Geri gönderme merkezinde tutulan yabancı cezaevinde değil, idari gözetim altındadır ve merkezdeki hakları 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 57, 57/A, 58, 59 ve 68. maddeleriyle güvence altına alınmıştır. Kanuna göre merkezde kalan kişiye yakınlarına, notere, yasal temsilcisine ve avukatına erişme ve onlarla görüşme, telefon hizmetlerinden yararlanma, ziyaretçi kabul etme, vatandaşı olduğu ülkenin konsolosluk yetkilisiyle ve BMMYK görevlisiyle görüşme imkânı sağlanır; bedelini karşılayamadığı acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz verilir; çocukların yüksek yararı gözetilir ve aileler ayrı yerlerde barındırılır (m.59). İdari gözetim kararı, uzatma kararı ve her ay yapılan değerlendirmenin sonucu gerekçesiyle tebliğ edilir; kişi sulh ceza hâkimine her zaman başvurabilir ve hâkim beş gün içinde karar verir (m.57/5-6). Avukatlık ücretini karşılayamayan kişiye talep hâlinde avukatlık hizmeti sağlanır (m.57/7). Bu yazı merkezdeki hakları dayandıkları kanun ve yönetmelik hükümleriyle tek tek anlatır; hak ihlali hâlinde hangi makama, hangi sürede başvurulacağını gösterir.
Yakınınız geri gönderme merkezinde mi?
Kararların tebliğ tarihini ve kişinin bulunduğu merkezi bize iletin; avukat görüşmesini, sulh ceza başvurusunu ve dava süresini aynı gün planlayalım. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15
Geri Gönderme Merkezi Nedir, Kim Burada Tutulur?
Geri gönderme merkezi, idari gözetim altına alınan yabancıların barındırıldığı ve kontrol altında tutulduğu yerdir. 6458 sayılı Kanun’un 58. maddesine göre idari gözetime alınan yabancılar bu merkezlerde tutulur. Merkezleri İçişleri Bakanlığı işletir; Bakanlık, kamu kurum ve kuruluşları, Türkiye Kızılay Derneği veya kamu yararına çalışan derneklerden göç alanında uzmanlığı bulunanlarla protokol yaparak merkezleri işlettirebilir. Yönetmeliğin 3. maddesi de geri gönderme merkezini, idari gözetim altına alınan yabancıların barındırılması ve kontrol altında tutulması amacıyla kurulan merkez olarak tanımlar. Kanun metninde “Genel Müdürlük” olarak geçen Göç İdaresi Genel Müdürlüğü 2021 yılında Göç İdaresi Başkanlığı’na dönüştürülmüştür; merkezlerle ilgili işlemler bu teşkilatın il göç idaresi müdürlükleri üzerinden yürür.
Merkezde tutulan kişi bir suç nedeniyle tutuklanmış değildir. İdari gözetim, hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancının sınır dışı edilmesini güvenceye almak için alınan idari bir tedbirdir. Kanun’un 57. maddesinin birinci fıkrasına göre 54. madde kapsamındaki yabancılar kolluk tarafından yakalandığında durum derhâl valiliğe bildirilir; valiliğin değerlendirme ve karar süresi kırk sekiz saati geçemez. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre idari gözetim kararı; kaçma ve kaybolma riski bulunan, Türkiye’ye giriş veya çıkış kurallarını ihlal eden, sahte ya da asılsız belge kullanan, kabul edilebilir bir mazereti olmaksızın kendisine tanınan sürede Türkiye’den çıkmayan ya da kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturan yabancılar hakkında valilikçe alınır. Bu kişiler yerine idari gözetime alternatif yükümlülükler de getirilebilir. Hakkında idari gözetim kararı alınan yabancı, yakalamayı yapan kolluk birimince kırk sekiz saat içinde geri gönderme merkezine götürülür.
Anayasa’nın 19. maddesi kişi hürriyetinin hangi hâllerde kısıtlanabileceğini sınırlı olarak sayar. Usulüne aykırı şekilde ülkeye girmek isteyen veya giren ya da hakkında sınır dışı etme kararı verilen bir kişinin yakalanması veya tutulması bu hâllerden biridir. Aynı madde, hürriyeti hangi sebeple kısıtlanmış olursa olsun herkese, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve kısıtlama kanuna aykırıysa hemen serbest bırakılmasını sağlamak için yetkili bir yargı merciine başvurma hakkı tanır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 5. maddesi de sınır dışı etme amacıyla tutmayı kabul eder; ancak tutmanın hukuka uygun olmasını ve yargısal denetime açık bulunmasını şart koşar. Geri gönderme merkezindeki hakların tamamı bu çerçeveden doğar: hürriyeti kısıtlanan kişi, kısıtlamanın hukuka uygunluğunu sorgulayabilmek için dış dünyayla ve özellikle avukatıyla bağlantısını korumalıdır.
