunda değil ömründe de yaşamak zorundadır — ve kanun bunu somut bir hakla güvenceler: kamulaştırılan taşınmaz; kamulaştırma bedelinin kesinleşmesinden itibaren beş yıl içinde, kamulaştırma amacına uygun hiçbir işlem-tesisat yapılmaz ya da amaca tahsis edilmeyerek olduğu gibi bırakılırsa; malik (ve mirasçıları), ödenen bedeli — kanuni faiziyle — iade ederek taşınmazını geri alabilir: okul için alınıp yıllarca boş tutulan arsa, yol için alınıp projeden çıkarılan tarla; bu hakkın ders kitabı örnekleridir. Hakkın kullanım disiplini serttir: geri alma hakkı, doğumundan itibaren bir yıl içinde kullanılmazsa düşer — eski taşınmazını gözleyen malik için beş yıl dolduğunda kurulacak takvim hatırlatıcısı, bu hakkın tek sigortasıdır; idarelerin taşınmazı başka bir kamu hizmetine kaydırma (amaç değiştirme) işlemleri de bu denklemin tartışmalı, dava üreten sahasıdır. Malik için kapanış protokolü: (1) Süreçle ilgili her tebligatı tarihiyle arşivleyin; otuz günlük idari dava penceresini bedel müzakeresine kurban etmeyin — iki kulvar birlikte yürütülebilir. (2) Kamu yararı dosyasını isteyin: kararın metni, onay yazısı, plan durumu; bilgi edinme başvurusu bu klasörü açar. (3) Rant şüphesinde delil toplayın: bölgedeki paralel projeler, tahsis-satış duyuruları, plan değişiklikleri. (4) Kamulaştırma bittiğinde izlemeyi bitirmeyin: beş yıllık amaç takibi ve bir yıllık geri alma penceresi, mülkiyetin son sözüdür. Kamulaştırmada devletin gücü büyüktür; ama o gücün tapusu, kamu yararıdır — yararı sorgulanmayan güç, denetlenmemiş güçtür.

İlan Usulü ve Sessiz Sonucu

Kamu yararı kararının ilanı, çoğu malik tarafından “bir duyuru” olarak görülür. Oysa ilanın bitiş tarihi, doğrudan parasal sonuç doğuran bir eşiktir.

Kamu yararı kararı, kamulaştırılacak taşınmazların bulunduğu mahalle ve/veya köy muhtarlığında on beş gün süreyle asılmak suretiyle ilan edilir.

Kanunun eklediği cümle ise şudur: kamu yararı kararının ilan süresinin bitiminden itibaren, kamulaştırılacak taşınmazlar üzerine yapılan sabit tesisler ile dikilen ağaçların bedeli, kamulaştırma bedelinin tespitinde dikkate alınmaz.

Bunun iki yönlü sonucu vardır:

• Malik için: ilan sonrasında yapılan yatırım geri gelmez. “Bedel artsın” düşüncesiyle dikilen ağaç veya kurulan tesis, harcanan parayı kaybettirir.
• Yine malik için: ilan öncesinde mevcut olan her unsur bedele dâhildir. Bu nedenle ilan tarihi tespit edilmeli ve o tarihteki durum belgelenmelidir; en güçlü delil farklı yıllara ait hava fotoğraflarıdır.

Pratik sonuç: kamu yararı kararının ilan tarihi, dosyanın en erken aşamasında öğrenilmesi gereken veridir. Muhtarlıktan ve idareden yazıyla sorulmalıdır.

Karar Nasıl Dava Edilir?

Kamu yararı kararı bir idari işlemdir ve süresi içinde idari yargıda iptal davasına konu edilebilir.

İptal sebepleri kararın kendisinde aranır:

• Yetki. Kararı veren ve onaylayan merci, mevzuatta öngörülen makam mı?
• Kamu yararının gerçekliği. Kararda hangi kamu hizmeti için, hangi ihtiyaç nedeniyle kamulaştırma yapıldığı somut olarak gösterilmiş mi? Genel ifadelerle kurulan gerekçe denetime elverişli değildir.
• Ölçülülük ve zorunluluk. Aynı amaca daha az müdahaleyle ulaşılabilecekken taşınmazın tamamı kamulaştırılıyor mu? Mülkiyet yerine irtifak yeterli olabilir miydi?
• Yer seçimi. Projenin güzergâhı veya alanı belirlenirken alternatifler değerlendirilmiş mi?
• Ödenek. İdarelerce yeterli ödenek temin edilmeden kamulaştırma işlemlerine başlanılamayacağı düzenlenmiştir; bu husus ayrıca denetlenebilir.

