Terditli Dava: Muris Muvazaası ve Tenkis Birlikte Nasıl İstenir? (HMK m.111, TMK m.560-571)

Mirastan mal kaçırma dosyalarında tek talep üzerine kurulu dava risklidir. Muvazaa sabit görülmezse dava tümden reddedilir ve bu arada tenkis süresi de dolmuş olabilir. HMK m.111 bu riski yöneten aracı sunar: talepler sıraya konularak birlikte ileri sürülür.

Bu rehberin dayandığı mevzuat

Terditli Dava Nedir?

Hükmün iki şartı vardır. Birincisi, talepler arasında hukuki veya ekonomik bağlantı bulunmalıdır. İkincisi, talepler arasında aslilik-ferilik ilişkisi kurulmalıdır; yani hangisinin önce inceleneceği belirtilmelidir.

Maddenin ikinci fıkrası, davacı bakımından bir güvence oluşturur: mahkeme asli talebi esastan reddetmedikçe feri talebe geçemez. Bu, davanın belirsizlik içinde sonuçlanmasını önler.

Neden Muvazaa ve Tenkis Birlikte İstenir?

İki dava türü, aynı olguyu farklı hukuki temellerden değerlendirir. Güçlü ve zayıf yönleri birbirini tamamlar.

Muvazaa ve tenkisin karşılaştırması

Terditli kurgunun mantığı şudur: muvazaa daha güçlü sonuç doğurur ama ispatı zordur. Tenkis daha sınırlı sonuç verir ama ispat eşiği düşüktür. İkisi sıraya konulduğunda davacı, muvazaanın ispatlanamaması hâlinde eli boş kalmaz.

Tenkis Süreleri: Terditli Kurgunun Zayıf Halkası

Bu madde, terditli davada en sık gözden kaçan noktadır. Muvazaa iddiası süreye tabi olmadığı için davacı rahat davranır; ancak tenkis talebi TMK m.571’deki sürelere tabidir.

Pratik sonuç: muvazaa davası açıldıktan yıllar sonra, muvazaa sabit görülmediği anlaşıldığında tenkis talebi eklenmek istenirse, süre çoktan dolmuş olabilir. Bu nedenle tenkis talebinin başlangıçta, dava dilekçesinde terditli olarak ileri sürülmesi gerekir.

TMK m.571 süreleri

Talep Sonucu Nasıl Yazılır?

Terditli davada talep sonucunun yazımı teknik bir konudur. Yanlış yazım, taleplerin yığılma olarak değerlendirilmesine ve harç matrahının büyümesine yol açar.

Doğru kurgunun unsurları:

1. Talepler numaralandırılarak ayrı ayrı yazılır.
2. İkincil talebin başına kabul edilmediği takdirde veya terditli olarak ifadesi konulur.
3. Her talebin hukuki dayanağı ayrı gösterilir.
4. Her talebin değeri ayrı belirtilir; harcın en yüksek değerli talep üzerinden yatırıldığı not düşülür.
5. Taleplerin muhatabı farklıysa hangi davalıya yöneltildiği açıkça yazılır.

... ( ) ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ SAYIN HÂKİMLİĞİ'NE

                                              (İHTİYATİ TEDBİR TALEPLİDİR)

DAVACI  : ...  (TC: ...)
VEKİLİ  : Av. ...
DAVALI  : ...  (TC: ...)

KONU : Muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescil; kabul edilmediği
takdirde TERDİTLİ OLARAK tenkis istemlerimizi içerir dava dilekçemizdir.

DAVA DEĞERİ :
  Asıl talep (tapu iptali ve tescil) yönünden ......................  ... TL
  Terditli talep (tenkis) yönünden ................................  ... TL
  (HMK m.111 uyarınca terditli taleplerden değeri yüksek olan üzerinden
   harç yatırılmıştır.)

