Suçu ve Suçluyu Övme (TCK 215) ve Suç İşlemeye Tahrik (TCK 214): İkisi Arasındaki Sınır

İşlenmiş bir suçu övmek ile yeni bir suç işlenmesini teşvik etmek hukuken çok farklı iki fiildir ve cezaları da öyle. Türk Ceza Kanunu’nun 215. maddesi geçmişte işlenmiş bir suçun övülmesini iki yıla kadar hapisle; 214. maddesi ise gelecekte işlenecek bir suça tahriki altı aydan beş yıla kadar hapisle cezalandırır. 2013’te yapılan bir değişiklik, 215. maddenin uygulanmasını köklü biçimde daraltmıştır.

Kanunun Metni ve 2013 Değişikliği

Türk Ceza Kanunu’nun 215. maddesi şöyledir:

İşlenmiş olan bir suçu veya işlemiş olduğu suçtan dolayı bir kişiyi alenen öven kimse, bu nedenle kamu düzeni açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması hâlinde, iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Maddenin bugünkü hâli, 11 Nisan 2013 tarihli ve 6459 sayılı Kanunla yapılan değişikliğin sonucudur. Öğretide vurgulandığı üzere, bu değişiklik öncesinde suç bir soyut tehlike suçu iken; eklenen “bu nedenle kamu düzeni açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması hâlinde” ibaresiyle artık yakın tehlike arandığından suç somut tehlike suçuna dönüşmüştür.

Bu, uygulamada köklü bir daralmadır: 2013 öncesi içtihatlar bugünkü dosyalar bakımından doğrudan geçerli değildir ve suç tarihinin hangi döneme denk geldiği savunmada mutlaka tespit edilmelidir.

Kanunda alt sınır belirtilmediğinden, temel ceza kanunun genel hükümleri uyarınca belirlenir.

Suçun Üç Unsuru

1) İşlenmiş bir suç veya suçlu. Övmenin konusu, gerçekten işlenmiş bir suç ya da işlediği suçtan dolayı bir kişi olmalıdır. Öğretide vurgulandığı üzere, henüz işlenmemiş bir suçun övülmesi farklı suç tiplerine — özellikle suç işlemeye tahrike — girebilir.

Kanun gerekçesine göre, işlenmiş bir suçun failini veya kanuna uymayan kişiliğini sırf suç işlemesi sebebiyle övme hâli de cezalandırılmaktadır; çünkü kişi övülürken aslında onun aracılığıyla işlenmiş olan suç övülmektedir.

2) Aleniyet. Fiilin belirsiz sayıda kişi tarafından algılanabilir olması gerekir. Uygulamada; ayarları herkese açık sosyal medya hesapları üzerinden yapılan paylaşımlar, gazete köşesi ve internet sitesi yazıları, sokakta açılan pankartlar ve hoparlörle yapılan açıklamalar bakımından aleniyetin gerçekleştiği kabul edilmektedir.

3) Açık ve yakın tehlike. Aşağıda ayrıca ele alınmıştır.

En Önemli Unsur: Açık ve Yakın Tehlike

2013 değişikliğiyle gelen bu şart, maddenin uygulanmasını belirleyen ölçüttür. Övme fiilinin gerçekleşmesi yeterli değildir; bu nedenle kamu düzeni açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması gerekir.

Uygulamada değerlendirilen unsurlar:

• Övgünün topluma yayılma ihtimali.
• Suç işlemeye yöneltme etkisi.
• Kamu barışını bozma tehlikesi.
• Muhatap kitle üzerindeki etkisi, olayın tarihi ve yeri, gösterilerin olaysız dağılmış olup olmadığı.

Bu unsurların ayrı ayrı incelenmesi gerektiği; sınırlı bir topluluktaki sözlerin topluma yayılması mümkün değilse maddenin uygulanamayacağı kabul edilmektedir. Bu yaklaşım, mahkemelerin otomatik mahkûmiyet vermesini engelleyen koruyucu bir işlev görür.

Yargıtay uygulamasından bir örnek: örgüt bağlantısı tespit edilemeyen sanığın, kaymakamlık makamına yazılan ve suçu ve suçluyu öven ifadeler içeren bir dilekçeyi imzalaması şeklindeki eyleminin, gerçekleşme biçimi göz önüne alındığında ifade hürriyeti kapsamında düşünce açıklaması niteliğinde olduğu ve suçun unsurlarının oluşmadığı belirtilerek mahkûmiyet hükmü isabetli bulunmamıştır.

TCK 214 ile Sınır: Geçmiş mi, Gelecek mi?

Bu iki madde sık karıştırılır. Ayrım zaman ekseninde yapılır:

TCK 215 — suçu ve suçluyu övme: konu geçmişte işlenmiş bir suçtur. Ceza iki yıla kadar hapis ve açık ve yakın tehlike şartı aranır.