Dilekçe kurgusu için kamulaştırma işleminin iptali dava dilekçesi yazımıza bakılabilir.

Otuz Günlük Pencere: İptal ve Düzeltim

Malikin asıl dava penceresi, kamu yararı kararının alındığı anda değil mahkeme aşamasında açılır.

Kanun, kamulaştırmaya konu taşınmazın maliki tarafından, mahkemece yapılan tebligat gününden; kendilerine tebligat yapılamayanlara tebligat yerine geçmek üzere mahkemece gazete ile yapılan ilan tarihinden itibaren otuz gün içinde, kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal ve maddi hatalara karşı adli yargıda düzeltim davası açılabileceğini düzenler.

Bu pencerede iki ayrı yol vardır ve karıştırılmamalıdır:

• İşlemin hukuka aykırılığı tartışılıyorsa idari yargı,
• Belgelerdeki bilgi yanlışlıkları (yüzölçümü, ada-parsel, malik, pay, vasıf) söz konusuysa adli yargı.

Ayrıca iştirak hâlinde veya müşterek mülkiyette paydaşların tek başına dava hakları vardır; diğer paydaşların katılımı aranmaz.

Kritik uyarı: süre içinde iptal davası açanların dava açtıklarını belgelendirmemeleri hâlinde kamulaştırma işlemi kesinleşir ve tespit edilen bedel üzerinden taşınmaz idare adına tescil edilir. Bu nedenle dava açıldığı, bedel tespiti dosyasına ayrıca bildirilmelidir. Ayrıntı için kamulaştırmada maddi hata düzeltim davası dilekçesi yazımıza bakılabilir.

Şerh: Karardan Sonra Tapuda Ne Olur?

Kamu yararı kararı alındıktan sonra idare, kamulaştırma kararını tapu siciline şerh ettirir. Bu şerh, taşınmazın hukuki durumunu doğrudan etkiler.

Malik bakımından sonuçları:

• Satış zorlaşır. Şerh gören taşınmaz alıcı bulmakta güçlük çeker; alıcı, kamulaştırma riskini devralmış olur.
• Kredi ve teminat. Şerhli taşınmaz üzerinde ipotek tesisi ve kredi işlemleri farklı değerlendirilir.
• Belirsizlik dönemi. Şerh konulup kamulaştırma tamamlanmazsa taşınmaz askıda kalır.

Şerhin belirli bir süre içinde kamulaştırma işlemleri tamamlanmazsa terkin edilmesi gündeme gelir. Terkin talebi ve usulü için kamulaştırma şerhinin terkini talebi dilekçesi yazımıza bakılabilir.

Bu nedenle şerh konulduktan sonra süreç takipsiz bırakılmamalı; idarenin işlemleri ilerletip ilerletmediği düzenli olarak sorulmalıdır.

Acele Kamulaştırmada Durum Farklı

Acele kamulaştırmada süreç, olağan kamulaştırmanın sırasını izlemez ve malikin karşılaştığı ilk belge farklıdır.

Bu usulde kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere, idarenin istemi üzerine mahkemece taşınmazın değeri tespit edilir ve bu bedelin malik adına yatırılması karşılığında idarenin el koymasına karar verilebilir.

Malik bakımından pratik sonuçlar:

• El koyma önce gelir. Taşınmaza fiilen el konulduktan sonra kamulaştırma işlemleri tamamlanır.
• El koyma aşamasındaki bedel asıl bedel değildir. Bu aşamada belirlenen değer, sonradan açılacak bedel tespiti davasındaki bedelin yerine geçmez.
• Kararın kendisi dava edilebilir. Acele kamulaştırma kararının aceleliğin gerçekten bulunup bulunmadığı yönünden denetimi mümkündür.

Bu nedenle acele kamulaştırma bildirimi geldiğinde iki hat birlikte yürütülmelidir: karara karşı iptal davası ve bedel aşamasına hazırlık. Ayrıntı için acele kamulaştırma kararının iptali dava dilekçesi yazımıza bakılabilir.