AÇIKLAMALAR :

1. Müvekkilin murisi ... , .../.../.... tarihinde vefat etmiştir. Müvekkil,
   murisin altsoyu olup TMK m.495 uyarınca birinci zümre mirasçısıdır ve
   TMK m.506/1 uyarınca saklı pay sahibidir.

2. Muris, .../.../.... tarihinde ... ada ... parsel sayılı taşınmazını
   davalıya SATIŞ göstererek devretmiştir. Tapuda beyan edilen bedel
   ... TL'dir.

3. ASIL TALEBİMİZ YÖNÜNDEN (Muris muvazaası):
   Devir gerçekte bir bağıştır. Davalı, devir tarihinde beyan edilen bedeli
   ödeyecek ekonomik güce sahip değildir. Murisin banka hesaplarında devir
   tarihine yakın dönemde bu tutara karşılık gelen bir giriş yoktur.
   Devirden sonra taşınmazı muris kullanmaya devam etmiş, kira gelirini
   muris tahsil etmiştir. Devirden sonra murisin terekesinde kayda değer
   başka bir mal kalmamıştır.
   1.4.1974 tarih ve 1/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı uyarınca
   görünürdeki satış sözleşmesi TBK m.19 gereği muvazaa nedeniyle,
   gizli bağış sözleşmesi ise TMK m.706'daki resmî şekil şartına
   uyulmadığından geçersizdir.

4. TERDİTLİ TALEBİMİZ YÖNÜNDEN (Tenkis):
   Sayın Mahkemece muvazaa iddiamızın sabit görülmemesi hâlinde dahi, söz
   konusu devir en azından KARMA BAĞIŞLAMA niteliğindedir. Beyan edilen
   bedel ile taşınmazın devir tarihindeki gerçek değeri arasındaki fark,
   ivazsız kazandırma teşkil etmektedir. Bu kazandırma TMK m.565 uyarınca
   tenkise tabidir ve müvekkilin TMK m.506 uyarınca korunan saklı payını
   zedelemektedir.
   Müvekkil, saklı payının zedelendiğini murisin ölümü üzerine öğrenmiş
   olup, TMK m.571'de öngörülen bir yıllık süre içinde işbu davayı
   açmaktadır.

HUKUKİ SEBEPLER : 6100 s. HMK m.111, 12, 119, 389 vd.; 6098 s. TBK m.19;
4721 s. TMK m.495, 505, 506, 560, 565, 570, 571, 706, 1023, 1024 ve
ilgili sair mevzuat.

DELİLLER : Mirasçılık belgesi, nüfus kayıtları, tapu kayıtları ve işlem
dosyası, tarafların banka hesap hareketleri, davalının SGK hizmet dökümü
ve vergi beyannameleri, taşınmaza ait abonelik ve emlak vergisi kayıtları,
emsal satışlar, keşif, bilirkişi incelemesi, tanık beyanları ve her türlü
yasal delil.

TALEP SONUCU :

1- Öncelikle dava konusu ... ada ... parsel sayılı taşınmazın tapu kaydına
   HMK m.389 vd. uyarınca İHTİYATİ TEDBİR konulmasına,

2- ASLİ TALEBİMİZ OLARAK; dava konusu taşınmazın davalı adına olan tapu
   kaydının müvekkilin miras payı oranında İPTALİ ile müvekkil adına
   TESCİLİNE,

3- Asli talebimizin ESASTAN REDDİNE karar verilmesi hâlinde, HMK m.111
   uyarınca FER'İ (TERDİTLİ) TALEBİMİZ OLARAK; dava konusu devrin ivazsız
   kalan kısmı yönünden TMK m.560 vd. uyarınca TENKİSİNE ve müvekkilin
   saklı payının zedelenen kısmının davalıdan tahsiline,

4- Fazlaya ilişkin haklarımız saklı kalmak kaydıyla, yargılama giderleri
   ile vekâlet ücretinin davalıya yükletilmesine

karar verilmesini vekâleten arz ve talep ederiz.  .../.../2026

                                                    Davacı Vekili
                                                       Av. ...

