Amir veya Üstü Tehdit ve Yalan Yere Şikâyet (AsCK m.82, 84, 110)

Askerî hiyerarşide sözün sınırı üç ayrı maddede çizilmiştir: tehdit (m. 82), hakaret (m. 85) ve yalan yere şikâyet (m. 84). Bunların yanında, madalyonun diğer yüzünü koruyan bir hüküm daha vardır: astın şikâyet hakkını güvenceye alan 110. madde. Bu yazıda ilk ikisini ve şikâyet hakkının korunmasını ele alıyoruz.

Amir veya Üstü Tehdit (AsCK m. 82)

Maddenin geçmişi karışıktır ve bu, uygulamada hataya yol açar. Madde 16/6/1964 tarihli ve 477 sayılı Kanunla mülga edilmiş, 22/3/2000 tarihli ve 4551 sayılı Kanunla yeniden düzenlenmiş, ardından madde başlığı 31/1/2013 tarihli ve 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanununun 45. maddesiyle bugünkü hâline getirilmiştir. Aynı düzenlemeyle maddenin birinci fıkrası (saygısızlık) yürürlükten kaldırılmıştır.

Bugün yürürlükteki metin şudur: amir veya üstünü herhangi bir suretle tehdit edenlere, altı aydan iki seneye kadar hapis cezası verilir. Fiil toplu asker karşısında veya silahlı iken veya hizmet esnasında işlendiği takdirde, verilecek hapis cezası bir yıldan az olamaz.

Önemli uyarı: “amir veya üste saygısızlık” bugün bu maddede suç olarak düzenlenmemektedir. Saygısızlık niteliğindeki davranışlar, 6413 sayılı Kanun kapsamında disiplin alanına taşınmıştır. İddianamede “saygısızlık” gerekçesiyle 82. maddeye dayanılıyorsa bu, mülga bir fıkraya dayanma anlamına gelir ve savunmada doğrudan ileri sürülür.

“Herhangi Bir Suretle” İfadesinin Kapsamı

Madde tehdidin biçimini sınırlamamıştır. Söz, yazı, hareket veya işaret yoluyla yapılan tehdit kapsama girebilir. Mesaj, sosyal medya paylaşımı veya üçüncü kişi aracılığıyla iletilen ifadeler de bu kapsamda değerlendirilebilmektedir.

Buna karşılık suçun oluşması için tehdidin ciddi ve gerçekleştirilebilir nitelikte olması ile failin kastının bulunması aranır. Savunmada tartışılan tipik başlıklar şunlardır: ifade gerçekten bir zarar vaadi mi yoksa öfke ifadesi mi; muhataba yönelmiş mi yoksa genel bir söylenme mi; tehdidin muhataba ulaşması öngörülmüş mü; sözün geçtiği ortam ve bağlam nedir.

Nitelikli Hâller

Üç nitelikli hâl cezanın alt sınırını bir yıla çıkarır ve her biri ayrı ayrı denetlenmelidir.

Toplu asker karşısında. Kanunun 14. maddesine göre bir fiilin toplu asker karşısında yapılmış sayılabilmesi için, amir veya üst ile failden veya şeriklerden başka askerî hizmet maksadıyla toplanmış en az yedi askerî şahsın bulunması şarttır. Tesadüfen bir arada bulunanlar sayıya dâhil edilmez.

Silahlı iken. Kanunun 11. maddesi bu kavramı tanımlar: “silahlı” tabirinden maksat, hizmetin icabı olan silahı taşıyor bulunmak veya silahının başında olarak bir amirin kumandası ve nezaretiyle hizmete başlanılmış olmak hâlidir. Yani her silah taşıma değil, hizmete bağlı silah taşıma aranır.

Hizmet esnasında. Kanunun 12. maddesine göre “hizmet” tabirinden maksat, gerek bilinen ve belirli olan gerekse bir amir tarafından emredilen bir askerî vazifenin ast tarafından yapılması hâlidir. Mesai içinde bulunmak tek başına yeterli değildir; fiilin bir askerî vazifenin ifası sırasında gerçekleşmesi gerekir.

Yalan Yere Şikâyet (AsCK m. 84)

Kanunun 84. maddesinin birinci fıkrası kısadır: doğru olmadığını bildiği iddialarla şikâyete kalkışan üç aya kadar hapsolunur. Maddenin ikinci fıkrası 31/1/2013 tarihli ve 6413 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır.