Uluslararası koruma başvuru sahipleri için ayrı bir rejim vardır. Kanun’un 68. maddesine göre başvuru sahipleri sadece uluslararası koruma başvurusunda bulundukları için idari gözetim altına alınamaz. Başvuru sahibinin idari gözetimi istisnai bir işlemdir; yalnızca kimlik veya vatandaşlık bilgilerinin doğruluğu konusunda ciddi şüphe bulunması, sınır kapısında usulüne aykırı girişin önlenmesi, başvuruya temel oluşturan unsurların başka türlü belirlenememesi veya kamu düzeni ya da kamu güvenliği açısından ciddi tehlike bulunması hâllerinde uygulanabilir ve süresi otuz günü geçemez.
Merkezdeki Haklar Tek Tabloda
Aşağıdaki tablo, geri gönderme merkezinde kalan kişinin haklarını, her hakkın dayandığı hükmü ve uygulamada nasıl kullanılabileceğini bir arada gösterir. Haklar Kanun’da ve Yönetmelik’te ayrı ayrı düzenlendiği için dayanak sütununda her ikisine de yer verilmiştir.
Geri gönderme merkezinde haklar ve dayanakları
| Hak | Dayanak | Uygulamada nasıl kullanılır |
|---|---|---|
| Avukata erişme ve avukatla görüşme | 6458 m.59/1-b; Yönetmelik m.11/1-h | Avukat merkez müdürlüğüne başvurarak görüşme talep eder; görüşme için vekâletname veya baro kimliği istenebilir. |
| Notere erişme | 6458 m.59/1-b | Vekâletname düzenlenmesi için noter işlemi merkez yönetimi aracılığıyla planlanır. |
| Yakınlarla görüşme ve telefon | 6458 m.59/1-b | Kişi telefon hizmetlerinden yararlanarak ailesine ve avukatına ulaşabilir. |
| Ziyaretçi kabul etme | 6458 m.59/1-c; başvuru sahipleri için m.68/8 | Ziyaretin gün ve saati merkez yönetimince düzenlenir; ziyaretçiden kimlik belgesi istenir. |
| Konsolosluk yetkilisiyle görüşme | 6458 m.59/1-c; Yönetmelik m.11/1-i | Kişinin talebiyle sağlanır; görüşme bir haktır, zorunluluk değildir. |
| BMMYK görevlisiyle görüşme | 6458 m.59/1-c; m.68/8 | Ülkesine dönmesi hâlinde tehlike bulunduğunu ileri süren kişiler için özellikle önemlidir. |
| Acil ve temel sağlık hizmeti | 6458 m.59/1-a; Yönetmelik m.14/1-c | Bedeli yabancı tarafından karşılanamıyorsa ücretsiz verilir. |
| Psikolojik ve sosyal destek | Yönetmelik m.14/1-ç | Merkezde verilecek hizmetler arasında sayılmıştır; ihtiyaç yazılı olarak bildirilmelidir. |
| Özel ihtiyaçlara uygun alan | Yönetmelik m.4/1-ç, m.14/1-d | Engelli, yaşlı, hamile ve şiddet mağduru kişiler için öncelik ve uygun alan istenir. |
| Çocukların yüksek yararı ve ailelerin ayrı barındırılması | 6458 m.59/1-ç | Aileler diğer barınanlardan ayrı yerlerde barındırılır. |
| Çocukların eğitimi | 6458 m.59/1-d | Millî Eğitim Bakanlığı gerekli tedbirleri alır. |
| Tercümanlık ve rehberlik | Yönetmelik m.11/1-d | Kararların ve hakların anlaşılır bir dilde açıklanması istenebilir. |
| Bilgilendirilme ve gerekçeli tebliğ | 6458 m.53/2, m.57/5; Yönetmelik m.4/1-e | Kararın sonucu, itiraz usulü ve süreleri bildirilir; tebliğ belgesinin örneği istenmelidir. |
| Kıymetli eşyanın emanete alınması | Yönetmelik m.14/1-e | Emanete alınan eşyanın tutanağının bir örneği istenmelidir. |
| Uluslararası koruma başvurusu | 6458 m.65/5; Yönetmelik m.11/1-b | Hürriyeti kısıtlanan kişinin başvurusu valiliğe derhâl bildirilir. |