Amaç Gerçekleşmezse: Geri Alma Hakkı

Kamu yararı kararı, kamulaştırmanın gerekçesidir. Bu gerekçe fiilen hayata geçmezse malik lehine bir hak doğar.

Kanun şunu düzenler: kamulaştırma bedelinin kesinleşmesi tarihinden itibaren beş yıl içinde, kamulaştırmayı yapan idarece veya devir ya da tahsis yapılan idarece; kamulaştırma ve devir amacına uygun hiçbir işlem veya tesisat yapılmaz ya da kamu yararına yönelik bir ihtiyaca tahsis edilmeyerek taşınmaz olduğu gibi bırakılırsa, mal sahibi veya mirasçıları kamulaştırma bedelini aldıkları günden itibaren işleyecek kanuni faiziyle birlikte ödeyerek taşınmazı geri alabilir.

Kritik sınır: doğmasından itibaren bir yıl içinde kullanılmayan geri alma hakkı düşer. Yani beş yıl dolduğunda hak doğar, ancak bir yıl içinde kullanılmazsa kaybedilir.

Ayrıca belirtilen süreler geçtikten sonra, kamulaştırılan taşınmazda hakları bulunduğu iddiasıyla eski malikleri veya mirasçıları tarafından idareden herhangi bir sebeple hak, bedel veya tazminat talebinde bulunulamayacağı ve dava açılamayacağı düzenlenmiştir.

Bu nedenle kamulaştırılan taşınmaz, bedel alındıktan sonra da takip edilmelidir: beşinci yıl dolduğunda sahada bir işlem yapılıp yapılmadığı tespit edilmeli ve gerekiyorsa bir yıl içinde harekete geçilmelidir. Ayrıntı için kamulaştırılan taşınmazın geri alınması dava dilekçesi yazımıza bakılabilir.

İdare Vazgeçerse: İade ve Sert Bir Tuzak

İkinci bir ihtimal, idarenin kendiliğinden vazgeçmesidir ve bu ihtimalin içinde ağır bir sonuç saklıdır.

Kamulaştırmanın kesinleşmesinden sonra taşınmazın kamulaştırma amacına veya kamu yararına yönelik herhangi bir ihtiyaca tahsisi lüzumu kalmazsa, durum idarece mal sahibi veya mirasçılarına duyurulur. Bu duyurma üzerine mal sahibi veya mirasçıları, kamulaştırma bedelini aldıkları günden itibaren işleyecek kanuni faiziyle birlikte üç ay içinde ödeyerek taşınmazı geri alabilir.

Bir mali avantaj vardır: iade işleminin kamulaştırmanın ve bedelinin kesinleşmesinden sonra bir yıl içinde gerçekleşmesi hâlinde kamulaştırma bedelinin faizi alınmaz.

Tuzak ise şudur: bu madde hükümlerine göre taşınmazı geri almayı kabul etmeyen mal sahibi veya mirasçılarının, geri almaya ilişkin diğer hükme göre geri alma hakları da düşer. Yani duyuruya “istemiyorum” demek, ileride doğabilecek geri alma hakkını da sona erdirir.

Ayrıntı için kamulaştırmadan vazgeçme ve taşınmazın iadesi dilekçesi yazımıza bakılabilir.

Kamu Yararı Kararı Olmadan El Atılmışsa

Uygulamada sık karşılaşılan bir durum, sürecin hiç başlatılmamış olmasıdır: taşınmaza fiilen el atılmış, ancak kamu yararı kararı alınmamış ve kamulaştırma yapılmamıştır.

Bu hâlde malik beklemek zorunda değildir. İki farklı yol ayrımı vardır ve doğru seçim yargı yolunu belirler:

Fiili el atma. İdare taşınmaza fiilen girmiş; üzerine yol, kanal, enerji nakil hattı, park veya tesis yapmıştır. Bu, idarenin hukuka aykırı eylemi niteliğinde görüldüğünden uyuşmazlık adli yargıda çözümlenir.

Hukuki el atma. Taşınmaza fiilen girilmemiş; ancak imar planında yol, park veya okul olarak ayrılarak kullanım fiilen engellenmiştir. Müdahale bir idari işlemden kaynaklandığından, uyuşmazlığın idari yargıda görüleceği yönündeki uygulama ağırlıklıdır. Bu alanda kanun değişiklikleri ve Anayasa Mahkemesi kararlarıyla şekillenen bir tartışma bulunduğundan, dava açılmadan önce somut dosya üzerinden değerlendirme yapılmalıdır.

