Sözleşmeli Erbaş ve Er Sözleşme Feshi: Nitelik Belgesi ve Dava

Statü ve Fesih Rejiminin Yapısı

Sözleşmeli erbaş ve erler, 10/3/2011 tarihli ve 6191 sayılı Sözleşmeli Erbaş ve Er Kanunu kapsamında istihdam edilir. Kanunun 4. maddesinde sözleşmeye ilişkin kurallar, 5. maddesinde rütbe bekleme süreleri ile sözleşmenin yenilenmesi, 6. maddesinde ise sözleşmenin idarece feshine ilişkin kurallar düzenlenmiştir.

Kanunun ayrıntılı uygulaması, Millî Savunma Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığınca müştereken yürürlüğe konulan yönetmeliğe bırakılmıştır. Yönetmelikte; personelde aranacak nitelikler, “sözleşmeli erbaş ve er olur” belgesinin düzenlenme esasları, sözleşmeli onbaşılığa veya çavuşluğa yükseltilme, sözleşme yapma ve feshi, askerî eğitim, değerlendirmeye esas alınacak nitelik belgesi ve görevde başarısız olma hâllerinde yapılacak işlemler düzenlenir.

Bu iki katmanlı yapı — kanunun çerçeveyi çizmesi, yönetmeliğin ayrıntıyı belirlemesi — alandaki en önemli hukuki tartışmanın da kaynağıdır.

Fesih Sebepleri: Merkezde “Nitelik Belgesi” Var

Kanunun 6. maddesinde sayılan idarece fesih sebeplerinin başlıcaları şunlardır:

• Disiplinsizlik ve ahlâki durum nedeniyle Türk Silahlı Kuvvetlerinde görev yapamayacağının, sıralı amirlerinin her türlü bilgi ve belgeye dayanarak düzenleyeceği nitelik belgesi ile anlaşılması
• Yetersizlik ve görevde başarısız olma nedeniyle kendisinden istifade edilemeyeceğinin, yine sıralı amirlerinin düzenleyeceği nitelik belgesi ile anlaşılması
• Son olarak verilen de dâhil olmak üzere, kararın kesinleştiği tarihten itibaren geriye doğru son bir yıl içinde toplamda otuz gün ve daha fazla oda hapsi veya hizmet yerini terk etmeme cezasına mahkûm olmak; veya en son aldığı disiplin cezasından geriye doğru son bir yıl içinde en az iki disiplin amirinden toplam sekiz defa veya daha fazla disiplin cezası almak

İlk iki sebebin ortak özelliği dikkat çekicidir: her ikisi de nitelik belgesine dayanır. Yani bu dosyalarda uyuşmazlığın merkezinde bir mahkeme kararı veya kesin bir tespit değil, sıralı amirlerin düzenlediği bir değerlendirme belgesi vardır.

Üçüncü sebep ise sayısaldır ve doğrulanabilir. Bu nedenle savunmanın ilk işi, disiplin cezalarının sayısını, tarihlerini ve kesinleşme durumunu tek tek çıkarmaktır. Bir cezanın kesinleşmemiş olması ya da geriye doğru bir yıllık pencerenin dışında kalması, eşiği aşağı çeker ve fesih dayanaksız hâle gelir.

Nitelik Belgesinin Denetimi: Davanın Asıl Konusu

Nitelik belgesine dayalı fesihlerde iptal davası, belgenin kendisinin hukuka uygunluğu üzerinden yürütülür. Denetlenecek noktalar:

1. Belgeye dayanak var mı? Kanun, nitelik belgesinin “her türlü bilgi ve belgeye dayanarak” düzenlenmesini arar. Rapor, tutanak, ifade veya ceza kaydı olmaksızın yalnızca kanaat bildiren bir belge bu şartı karşılamaz.
2. Somutluk: “Disiplinsiz”, “uyumsuz”, “görevde başarısız” gibi soyut nitelemeler, hangi olaya dayandığı gösterilmedikçe denetime elverişli değildir.
3. Zamansal tutarlılık: Belgede gösterilen olumsuzluklar, personelin aynı dönemdeki sicil, takdir ve ödül kayıtlarıyla çelişiyor mu?
4. Sıralı amir zinciri: Belgeyi düzenleyen amirler mevzuatın öngördüğü sıraya uygun mu, imza eksikliği var mı?
5. Savunma hakkı: Personele isnat edilen hususlar bildirilip savunması alınmış mı?