| Sulh ceza hâkimine başvuru | 6458 m.57/6 | Süre şartı yoktur; hâkim beş gün içinde karar verir; şartlar değişirse yeniden başvurulabilir. |
| Ücretsiz avukatlık hizmeti | 6458 m.57/7 | Avukatlık ücretini karşılayamayan kişiye talebi hâlinde sağlanır. |
Avukatla Görüşme Hakkı ve Vekâletname
Kanun’un 59. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi, merkezde kalan yabancıya yakınlarına, notere, yasal temsilciye ve avukata erişme ve bunlarla görüşme yapabilme imkânı sağlanacağını açıkça düzenler. Yönetmeliğin 11. maddesinin birinci fıkrasının (h) bendi de bu görüşmelerin koordinasyonunu merkez müdürlüğünün görevleri arasında sayar. Bu hak, idari gözetimin hukuka uygunluğunun denetlenebilmesi için zorunludur. Sulh ceza hâkimine başvuru, sınır dışı etme kararına karşı dava ve uluslararası koruma başvurusu gibi işlemler kısa süreler içinde ve çoğu zaman avukat aracılığıyla yapılır. Avukata ulaşamayan kişi, bu sürelerin hiçbirini fiilen kullanamaz.
Avukatın dosyada vekil olarak işlem yapabilmesi için vekâletname gerekir. Kanun, merkezde kalan kişinin notere erişimini de aynı bentte güvence altına aldığı için vekâletname düzenlenmesi idarenin takdirine bırakılmış bir kolaylık değil, kanundan doğan bir imkândır. Ailenin dışarıda yapabileceği ilk iş, avukatla anlaşıp merkez yönetiminden görüşme ve noter işlemi için gün istemektir. Kişinin pasaportu veya diğer belgeleri Kanun’un 60. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca idarede tutuluyorsa, noter işleminde kimlik tespiti için bu belgenin merkez yönetimi aracılığıyla ibrazı talep edilmelidir.
Avukat tutma imkânı olmayanlar için 57. maddenin yedinci fıkrası önemli bir güvencedir. Bu hükme göre idari gözetim işlemine karşı yargı yoluna başvuranlardan avukatlık ücretlerini karşılama imkânı bulunmayanlara, talepleri hâlinde 1136 sayılı Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır. Bu hizmet, Avukatlık Kanunu’nun adli yardıma ilişkin hükümleri çerçevesinde barolar aracılığıyla yürür. Talebin yazılı yapılması ve merkez yönetimine verilen dilekçenin alındığını gösteren bir belge istenmesi, ileride hakkın kullandırılmadığı iddiasının ispatı bakımından yararlıdır.
Görüşümüze göre avukat görüşmesinin, dosyanın serbestçe konuşulabileceği koşullarda yapılması savunma hakkının doğal sonucudur. Görüşmenin geciktirilmesi, süresinin anlamsız ölçüde kısaltılması veya vekâletname düzenlenmesine imkân tanınmaması hâlinde durum tarih ve saat belirtilerek yazılı hâle getirilmeli, merkez müdürlüğüne ve il göç idaresi müdürlüğüne dilekçeyle bildirilmeli ve sulh ceza hâkimine yapılacak başvuruda da ayrıca ileri sürülmelidir.
Aile, Yakınlar, Ziyaretçi ve Telefon
Kanun’un 59. maddesi merkezde kalan kişiye yakınlarıyla görüşme ve telefon hizmetlerine erişme imkânı sağlanacağını (b bendi), ayrıca ziyaretçileriyle görüşebileceğini (c bendi) düzenler. Uluslararası koruma başvuru sahibi olup idari gözetim altına alınan kişiler için 68. maddenin sekizinci fıkrası da ziyaretçi kabulünü ve yasal temsilci, avukat, noter ve BMMYK görevlileriyle görüşmeyi ayrıca güvenceye alır; ziyaretin usul ve esasları yönetmelikle belirlenir.
