Akaryakıt Bayilik Sözleşmelerinde Rekabet Yasağı

Buradaki “rekabet yasağı” işçinin değil, bayinin yasağıdır

Önce bir ayrım yapmak gerekir. İş hukukundaki rekabet yasağı, işçinin iş sözleşmesi sona erdikten sonra işverenle rekabet etmemesini düzenler ve Türk Borçlar Kanunu m. 444–447’de yer alır. Akaryakıt bayilik sözleşmelerindeki rekabet yasağı ise bambaşka bir şeydir: burada bağımsız bir tacir olan bayi, dağıtıcı şirketle yaptığı sözleşme gereği başka dağıtıcılardan ürün almama — yani rekabet etmeme veya tek elden satın alma — yükümlülüğü altına girer.

Bu nedenle uygulanacak hukuk da farklıdır: tartışma iş hukukunda değil, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun ve petrol piyasası mevzuatı çerçevesinde yürür. Dağıtıcı ile bayi arasındaki bayilik ya da işleticilik anlaşmaları, rekabet hukuku bakımından dikey anlaşma niteliğindedir.

Beş yıl kuralı: 2002/2 sayılı Tebliğ

Rekabet etmeme yükümlülüğü içeren dikey anlaşmalar, koşulları 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği’nde belirlenen grup muafiyetinden yararlanabilir. Ancak muafiyetin temel şartlarından biri süredir: bayilik sözleşmeleriyle getirilen rekabet yasağının süresi beş yılı aşmamalıdır.

Süresi belirsiz bir rekabet etmeme yükümlülüğü öngören sözleşmeler ise Tebliğ kapsamı dışında kalır. Muafiyetten yararlanamayan bir rekabet yasağı, 4054 sayılı Kanun’un rekabeti sınırlayıcı anlaşmalara ilişkin hükümleri karşısında geçersizlik tartışmasına açılır.

Dolanma yolu: intifa, kira ve ekipman sözleşmeleri

Sektördeki asıl sorun burada doğmuştur. Beş yıllık sınır getirildikten sonra, bayilik sözleşmesiyle birlikte akdedilen intifa, uzun süreli kira ve ekipman sözleşmeleri yoluyla bu sınırı dolanmanın yolu bulunmuş ve uygulamada neredeyse bütün akaryakıt bayilik sözleşmelerinde bu yöntem tercih edilir hâle gelmiştir. Örneğin üç yıllık bir bayilik sözleşmesinin yanında on yıllık bir intifa hakkı tesis edilmekte, böylece bayi fiilen on yıl boyunca bağlı kalmaktadır.

Rekabet Kurulu bu yapıyı denetlemiştir. Kurul kararlarında, bayilik sözleşmeleri ile bu sözleşmelerdeki rekabet etmeme yükümlülüğünün süresine etki eden intifa ve tapuya şerh edilmiş kira sözleşmelerinin tamamının tek bir dikey anlaşma olarak kabul edileceği ve bu tür sözleşmelerin yapıldıkları tarihten itibaren en fazla beş yıl süreyle 2002/2 sayılı Tebliğ’deki grup muafiyetinden yararlanabileceği, bu tarihten sonra muafiyet koşullarının ortadan kalkacağı belirtilmiştir.

Aynı doğrultuda Kurul, bayilik sözleşmesiyle bağlantılı kredi sözleşmeleri, ekipman sözleşmeleri, uzun süreli kira sözleşmeleri ya da uzun süreli intifa hakkı tanınması gibi şahsi ya da ayni hakların da rekabet yasağının süresini fiilen uzatacak şekilde kullanılamayacağına karar vermiştir.

Bu değerlendirme sonucunda, 18.09.2005 tarihinden önce yapılıp bu tarih itibarıyla bakiye süresi beş yılı aşan anlaşmaların 18.09.2010 tarihinde; bu tarihten sonra yapılan anlaşmaların ise yapıldıkları tarihten itibaren beşinci yılın sonunda uygulanmalarına son verilmesi gereği ortaya çıkmıştır.

Sürelerin sona ermesinden sonra intifa hakkı çerçevesinde bayilerin yeniden sözleşme yapmaya zorlanması da 4054 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilir.

Tonaj taahhütleri ve cezai şart

Bayilik sözleşmelerinin ikinci tartışmalı unsuru, yıllık asgari alım (tonaj) taahhütleri ve bunlara bağlanan cezai şartlardır.

Rekabet Kurulu, satış tonajı taahhüdüne ilişkin başvuruların mevcut durumda 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında değerlendirilmesinin mümkün olmadığına ve konunun sektördeki etkileri dikkate alınarak 4054 sayılı Kanun’un 30. maddesinin (f) bendi uyarınca EPDK’ya intikaline karar vermiştir. Kurul, bunun ticari ve taraflarca özgürce belirlenmesi gereken bir husus olduğu ve doğan anlaşmazlıkların mahkemelerde çözümlenmesi gerektiği görüşünü benimsemiştir.

Dolayısıyla tonaj taahhüdüne bağlı cezai şart uyuşmazlıkları genel mahkemelerde, sözleşme hukuku çerçevesinde görülür. Bu davalarda ileri sürülebilecek savunmalar: taahhüdün belirlenmesinde bayinin iradesinin gerçekten serbest olup olmadığı; taahhüt edilen tonajın satış yerinin fiilî kapasitesiyle orantılı olup olmadığı; dağıtıcının ikmal yükümlülüğünü aksatmış olması; ve ceza koşulunun aşırı olması hâlinde Türk Borçlar Kanunu m. 182 uyarınca hâkimin indirim yükümlülüğü. İndirim talebinin ayrıca ve açıkça ileri sürülmesi gerekir.

Bayi ne yapmalı?

1) Bütün sözleşmeleri bir arada değerlendirin. Bayilik sözleşmesi, intifa, kira, ekipman ve kredi sözleşmelerinin tarihleri ve süreleri bir tabloya çıkarılmalıdır. Rekabet Kurulu bunları tek bir dikey anlaşma saydığından, sizin de bütünsel bakmanız gerekir.

2) Beş yıllık süreyi hesaplayın. İlk sözleşmenin yapıldığı tarihten itibaren beş yıl dolmuşsa, rekabet yasağının muafiyet dayanağı ortadan kalkmış olabilir.

3) Tapu kaydını inceleyin. Satış yeri üzerinde dağıtıcı lehine tesis edilmiş intifa hakkı ya da şerh edilmiş kira varsa, bunların süresi ve terkin koşulları belirleyicidir.

4) Belgeleri toplayın: bayilik sözleşmesi ve ekleri; intifa, kira, ekipman ve kredi sözleşmeleri; tapu kaydı ve şerhler; ikmal ve alım kayıtları; tonaj taahhütnamesi; EPDK lisans bilgileri; dağıtıcıyla yazışmalar.

5) Doğru mercii seçin. Rekabet hukukuna ilişkin ihlal iddiaları Rekabet Kurumuna; lisans ve piyasa düzenine ilişkin konular EPDK’ya; sözleşmeden doğan alacak, cezai şart ve geçersizlik uyuşmazlıkları ise genel mahkemelere taşınır. Bu üç yol paralel yürüyebilir ve birbirinin yerine geçmez.