Uygulamada en sık rastlanan sakatlık, belgenin fesih kararından sonra veya fesih amacıyla sonradan düzenlenmiş olmasıdır. Belgenin tarihi ile dayanak gösterilen olayların tarihleri arasındaki tutarsızlık, iptal sebebi oluşturabilir.

Anayasa Mahkemesi Denetimi: Çerçeve Yeniden Çiziliyor

Bu alandaki en önemli gelişme, fesih sebeplerinin yönetmeliğe bırakılmasına yönelik anayasal denetimdir.

Anayasa Mahkemesinin 4/5/2023 tarihli ve E.2023/14, K.2023/86 sayılı kararı ile, 6191 sayılı Kanunda yer alan “kendilerinden istifade edilememe hâlleri” ibaresi iptal edilmiştir.

Mahkemenin yaklaşımı şu esasa dayanır: sözleşme feshi, kamu hizmetinde kalma hakkına ilişkin bir konudur. Bu nitelikteki bir düzenlemenin, herhangi bir yasal çerçeve çizilmeden ve temel ilkeler belirlenmeden yönetmeliğe bırakılması, temel hak ve özgürlüklerin kanunla sınırlanması gerekliliğiyle bağdaşmaz.

Bu gerekçe yalnızca 6191 için değil, benzer bir yetki devri içeren diğer düzenlemeler için de belirleyicidir. Aynı ibare uzman erbaş mevzuatı bakımından da anayasal denetime konu olmuştur; ayrıntı için Uzman Erbaş Sözleşme Feshi rehberine bakınız.

Ayrıca Anayasa Mahkemesinin 8/10/2025 tarihli ve E.2024/149, K.2025/194 sayılı kararıyla Kanunun bir hükmü daha iptal edilmiş olup, iptal kararının yürürlüğü 16/10/2026 tarihine bırakılmıştır. Bu nedenle dosyanızda dayanak gösterilen hükmün işlem tarihinde yürürlükte olup olmadığı ayrıca kontrol edilmelidir.

Not: Bu alandaki mevzuat hareketli olduğundan, somut dosyada uygulanacak hükmün güncel metni ve yürürlük tarihi mutlaka teyit edilmelidir.

İptal Davası: Süre, Mahkeme ve Strateji

Sözleşmenin idarece feshi veya yenilenmemesi idari işlemdir ve idare mahkemesinde iptal davasına konu edilir. Askerî Yüksek İdare Mahkemesi 2017’de kaldırıldığından bu mahkemeye başvuru yapılamaz.

Süre: İşlemin tebliğinden itibaren 2577 sayılı İYUK uyarınca altmış gün. Karar metnindeki başvuru yolu şerhi esas alınmalıdır.

Fesih mi, yenilememe mi? Bu ayrım gözden kaçırılmamalıdır. Sözleşme süresi dolmadan yapılan fesih ile süre bitiminde yenilememe farklı işlemlerdir; ikisinin gerekçe ve denetim ölçütleri aynı değildir. Yenilememe kararlarında da idarenin takdir yetkisi mutlak olmayıp gerekçe ve ölçülülük denetimine tabidir.

Yürütmenin durdurulması: Fesih, personelin geçim kaynağını ve statüsünü doğrudan sona erdirdiğinden yürütmenin durdurulması talebi belirleyicidir.

Disiplin yoluyla karıştırmayın: Fesih, yüksek disiplin kurulunca verilen bir ayırma cezasına dayanıyorsa 6413’ün itiraz ve dava usulü uygulanır ve süre kesinleşmeden işler. Bkz. TSK Disiplin Cezaları ve İtiraz.

Alanın bütünü için: Askerî Personel Hukuku (Ana Rehber).