Bedel bakımından uygulanan kural şudur: taşınmazın el atma tarihindeki nitelikleri esas alınarak dava tarihindeki değeri tespit edilir. Yani nitelik geçmişe, değer bugüne göre belirlenir.

Ayrıntı için kamulaştırmasız el atma: fiili ve hukuki el atma yazımıza bakılabilir.

Karar Alındıktan Sonra Sıradaki Adımlar

Kamu yararı kararı, uzun bir zincirin ilk halkasıdır. Malikin her aşamada yapabilecekleri farklıdır ve süreler birbirinden bağımsız işler.

1. Satın alma (uzlaşma) daveti. İdare, tahmini bedeli belirtmeksizin satın alma isteğini resmî yazıyla bildirir; malik on beş gün içinde başvurarak pazarlık görüşmesine katılabilir. Anlaşma tutanağı ferağ beyanı sayılır ve bu yolla yapılan kamulaştırmaya veya bedeline karşı itiraz davası açılamaz. Ayrıntı için uzlaşma davetine cevap dilekçesi yazımıza bakılabilir.
2. Bedel tespiti ve tescil davası. Anlaşma sağlanamazsa idare mahkemeye başvurur; malik davalı sıfatıyla cevap dilekçesi sunar. Ayrıntı için bedel tespiti davasında cevap dilekçesi yazımıza bakılabilir.
3. Otuz günlük dava penceresi. Tebligat veya gazete ilanı tarihinden itibaren iptal ve düzeltim davası yolu açılır.
4. Keşif ve rapor. Envanterin gösterildiği ve değer kaybının ortaya konduğu aşamadır.
5. Rapora itiraz. Emsal, nitelik ve envanter kalem kalem denetlenir.
6. Bedelin ödenmesi ve tescil. Bedel bankaya yatırıldıktan sonra taşınmaz idare adına tescil edilir.
7. Sonrası. Beş yıl içinde amaca uygun işlem yapılmazsa geri alma hakkı doğar.

Zincirin tamamı ve her aşamanın dilekçesi için kamulaştırma dilekçe örnekleri yazımıza bakılabilir.

Kamu Yararı Kararından Sonra: Tapudaki Şerh ve Altı Aylık Süre

Kamu yararı kararı alındıktan sonra süreç tapuya yansır ve buradan itibaren idare için işleyen bir süre başlar.

Kanuna göre idare, kamulaştırma kararı alındıktan sonra kamulaştırmanın tapu siciline şerh verilmesi için taşınmazın kayıtlı bulunduğu tapu idaresine bildirimde bulunur. Tapu müdürlüğü, taşınmazın beyanlar hanesine Kanun’un 7. maddesine göre belirtme işler.

Kamu yararı kararının kendisine karşı dava yolu ise ayrı bir zamanda açılır. Kanuna göre malik; mahkemece yapılan tebligat gününden, tebligat yapılamayanlara ise mahkemece gazete ile yapılan ilan tarihinden itibaren otuz gün içinde kamulaştırma işlemine karşı idarî yargıda iptal davası açabilir.

Ve kanun bir öncelik kuralı da koymuştur: idarî yargıda açılan davalar öncelikle görülür.

Ayrıca paylı ve elbirliği mülkiyette önemli bir imkân tanınmıştır: iştirak hâlinde veya müşterek mülkiyette paydaşların tek başına dava hakları vardır. Diğer paydaşların katılması beklenmez.

Dayanak Maddeler: 2942 s.K. m.5, m.6, m.7 ile İYUK m.2 ve m.27

Kamu yararı kararının kim tarafından verileceği, kim tarafından onaylanacağı ve nasıl dava edileceği iki ayrı kanunda düzenlenmiştir. Dilekçede bu maddeler gösterilmediğinde iddia soyut kalır.

Karar mercileri: 2942 s.K. m.5. Kanun, hangi idarede hangi organın karar vereceğini sayarak belirlemiştir: köy yararına kamulaştırmalarda köy ihtiyar kurulu; belediye yararına kamulaştırmalarda belediye encümeni; il özel idaresi yararına kamulaştırmalarda il daimî encümeni; Devlet yararına kamulaştırmalarda il idare kurulu; ilçe sınırları içinde kalan yerlerde ilçe idare kurulu; bakanlıklar ile diğer kamu tüzel kişilerinde ise kendi yönetim kurulu veya idare meclisi, bunlar yoksa yetkili idare organları.