TCK 214 — suç işlemeye tahrik:

• (1) Suç işlemek için alenen tahrikte bulunan kişi, altı aydan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
• (2) Halkın bir kısmını diğer bir kısmına karşı silahlandırarak, birbirini öldürmeye tahrik eden kişi, on beş yıldan yirmi dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
• (3) Tahrik konusu suçların işlenmesi hâlinde, tahrik eden kişi, bu suçlara azmettiren sıfatıyla cezalandırılır.

Görüldüğü gibi tahrik suçunun cezası çok daha ağırdır ve üçüncü fıkra uyarınca tahrik edilen suç işlenirse fail azmettiren olarak sorumlu tutulur.

Savunmada nitelendirme itirazı bu nedenle kritiktir: fiil geçmişteki bir olaya ilişkin bir değerlendirme mi, yoksa gelecekte suç işlenmesine yönelik bir çağrı mı?

Haber Verme ve Eleştiri Güvencesi (TCK 218)

Bu bölümdeki tüm suçlar bakımından geçerli ortak hüküm burada da uygulanır:

Yukarıdaki maddelerde tanımlanan suçların basın ve yayın yoluyla işlenmesi hâlinde, verilecek ceza yarı oranına kadar artırılır. Ancak, haber verme sınırlarını aşmayan ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamaları suç oluşturmaz.

Bu güvence, özellikle bir olayın veya kişinin haberleştirilmesi ile övülmesi arasındaki sınırın tartışıldığı dosyalarda ileri sürülmelidir. Bir olayın aktarılması, o olayın övülmesi anlamına gelmez.

Terör Örgütü Propagandasıyla İlişkisi

Uygulamada bu iki suç sıklıkla birlikte değerlendirilir ve aralarında geçiş olabilir.

Yargıtay uygulamasından bir örnek: olayın tarihi ve yeri, sanıkların muhatap kitle üzerindeki etkisi ve gösterilerin olaysız dağılmış olması birlikte gözetildiğinde; eylemlerin terör örgütünün cebir, şiddet ve tehdit içeren yöntemlerini öven, meşru gösteren ya da bu yöntemlere başvurulmasını teşvik eden bir muhteva içermediği anlaşıldığından propaganda suçunun unsurlarının oluşmadığı; ancak 2013 değişikliğiyle getirilen açık ve yakın tehlike ölçütü doğrultusunda TCK 215 bakımından unsurların ve cezalandırılma şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediğinin tartışılması gerektiği belirtilmiştir.

Bu, savunmada iki yönlü kullanılabilir: propaganda suçunun unsurlarının oluşmadığı ortaya konabilirken, TCK 215 bakımından da açık ve yakın tehlike şartının gerçekleşmediği ayrıca ileri sürülmelidir.

Savunmada Kontrol Listesi ve Usul

Dosyada incelenmesi gerekenler:

• Suç tarihi 2013 öncesi mi sonrası mı? Lehe kanun değerlendirmesi yapılmalı; eski içtihatlara dayanılmışsa itiraz edilmeli.
• Övülen suç gerçekten işlenmiş mi? İşlenmemiş bir suç söz konusuysa bu madde uygulanmaz.
• Açık ve yakın tehlike hangi somut olguyla ortaya konmuş? Yayılma ihtimali, muhatap kitle ve etki ayrı ayrı incelenmiş mi?
• Aleniyet gerçekleşmiş mi? Erişim ayarları ve ulaşılan kitle belgelenmeli.
• Nitelendirme — fiil övme mi, tahrik mi? TCK 214 ile ceza farkı çok büyüktür.
• İfade hürriyeti değerlendirmesi yapılmış mı? Fiilin gerçekleşme biçimi düşünce açıklaması niteliğinde mi?
• Haber verme ve eleştiri istisnası ileri sürülmüş mü?

Usul: suç şikâyete tabi değildir, resen soruşturulur. Görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir. Öngörülen ceza miktarı nedeniyle koşulları varsa hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve seçenek yaptırımlar gündeme gelebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut dosya değerlendirmesi yerine geçmez. Her olayın bağlamı, muhatap kitlesi ve delil durumu farklıdır; mutlaka müdafi ile birlikte değerlendirilmelidir.

2013 Değişikliğinin Anlamı: Soyut Tehlikeden Somut Tehlikeye

TCK m.215, ilk düzenlendiği hâliyle bir soyut tehlike suçuydu. Yani övme fiilinin gerçekleşmesi, ayrıca bir tehlikenin ortaya çıkıp çıkmadığına bakılmaksızın cezalandırma için yeterli sayılıyordu.

11 Nisan 2013 tarihli 6459 sayılı Kanun’la maddeye “bu nedenle kamu düzeni açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması hâlinde” ibaresi eklenmiştir. Bu ekleme suçun niteliğini kökten değiştirmiş; madde artık bir somut tehlike suçuna dönüşmüştür.