7588 Sayılı Kanunla Sözleşmeli Erbaş ve Erler İçin Değişenler

7588 sayılı Kanun (RG: 11 Temmuz 2026, S. 33307), 6191 sayılı Sözleşmeli Erbaş ve Er Kanununun iki maddesini yeniden yazdı. Bu düzenlemeler hem hizmet sonrası kamuya geçişi hem de alım sınavlarının hukuki denetimini doğrudan etkiliyor.

Kamuya Geçiş Rejimi Baştan Yazıldı (ek m. 1)

Kanunun 14. maddesiyle 6191 sayılı Kanunun ek 1. maddesi bütünüyle değiştirildi. Yeni düzenlemeye göre, Kanunun 4. maddesinin ikinci fıkrasında sayılan hâller saklı kalmak üzere, sözleşmeli erbaş ve er olarak en az yedi hizmet yılını doldurarak ayrılanlardan nitelik belgesi olumlu olanlar; ilgili mevzuattaki sınav şartları hariç diğer şartları taşımaları ve başvuru tarihi itibarıyla kırk bir yaşını doldurmamış olmaları kaydıyla belirli kadrolara atanabilir.

Kapsamdaki kadrolar şunlardır: infaz ve koruma memuru, çarşı ve mahalle bekçisi, orman muhafaza memuru, idari gözetim personeli, koruma ve güvenlik görevlisi, zabıta memuru, itfaiye eri, şoför ve destek personeli kadro ve sözleşmeli pozisyonları.

Süreç şöyle işler:

• Kamu kurum ve kuruluşları, bu unvanlardaki alımlarda toplam kontenjanın ve atama izinlerinin yüzde onunu bu kapsama ayırmak ve aralık ayı sonuna kadar Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bildirmek zorundadır.
• Başvurular her yıl alınır; başvurunun her yıl yenilenmesi esastır. Kişisel bilgiler İçişleri veya Millî Savunma Bakanlığınca ekim ayının son gününe kadar bildirilir. Bilgilerin bildirilmiş olması tek başına atanma hakkı doğurmaz.
• Yerleştirme her yıl 1 mart tarihine kadar tek seferde yapılır; kontenjanın dört katı aday tercihleri dikkate alınarak kura ile belirlenir.
• İlgili kurumun komisyonlarınca üç ay içinde sözlü sınav yapılır.

Sözlü sınavda adaylar beş başlıkta değerlendirilir ve her üye her başlık için yirmişer puan verir. Kritik nokta şudur: verilen puanlar ayrı ayrı tutanağa geçirilir. Bu zorunluluk, sözlü sınav sonucuna karşı açılacak davada somut bir denetim imkânı sağlar; tutanağa bağlanmamış veya gerekçesiz bir değerlendirme yargısal denetimde idarenin aleyhine sonuç doğurabilir.

Ayrıca yedi hizmet yılını tamamlayarak ayrılanlar hakkında 5188 sayılı Kanunun 14. maddesindeki özel güvenlik temel eğitimi şartı aranmaz; sözleşmeli erbaş ve erlikte geçen hizmet süreleri kazanılmış hak aylık, derece ve kademe tespitinde değerlendirilir. Buna karşılık memur kadrolarına atananlar en az dört yıl başka bir unvana atanamaz; atama onayı alındığı hâlde göreve başlamayanlar ile başladıktan sonra ayrılanlar bu madde kapsamında yeniden istihdam edilemez.

Alım Sınavlarında Puan Barajları Kanunlaştı (ek m. 5)

Kanunun 15. maddesiyle 6191 sayılı Kanunun ek 5. maddesi değiştirildi ve değerlendirme esasları kanun metnine yazıldı:

• Yazılı sınav: genel kültür ve meslek bilgisi konularını içerir; yüz tam puan üzerinden en az elli puan gerekir.
• Fiziki yeterlilik ve değerlendirme testi: testlerin her birinden en az elli puan ve alınan puanların aritmetik ortalamasının en az altmış puan olması gerekir.
• Mülakat: yüz tam puan üzerinden değerlendirilir; her üyenin bağımsız takdir ettiği notların ortalaması alınır ve asgari yetmiş puan şartı aranır.
• Eşitlik hâlinde önce fiziki yeterlilik notu yüksek olana, eşitlik sürerse fiili hizmet süresi fazla olana, o da eşitse sırasıyla öğrenim düzeyi, rütbe durumu ve ödül/ceza puan durumu dikkate alınarak öncelik tanınır.