Suçun tek ve belirleyici unsuru kasttır: failin, iddiaların doğru olmadığını bilerek hareket etmiş olması gerekir. Bu, savunmanın merkezidir.

Şikâyetin sonuçsuz kalması, soruşturmanın takipsizlikle bitmesi veya iddiaların ispatlanamaması tek başına bu suçu oluşturmaz. Aksi kabul, şikâyet hakkını fiilen kullanılamaz hâle getirirdi. Aranan şey, ispatlanamamış bir iddia değil, bilerek yanlış olduğu bilinen bir iddiadır.

Dosyada tartışılacak noktalar: şikâyetçi olayı nasıl öğrendi, elinde hangi veriler vardı, iddiasını destekleyen herhangi bir emare bulunuyor muydu, şikâyetin zamanlaması ve gerekçesi neydi. Yanılgıya dayalı, aşırı yorumlanmış veya eksik bilgiyle yapılmış bir şikâyet ile bilerek uydurulmuş bir iddia arasındaki fark burada kurulur.

Şikâyet Hakkının Korunması: Madde 110

Kanun, şikâyet hakkını yalnızca kötüye kullanıma karşı korumakla kalmaz; hakkın kendisini de güvenceye alır. 110. maddeye göre; astların verdikleri şikâyetnameleri saklayanlar veya tehdit ederek geri aldıranlar beş seneye kadar hapsolunur.

Bu hüküm, şikâyet dilekçesinin işleme konulmaması veya geri alınması yönünde baskı yapılması hâlinde doğrudan uygulanır. Öngörülen ceza (beş seneye kadar), yalan şikâyetin cezasından (üç aya kadar) çok daha ağırdır — kanun koyucunun tercihi açıktır.

Aynı fasılda yer alan iki hüküm daha, astın korunmasına hizmet eder:

• m. 109: Rütbe veya makam ve memuriyetinin nüfuz ve salahiyetini kötüye kullanarak astına bir suçun yapılmasını teklif eden amir veya üst iki seneye kadar hapsolunur. Suç yapılır veya yapılmaya teşebbüs edilirse, asıl faile öngörülen ceza emir veren hakkında artırılarak hükmolunur.
• m. 111: Ceza vermek yetkisini aşarak ve özellikle hak edilmemiş veya müsaade olunmamış bir cezayı kasten verenler beş seneye kadar hapsolunur.

Bu üç madde birlikte okunduğunda ortaya şu tablo çıkar: astın şikâyet etme hakkı, şikâyetinin işleme konulması hakkı ve haksız disiplin cezasına maruz kalmama hakkı, ceza hukuku yaptırımıyla korunmuştur.

Kanunsuz Emir ve Sorumluluk (m. 41)

Bu başlıkla bağlantılı bir hüküm de 41. maddededir. Maddeye göre hizmete müteallik hususlarda verilen emir bir suç teşkil ederse, bu suçun işlenmesinden emir veren sorumludur.

Ancak iki hâlde asta da faili müşterek cezası verilir: kendisine verilen emrin hudutlarını aşmışsa ve amirin emrinin adli ve askerî bir suç maksadını içeren bir fiile ilişkin olduğu kendisince biliniyorsa.

Bu hüküm, “emir aldım” savunmasının sınırını çizer: emir koruma sağlar, ancak emrin sınırları içinde kalmak ve emrin suç maksadı taşımadığını bilmemek şartıyla.

Tahrik ve Mahkûmiyetin Sonuçları

Kanunun 92. maddesindeki tahrik hükmü 82 ve 84. maddeleri de kapsar. Amir veya üstün, askerî nizamlara ve askerlik kaidelerine aykırı muamelede bulunmak yahut makam ve mevkiinin salahiyetini aşmak suretiyle astını tahrik etmesi ve astın bu tahrik sebebiyle suçu hemen işlemesi hâlinde astın cezası hafifletilir.

Sonuçlar bakımından: 82. madde Ek Madde 11 uyarınca sırf askerî suçlar arasında sayılmıştır; 84. madde bu listede yer almaz. Bu ayrım erteleme, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve önödeme bakımından farklı rejimler doğurur.

Tehdit suçunda temel cezanın alt sınırı altı ay, nitelikli hâlde bir yıldır. Kanunun 30. maddesine göre bir seneden fazla hapis cezası ile hükümlülük, subay, astsubay ve uzman jandarmalar bakımından Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarmayı gerektirir. Bu nedenle nitelikli hâl iddiasının çürütülmesi, meslek hayatı bakımından belirleyici olabilir.