Harç ve Dava Değeri

492 sayılı Harçlar Kanunu m.16 uyarınca taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın değeri esas alınır. Terditli taleplerde harç, talepler arasında değeri en yüksek olan üzerinden hesaplanır.

Uygulamada muvazaa talebinin değeri, tenkis talebinden yüksektir. Bunun sebebi kapsam farkıdır:

• Muvazaa talebi: Taşınmazın (veya miras payına düşen kısmının) tamamı istenir.
• Tenkis talebi: Yalnızca saklı payı zedeleyen kısım istenir; tasarruf edilebilir kısım tenkise tabi değildir.

Talep kurgusuna göre harç matrahı

2026 yılı için nispi karar ve ilam harcı oranı binde 68,31’dir ve bu tutarın dörtte biri dava açılışında peşin yatırılır. Asliye hukuk mahkemelerinde başvurma harcı 732,00 TL’dir.

Bilirkişi Aşaması: İki Ayrı Değer Tespiti

Terditli davada bilirkişiden istenmesi gereken tespitler, tek talepli davadan farklıdır. İki ayrı tarihe göre değerleme gerekir:

1. Devir tarihi itibarıyla rayiç değer. Muvazaa değerlendirmesi için gereklidir; beyan edilen bedelle karşılaştırılır.
2. Ölüm tarihi itibarıyla rayiç değer. TMK m.565 vd. uyarınca tenkis hesabı bu tarihe göre yapılır.

Ayrıca tenkis hesabı için terekenin tümünün belirlenmesi gerekir. TMK m.507 uyarınca tereke, mirasın açıldığı andaki durumuna göre hesaplanır; borçlar ve cenaze giderleri düşülür, ivazsız kazandırmalar eklenir. Bu nedenle bilirkişiden yalnızca dava konusu taşınmazın değil, tüm terekenin değerlendirilmesi istenmelidir.

Islah ile Terditli Talep Eklenebilir mi?

HMK m.176 uyarınca taraflardan her biri aynı davada yalnızca bir kez ıslah yoluna başvurabilir ve ıslah, talep sonucunun değiştirilmesini kapsayabilir.

Ancak tenkis talebinin ıslahla eklenmesinde kritik bir sınır vardır: TMK m.571’deki bir yıllık ve on yıllık süreler hak düşürücü niteliktedir. Islah tarihinde bu süreler dolmuşsa, talep eklense dahi reddedilir.

Bu nedenle uygulamadaki güvenli yol, tenkis talebini baştan terditli olarak ileri sürmektir. Sonradan eklemek, süre riski taşır.

Tenkis Hesabı: Terditli Talep Kabul Edilirse Ne Alınır?

Terditli talebin ikinci sırasına geçildiğinde, mahkeme saklı payın zedelenip zedelenmediğini hesaplar. Hesabın mantığı TMK m.505 ve m.507’de kuruludur.

Hesap adımları sırasıyla şöyledir:

1. Ölüm günündeki tereke belirlenir (aktif mal varlığı).
2. Borçlar, cenaze giderleri, tereke yazım giderleri ve TMK m.507/2’de sayılan üç aylık geçim giderleri düşülür.
3. TMK m.508 uyarınca miras bırakanın sağlığında yaptığı ve tenkise tabi olan ivazsız kazandırmalar eklenir.
4. Bulunan tutar üzerinden TMK m.506’daki oranlarla saklı paylar hesaplanır.
5. Saklı payların toplamı düşüldükten sonra kalan, tasarruf edilebilir kısımdır.
6. Kazandırmanın tasarruf edilebilir kısmı aşan bölümü tenkise tabidir.

TMK m.506 saklı pay oranları

Diğer Terditli Kurgular

Muvazaa-tenkis ikilisi en yaygın kurgudur; ancak miras dosyalarında başka terditli yapılar da işe yarar.