Barajların kanunla belirlenmiş olması, eleme işlemine karşı açılacak davada tartışmayı idarenin takdir alanından çıkarıp sayısal doğruluk alanına taşır. Puan hesabının, ortalamanın ve eşitlik bozma sıralamasının doğru uygulanıp uygulanmadığı somut olarak denetlenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Sözleşmeli erbaş ve erin sözleşmesi hangi hâllerde feshedilir?

6191 sayılı Kanunun 6. maddesine göre başlıca sebepler; disiplinsizlik ve ahlâki durum nedeniyle görev yapamayacağının nitelik belgesiyle anlaşılması, yetersizlik ve görevde başarısız olma nedeniyle istifade edilemeyeceğinin nitelik belgesiyle anlaşılması ve belirli sayı ve süredeki disiplin cezalarıdır.

Nitelik belgesi nedir, neden önemlidir?

Sıralı amirlerin her türlü bilgi ve belgeye dayanarak düzenlediği değerlendirme belgesidir. Fesih sebeplerinin ikisi doğrudan bu belgeye dayandığından, iptal davası büyük ölçüde belgenin dayanağı, somutluğu ve düzenlenme usulü üzerinden yürütülür.

Kaç disiplin cezası fesih sebebi olur?

Kararın kesinleştiği tarihten geriye doğru son bir yıl içinde toplamda otuz gün ve daha fazla oda hapsi veya hizmet yerini terk etmeme cezası; ya da en son alınan disiplin cezasından geriye doğru son bir yıl içinde en az iki disiplin amirinden toplam sekiz defa veya daha fazla disiplin cezası alınması fesih sebebidir.

Anayasa Mahkemesi bu alanda iptal kararı verdi mi?

Evet. 4/5/2023 tarihli ve E.2023/14, K.2023/86 sayılı kararla Kanundaki “kendilerinden istifade edilememe hâlleri” ibaresi iptal edilmiştir. Gerekçe, kamu hizmetinde kalma hakkına ilişkin düzenlemenin yasal çerçeve çizilmeden yönetmeliğe bırakılamayacağıdır.

Sözleşmemin yenilenmemesi ile fesih aynı şey mi?

Hayır. Süre dolmadan yapılan fesih ile süre bitiminde yenilememe farklı işlemlerdir ve denetim ölçütleri aynı değildir. Yenilememe kararlarında da idarenin takdir yetkisi mutlak olmayıp gerekçe ve ölçülülük denetimine tabidir.

Dava süresi ne kadar?

İşlemin tebliğinden itibaren 2577 sayılı İYUK uyarınca altmış gündür. Ancak fesih bir disiplin cezasına dayanıyorsa 6413 sayılı Kanun uygulanır ve süre cezanın kesinleşmesinden itibaren işler. Karar metnindeki başvuru yolu şerhi esas alınmalıdır.

Nerede dava açmalıyım?

İdare mahkemesinde iptal davası açılır. Askerî Yüksek İdare Mahkemesi 2017’de kaldırılmıştır. İşlem geçim kaynağını doğrudan sona erdirdiğinden yürütmenin durdurulması talebi birlikte ileri sürülmelidir.

7588 sayılı Kanunla sözleşmeli erlerin kamuya geçişinde ne değişti?

6191 sayılı Kanunun ek 1. maddesi bütünüyle değiştirildi. En az yedi hizmet yılını doldurarak ayrılan, nitelik belgesi olumlu olan ve başvuru tarihinde kırk bir yaşını doldurmamış olanlar; infaz ve koruma memurluğu, bekçilik, zabıta, itfaiye eri gibi kadrolara atanabilir. Kurumlar bu kadrolardaki kontenjanın yüzde onunu ayırmak zorundadır; kontenjanın dört katı aday kura ile belirlenir ve üç ay içinde sözlü sınav yapılır.