Yetkisiz merci ne doğurur? Kararın kanunda gösterilmeyen bir organ tarafından alınması, işlemi yetki unsuru yönünden sakatlar. İYUK m.2 uyarınca iptal davası; idari işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduklarından dolayı menfaatleri ihlâl edilenler tarafından açılır. Bu nedenle dilekçedeki ilk eksen, kararı alan organın m.5’teki listede yer alıp almadığıdır.

Onay zorunluluğu: 2942 s.K. m.6. Karar tek başına yeterli değildir; ayrıca onay gerekir: köy ihtiyar kurulları ile belediye encümenlerinin kararları ilçelerde kaymakamın, il merkezlerinde valinin; il daimî encümeni ile il idare kurullarının kararları valinin; üniversite yönetim kurulu kararları rektörün onayıyla kesinleşir. Onaysız karara dayanan kamulaştırma hem yetki hem şekil yönünden sakattır.

Tapuya şerh ve altı ay: 2942 s.K. m.7. Kesinleşen karardan sonraki adım da kanundadır: idare, kamulaştırma kararı verdikten sonra taşınmaz malın sahiplerini, tapu kaydı yoksa zilyetlerini ve bunların adreslerini tespit ettirir ve kamulaştırma kararını tapu idaresine bildirir. Kritik süre şudur: tapu siciline şerh verildiği tarihten itibaren altı ay içinde, kamulaştırma bedelinin tespitiyle idare adına tescil isteğinde bulunulduğuna dair mahkemeden alınacak belge tapu idaresine ibraz edilmezse şerh tapu idaresince re’sen silinir.

Satın alma usulü: 2942 s.K. m.8. Dava aşamasından önce zorunlu bir aşama vardır: idareler, kamulaştırma kararı aldıktan sonra öncelikle satın alma usulünü uygulamak zorundadır. Malik veya yetkili temsilcisi, idarenin resmî taahhütlü davet yazısının tebliğinden itibaren on beş gün içinde başvurur; komisyonla yapılan görüşmede anlaşmaya varılırsa tutanak düzenlenir ve bu tutanak ferağ ve tescil işlemlerinin dayanağı olur. Bu aşama atlanırsa işlem şekil yönünden sakatlanır.

İdari başvuru süreyi durdurur: İYUK m.11. Otuz günlük dava süresi işlerken bir imkân daha vardır: işlemin kaldırılması, geri alınması veya değiştirilmesi, üst makamdan — üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan — dava açma süresi içinde istenebilir ve bu başvurma, işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurur. Altmış gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır; süre yeniden işler ve başvurma tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılır.

İşlemi durdurmak: İYUK m.27. Dava açılması işlemin yürütülmesini durdurmaz. Yürütmenin durdurulması için iki şart birlikte aranır: işlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması; bu şartlar kararda gerekçeleriyle belirtilir. Kamulaştırmada zarar unsuru, tescille mülkiyetin geçmesi ve taşınmazın fiilen dönüştürülmesi ile somutlaşır.

Bedel davasıyla ilişki: 2942 s.K. m.10. Bedel tespiti ve tescil davası sürerken iptal davası açılmışsa, iptal davası bekletici sorun yapılabilir; kanun, iptal davası açılması ve yürütmenin durdurulması kararı verilmesi hâlinde bedel tespiti ve tescil davasının bu sonucun beklenmesini öngörür. Bu nedenle iptal davasındaki yürütmenin durdurulması talebi, bedel davasının seyrini de doğrudan etkiler.

Amaç gerçekleşmezse: 2942 s.K. m.23. Kararın gerçek bir kamu yararına dayanıp dayanmadığının sonradan denetlenmesini sağlayan hüküm budur: kamulaştırma bedelinin kesinleşmesi tarihinden itibaren beş yıl içinde, kamulaştırmayı yapan idarece amacına uygun hiçbir işlem veya tesisat yapılmaz ya da kamu yararına yönelik bir ihtiyaca tahsis edilmeyerek taşınmaz olduğu gibi bırakılırsa, mal sahibi veya mirasçıları geri almak isteyebilir; bu hak, doğmasından itibaren bir yıl içinde kullanılmazsa düşer.