Miras dosyalarında kullanılan terditli kurgular

Bu kurguların ortak mantığı aynıdır: güçlü ama ispatı zor talep önce, sınırlı ama ispatı kolay talep sonra. Her ikisinin de süre rejimi ayrı ayrı kontrol edilmelidir.

Özellikle vasiyetnamenin iptali ile tenkisin birlikte istendiği kurguda dikkat edilecek nokta şudur: TMK m.559 uyarınca iptal davası, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde açılmalıdır. Tenkis için ise TMK m.571 süreleri işler. İki süre farklı tarihlerde başlayabileceğinden ayrı ayrı hesaplanmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Tenkis talebini sonraya bırakmak. TMK m.571 süreleri hak düşürücüdür; muvazaanın reddedilmesini beklemek hak kaybı yaratır.
• Talep sırasını belirtmemek. Sıra gösterilmezse talepler yığılma sayılabilir; harç matrahı büyür.
• Tek tarihli bilirkişi raporu istemek. Devir tarihi ve ölüm tarihi değerleri birlikte istenmelidir.
• Saklı pay sahipliğini kontrol etmemek. Tenkis talebini yalnız TMK m.506’daki saklı pay sahipleri ileri sürebilir.
• Terekeyi bir bütün olarak araştırmamak. Tenkis hesabı için TMK m.507 uyarınca tüm tereke belirlenmelidir.
• Def’i imkânını hatırlamamak. Süre dolmuşsa ve mirasçı davalı konumundaysa TMK m.571/son devreye girer.
• Terditli talebi farklı davalıya yöneltmek istemek. HMK m.111 aynı davalıya karşı talepleri düzenler; farklı muhataplar varsa dava arkadaşlığı kurgusu gerekir.

Terditli Dava ile Karıştırılan Üç Dava Türü

Miras dosyalarında talep birden fazla olduğunda, hangi dava türünün kullanılacağı sonucu doğrudan etkiler. Hukuk Muhakemeleri Kanunu birbirine yakın görünen dört ayrı kurum düzenlemiştir.

Aradaki fark sıralamadadır. Davaların yığılmasında taleplerin tamamı hakkında ayrı ayrı karar verilir; terditli davada ise ikinci talep, ancak birincinin reddi hâlinde incelenir. Muris muvazaası ile tenkis birlikte istenirken bu ayrımın doğru kurulması gerekir: tapu iptali kabul edilirse tenkis talebi hakkında karar verilmesine yer olmadığına hükmedilir.

Terditli Talebin Islahla Eklenmesi

Dava açılırken terditli talep kurulmamışsa, sonradan eklenmesi ancak ıslah yoluyla mümkündür ve bu, kendi sınırlarını beraberinde getirir.

Beşinci ve altıncı satırlar, terditli kurgunun en zayıf halkasını oluşturur. Muvazaa iddiası zamanaşımına tabi olmadığı hâlde tenkis talebi hak düşürücü süreye bağlıdır; dava açılırken tenkis talebi kurulmamışsa, ıslah anında süre çoktan dolmuş olabilir. Bu nedenle tenkis talebinin, süresi içinde ve terditli olarak baştan dilekçeye yazılması gerekir.

Süre tartışması için tenkis def’i rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Terditli dava nedir?

HMK m.111 uyarınca davacı, aynı davalıya karşı birden fazla talebini aralarında aslilik-ferilik ilişkisi kurmak suretiyle aynı dava dilekçesinde ileri sürebilir. Mahkeme önce asıl talebi inceler; kabul etmezse ikinci talebi değerlendirir.

Muvazaa ve tenkis neden birlikte istenir?

Muvazaa davası taşınmazın tamamının terekeye dönmesini sağlar ve saklı pay sahibi olma şartı aranmaz. Ancak ispatı zordur. Tenkis daha sınırlı sonuç doğurur fakat ispat eşiği düşüktür. Terditli kurgu, muvazaa sabit görülmezse davanın tümden reddedilmesini önler.

Terditli davada hangi talep önce incelenir?