Ne Yapmalısınız?

İsnadın saygısızlık mı tehdit mi olduğunu ayırt edin. Saygısızlık 82. maddede artık suç değildir; 6413 sayılı Kanun kapsamında disiplin alanındadır.

Nitelikli hâl iddiasını denetleyin. Toplu asker için en az yedi kişi (m. 14), silahlı hâl için hizmetin icabı silah taşıma (m. 11), hizmet esnası için askerî bir vazifenin ifası (m. 12) aranır. Üçü de tanımlıdır ve tanıma uymayan iddia çürütülebilir.

Tehdidin ciddiyetini ve kastı tartışın. Öfke ifadesi ile zarar vaadi farklıdır; muhataba yönelme ve ulaşmanın öngörülmesi ayrıca aranır.

Yalan şikâyette kastı sorgulayın. İddianın ispatlanamamış olması yeterli değildir; failin iddiaların doğru olmadığını bilerek hareket ettiğinin ortaya konması gerekir.

Şikâyetiniz işleme konulmadıysa 110. maddeyi hatırlayın. Şikâyetnamenin saklanması veya tehditle geri aldırılması beş seneye kadar hapis cezası gerektiren ayrı bir suçtur.

Sıkça Sorulan Sorular

Amir veya üstü tehdit suçunun cezası nedir?

AsCK 82. maddeye göre amir veya üstünü herhangi bir suretle tehdit edenlere altı aydan iki seneye kadar hapis cezası verilir. Fiil toplu asker karşısında veya silahlı iken veya hizmet esnasında işlenmişse verilecek hapis cezası bir yıldan az olamaz.

Amire saygısızlık suç mu?

AsCK 82. maddenin saygısızlığa ilişkin birinci fıkrası 31/1/2013 tarihli ve 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanununun 45. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır. Saygısızlık niteliğindeki davranışlar bugün 6413 sayılı Kanun kapsamında disiplin alanında değerlendirilir.

Toplu asker karşısında ne demektir?

AsCK 14. maddeye göre bir fiilin toplu asker karşısında yapılmış sayılabilmesi için amir veya üst ile failden veya şeriklerden başka, askerî hizmet maksadıyla toplanmış en az yedi askerî şahsın bulunması şarttır. Tesadüfen bir arada bulunanlar bu sayıya dâhil edilmez.

Silahlı iken ifadesi neyi kapsar?

AsCK 11. maddeye göre silahlı tabirinden maksat, hizmetin icabı olan silahı taşıyor bulunmak veya silahının başında olarak bir amirin kumandası ve nezaretiyle hizmete başlanılmış olmak hâlidir. Her silah taşıma değil, hizmete bağlı silah taşıma aranır.

Şikâyetim takipsizlikle sonuçlandı, yalan şikâyetten ceza alır mıyım?

AsCK 84. maddede aranan unsur, failin iddiaların doğru olmadığını bilerek şikâyete kalkışmasıdır. Şikâyetin sonuçsuz kalması, takipsizlik verilmesi veya iddiaların ispatlanamaması tek başına bu suçu oluşturmaz; aranan şey ispatlanamamış bir iddia değil, bilerek yanlış olduğu bilinen bir iddiadır.

Yalan yere şikâyetin cezası nedir?

AsCK 84. maddenin birinci fıkrasına göre doğru olmadığını bildiği iddialarla şikâyete kalkışan üç aya kadar hapsolunur. Maddenin ikinci fıkrası 6413 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır.

Şikâyet dilekçem işleme konulmuyor, ne yapabilirim?

AsCK 110. maddeye göre astların verdikleri şikâyetnameleri saklayanlar veya tehdit ederek geri aldıranlar beş seneye kadar hapsolunur. Bu, şikâyet hakkını ceza yaptırımıyla koruyan bağımsız bir suç tipidir.

Amirimin emriyle suç işledim, sorumlu olur muyum?

AsCK 41. maddeye göre hizmete müteallik hususlarda verilen emir bir suç teşkil ederse bu suçun işlenmesinden emir veren sorumludur. Ancak asta da faili müşterek cezası verilen iki hâl vardır: kendisine verilen emrin hudutlarını aşmış olması ve amirin emrinin adli ve askerî bir suç maksadını içeren bir fiile ilişkin olduğunu bilmesi.