Özel yargılama usulü: İYUK m.20/A. Bazı kamulaştırma işlemleri bakımından ivedi yargılama usulü uygulanır. Bu usulde dava açma süresi otuz gündür; savunma ve ara kararlara cevap süreleri kısaltılmıştır ve istinaf yolu kapalı olup verilen karar doğrudan temyiz edilir. Bu nedenle dosya açılırken işlemin hangi usule tabi olduğu baştan tespit edilmelidir.

Merci, onay ve süre haritası

Süre ve Merci Tablosu

Tablodaki son satır malik lehinedir: idare altı ay içinde bedel tespiti davası açmazsa şerh kendiliğinden kalkar.

Sıkça Sorulan Sorular

Kamu yararı kararını hangi organ verir?

2942 s.K. m.5 uyarınca köy yararına kamulaştırmalarda köy ihtiyar kurulu, belediye yararına belediye encümeni, il özel idaresi yararına il daimî encümeni, Devlet yararına il idare kurulu, ilçe sınırları içinde ilçe idare kurulu; bakanlıklar ile diğer kamu tüzel kişilerinde ise yönetim kurulu veya idare meclisi karar verir.

Karar ayrıca onaylanmak zorunda mı?

2942 s.K. m.6 uyarınca köy ihtiyar kurulu ve belediye encümeni kararları ilçelerde kaymakamın, il merkezlerinde valinin; il daimî encümeni ve il idare kurulu kararları valinin; üniversite yönetim kurulu kararları rektörün onayıyla kesinleşir. Onaysız karara dayanan işlem yetki ve şekil yönünden sakattır.

Tapuya konulan şerh ne kadar sürede kalkar?

2942 s.K. m.7 uyarınca tapu siciline şerh verildiği tarihten itibaren altı ay içinde, kamulaştırma bedelinin tespitiyle idare adına tescil isteğinde bulunulduğuna dair mahkemeden alınacak belge tapu idaresine ibraz edilmezse şerh tapu idaresince re’sen silinir.

Dava açmam kamulaştırmayı durdurur mu?

Hayır. İYUK m.27 uyarınca dava açılması işlemin yürütülmesini durdurmaz; yürütmenin durdurulması için telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartları birlikte aranır ve bu şartlar kararda gerekçeleriyle belirtilir.

Dava süresini uzatmanın bir yolu var mı?

İYUK m.11 uyarınca işlemin kaldırılması, geri alınması veya değiştirilmesi dava açma süresi içinde üst makamdan istenebilir ve bu başvurma dava açma süresini durdurur; altmış gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır, süre yeniden işler ve başvuruya kadar geçmiş süre hesaba katılır.

Kamu yararı kararını kim verir?

Kanundaki yetkili merciler: belediye yararına encümen, il özel idaresi yararına il encümeni, devlet yararına ilgili bakanlık, diğer kamu tüzel kişileri yararına kendi yönetim organları; yerel kararlar kural olarak mülki amir onayıyla tamamlanır.

İmar planında yol görünen taşınmazım için ayrıca karar gerekir mi?

Gerekmez; uygulama imar planında ilgili kamu hizmetine ayrılmış taşınmazlarda plan, kamu yararı kararı yerine geçer. Bu yüzden asıl mücadele çoğu kez planın kendisine karşı verilmelidir.

Kamulaştırmanın iptali için nereye, hangi sürede dava açılır?

Tebligattan itibaren otuz gün içinde idari yargıda iptal davası açılır; bu özel süre genel altmış günlük süreden kısadır ve açılan dava bedel sürecini bekletici sorun yapabilir.

Şirket lehine kamulaştırma hukuka aykırı mıdır?

Kendiliğinden değil; enerji ve altyapı mevzuatı özel hukuk kişileri lehine kamulaştırmaya imkân tanır. Denetim, hizmetin gerçek kamusallığı ve ölçülülük üzerinden yapılır.

Kamulaştırılan yerim yıllardır boş duruyor, geri alabilir miyim?

Bedelin kesinleşmesinden itibaren beş yıl içinde amaca uygun işlem yapılmamışsa, bedeli faiziyle iade ederek geri alabilirsiniz; hak, doğumundan itibaren bir yıl içinde kullanılmazsa düşer.