Davacının dilekçesinde gösterdiği sıra bağlayıcıdır. Uygulamada asıl talep muvazaa nedeniyle tapu iptali ve tescil, ikincil talep ise tenkis olarak kurulur. Mahkeme asıl talebi reddetmedikçe ikincil talebi inceleyemez.

Tenkis talebi hangi sürelere tabidir?

TMK m.571 uyarınca tenkis davası, saklı pay sahiplerinin haklarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer.

Muvazaa iddiası süreye tabi mi?

Hayır. Muvazaa, sözleşmenin hükümsüzlüğüne ilişkin bir itirazdır ve kural olarak süreye bağlı değildir. Bu farklılık, terditli kurgunun en kritik noktasıdır: muvazaa süresiz ileri sürülebilirken tenkis süreye tabidir.

Terditli davada harç hangi talep üzerinden alınır?

Harç, terditli talepler arasında değeri en yüksek olan üzerinden hesaplanır. Muvazaa nedeniyle tapu iptali talebi genellikle tenkis talebinden yüksek değerli olduğundan harç bu talep üzerinden peşin yatırılır.

Tenkis davası açmak muvazaa hakkından vazgeçmek anlamına gelir mi?

Hayır. Yargıtay uygulamasında, muvazaaya dayalı tapu iptali davası açma imkânı bulunan mirasçının daha dar kapsamlı tenkis davasını tercih etmesi, murisin muvazaalı tasarrufunu geçerli kabul ettiği anlamına gelmez. Mirasçı tenkis davasından feragat ederek muvazaa davası açabilir.

Saklı pay sahibi değilsem tenkis isteyebilir miyim?

Hayır. Tenkis davasını yalnızca TMK m.506’da sayılan saklı pay sahipleri açabilir. Buna karşılık muris muvazaasına dayalı tapu iptali davasını saklı pay sahibi olup olmadığına bakılmaksızın tüm yasal mirasçılar açabilir.

Terditli talepler farklı kişilere yöneltilebilir mi?

HMK m.111 aynı davalıya karşı ileri sürülen talepleri düzenler. Talepler farklı kişilere yöneltilecekse, dava arkadaşlığı hükümleri çerçevesinde birden fazla davalıya karşı dava açılır ve her talep ilgili davalıya yöneltilir.

Tenkis def’i ile tenkis davası arasındaki fark nedir?

TMK m.571’in son fıkrası uyarınca tenkis iddiası def’i olarak her zaman ileri sürülebilir. Yani süresi geçmiş olsa dahi, saklı pay sahibi davalı konumundaysa savunma olarak tenkisi ileri sürebilir. Dava olarak ileri sürüldüğünde ise süre sınırı uygulanır.

Terditli dava dilekçesinde talep sonucu nasıl yazılır?

Talepler numaralandırılarak ve aralarındaki sıra açıkça belirtilerek yazılır. İkincil talebin başına kabul edilmediği takdirde veya terditli olarak ifadesi konulur. Sıra belirsiz bırakılırsa mahkeme talepleri yığılma olarak değerlendirebilir; bu da harç ve inceleme sırasını değiştirir.

Dava değeri her talep için ayrı mı gösterilir?

Evet, her talebin değeri ayrı gösterilmelidir. Ancak harç en yüksek değerli talep üzerinden alınır. Bilirkişi raporu sonrası değerlerin değişmesi hâlinde ıslah gündeme gelir.

Islah ile terditli talep eklenebilir mi?

HMK m.176 uyarınca ıslah bir kez yapılabilir ve talep sonucunun değiştirilmesini kapsayabilir. Ancak tenkis talebi ıslahla eklenecekse, TMK m.571’deki sürenin ıslah tarihinde dolmamış olması gerekir.

Mahkeme sırayı değiştirebilir mi?

Hayır. Terditli talepte sıra davacı tarafından belirlenir ve mahkeme bu sırayla bağlıdır. Asıl talep hakkında olumlu ya da olumsuz karar vermeden ikincil talebe geçilemez.