Suçun üç unsuru bu çerçevede şöyle sıralanır: (1) işlenmiş olan bir suçun veya işlediği suçtan dolayı bir kişinin övülmesi, (2) övmenin alenen yapılması, (3) bu nedenle kamu düzeni açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması. Üçünün birlikte gerçekleşmesi aranır.

Tehlike Değerlendirmesinde Bakılan Ölçütler

Tehlikenin somut olarak ortaya konması gerektiğine göre, hangi verilerle ortaya konacağı da belirginleşmiştir. Yargı uygulamasında değerlendirmede şu ölçütler birlikte ele alınır:

Bu ölçütler savunma açısından tersinden de okunabilir: ifadenin sınırlı bir topluluk arasında ve düşünce açıklama niteliğinde kalması, sözlerin topluma yayılma kabiliyetinin bulunmaması ve olaydan uzun süre geçmiş olması, tehlike unsurunun gerçekleşmediğine dair somut argümanlar oluşturur.

215 ile 214 Arasındaki Sınır ve Zincirleme Suç Detayı

İki madde arasındaki ayrım zaman yönüyle kurulur:

• TCK 215 — geçmişe bakar: Övülen fiilin gerçekten işlenmiş bir suç olması gerekir. Henüz işlenmemiş bir suçun övülmesi bu madde kapsamına girmez.
• TCK 214 — geleceğe bakar: Henüz işlenmemiş bir suçun işlenmesi için yapılan tahrik bu maddede değerlendirilir.

Bu ayrım nitelendirme itirazının çıkış noktasıdır: iddianame 215’ten kurulmuşsa, övülen fiilin işlenmiş ve hukuken suç niteliğinde olduğu dosyada gösterilmelidir. Sanığın kendi işlediği suçu ve bu suçu işlemesi nedeniyle kendisini övmesi de madde kapsamındadır.

Usul bakımından: suç herkes tarafından işlenebilir, fail bakımından özel bir nitelik aranmaz. Suçun mağduru belirli kişiler değil toplumun tamamıdır; madde “Kamu Barışına Karşı Suçlar” başlığı altında yer alır. Görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir; yetki kural olarak suçun işlendiği yer mahkemesine aittir, fiil ülkede yayımlanan basılı bir eserle işlenmişse eserin yayım merkezinin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Manevi unsur bakımından da bir sınır vardır: suç yalnızca kastla işlenebilir; taksirle işlenmesi mümkün değildir. Fail, övdüğü fiilin işlenmiş bir suç olduğunu bilerek ve isteyerek alenen övmüş olmalıdır. Bu, “ne dediğimin farkında değildim” veya “alıntıydı” biçimindeki savunmaların kast tartışmasına açıldığı noktadır.

Fiilin basın veya yayın yoluyla işlenmesi hâlinde TCK m.218 uyarınca ceza artırılır; ancak aynı hüküm, haber verme sınırlarını aşmayan ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamalarının suç oluşturmayacağı güvencesini de içerir. Benzer bir tehlike ölçütünün uygulandığı suç tipi için halkı kin ve düşmanlığa tahrik rehberimize, terör örgütü propagandası ile ayrımı için propaganda suçu rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Suçu ve suçluyu övme suçunun cezası nedir?

İşlenmiş olan bir suçu veya işlemiş olduğu suçtan dolayı bir kişiyi alenen öven kimse, bu nedenle kamu düzeni açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması hâlinde iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

2013’te ne değişti?

6459 sayılı Kanunla eklenen ‘kamu düzeni açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması hâlinde’ ibaresiyle suç, soyut tehlike suçundan somut tehlike suçuna dönüşmüştür. Bu, uygulamada köklü bir daralmadır.

Övmek tek başına yeterli mi?

Hayır. Övme fiilinin yanında kamu düzeni açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması gerekir. Sınırlı bir topluluktaki sözlerin topluma yayılması mümkün değilse madde uygulanamaz.

TCK 214 ile farkı nedir?

TCK 215 geçmişte işlenmiş bir suçun övülmesine ilişkindir. TCK 214 ise gelecekte suç işlenmesine tahriki cezalandırır ve cezası altı aydan beş yıla kadardır; tahrik konusu suç işlenirse fail azmettiren olarak sorumlu tutulur.

Sosyal medya paylaşımı aleniyet sayılır mı?

Uygulamada hesap ayarları herkese açık olan sosyal medya paylaşımları bakımından aleniyetin gerçekleştiği kabul edilmektedir. Kapalı hesap veya sınırlı grup paylaşımlarında değerlendirme farklılaşır.

Haber yapmak bu suça girer mi?

TCK 218 uyarınca haber verme sınırlarını aşmayan ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamaları suç oluşturmaz. Bir olayın aktarılması, o olayın övülmesi anlamına gelmez.