Anayasa’nın 19. maddesi, yakalanan veya tutuklanan kişinin durumunun yakınlarına derhâl bildirilmesini öngörür. Görüşümüze göre bu güvencenin amacı, hürriyeti kısıtlanan herkesin dış dünyayla bağının kopmamasıdır ve idari gözetim bakımından da aynı ölçüde geçerlidir. Bu nedenle kişinin telefonla ailesine ulaşma imkânı, merkeze girişin hemen ardından kullandırılmalıdır.
Aile açısından ilk sorun, kişinin hangi merkezde tutulduğunu öğrenmektir. Yakalamanın yapıldığı ildeki il göç idaresi müdürlüğüne yazılı başvuru yapılabilir. Ziyarete gidecek aile üyelerinin kimlik belgelerini ve yakınlığı gösteren belgeleri yanlarında bulundurmaları, merkeze getirilecek kıyafet, ilaç veya diğer eşyalar için merkezin kabul kurallarını önceden sormaları gerekir. Ailenin ziyaret ve görüşme taleplerini yazılı yapması, talebin karşılanmaması hâlinde ispat kolaylığı sağlar.
Aile birlikte tutuluyorsa Kanun’un 59. maddesinin birinci fıkrasının (ç) bendi uygulanır: çocukların yüksek yararları gözetilir ve aileler ayrı yerlerde barındırılır. Bu hüküm, ailelerin diğer barınanlardan ayrı bir yerde ve birlikte kalmalarını sağlamaya yöneliktir. Ailenin Türkiye’deki bağları, örneğin Türk vatandaşı eş, Türkiye’de okuyan çocuk veya düzenli ikamet eden aile üyeleri, idari gözetimin devamında zaruret bulunup bulunmadığının değerlendirilmesinde ve alternatif yükümlülük talebinde de önem taşır.
Konsolosluk ve BMMYK ile Görüşme
Kanun’un 59. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi, merkezde kalan yabancıya vatandaşı olduğu ülkenin konsolosluk yetkilisiyle ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği görevlisiyle görüşebilme imkânı sağlanacağını düzenler. Yönetmeliğin 11. maddesinin birinci fıkrasının (i) bendi de gerekli olduğunda il müdürlüğü kanalıyla diplomatik temsilcilikler veya konsolosluklarla temasa geçilmesini merkez müdürlüğünün görevleri arasında sayar.
Konsolosluk görüşmesi bir haktır, zorunluluk değildir. Ülkesine dönmesi hâlinde zulme, işkenceye veya insanlık dışı muameleye maruz kalacağını ileri süren bir kişi menşe ülkesinin konsolosluğuyla görüşmek istemeyebilir. Böyle bir durumda Kanun’un 4. maddesindeki geri gönderme yasağı ile Yönetmeliğin 4. maddesinde merkezlerin çalışma esasları arasında sayılan kişisel bilgilerin gizli tutulması ilkesi birlikte ileri sürülmelidir. Geri gönderme yasağına göre Kanun kapsamındaki hiç kimse işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti ya da siyasi fikirleri dolayısıyla hayatının veya hürriyetinin tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemez.
Merkezde kalan kişi uluslararası koruma başvurusunda bulunabilir. Kanun’un 65. maddesinin beşinci fıkrasına göre hürriyeti kısıtlanan kişilerin uluslararası koruma başvuruları valiliğe derhâl bildirilir; ancak başvurunun alınması ve değerlendirilmesi, diğer adli ve idari işlemlerin ya da tedbirlerin uygulanmasını engellemez. Yönetmeliğin 11. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi de uluslararası koruma başvurusu yapan yabancıların taleplerinin il müdürlüğüne iletilmesini merkez müdürlüğünün görevleri arasında sayar. Başvurunun yazılı yapılması ve alındığını gösteren bir belge istenmesi önerilir. Uluslararası koruma türleri için Uluslararası Koruma rehberimize, koruma ile sınır dışı etme ilişkisi için Sınır Dışı Etme ve Uluslararası Koruma yazımıza bakabilirsiniz.
Sağlık Hizmeti, Psikolojik Destek ve Özel İhtiyaç Sahipleri
Kanun’un 59. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendine göre geri gönderme merkezlerinde, yabancı tarafından bedeli karşılanamayan acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz verilir. Yönetmeliğin 14. maddesi merkezlerde verilecek hizmetleri sayarken bu sağlık hizmetlerinin yanında psikolojik ve sosyal destek faaliyetlerine ve özel ihtiyaç sahiplerine uygun alanların tahsis edilmesine de yer verir. Yönetmeliğin 4. maddesi ise yaşam hakkının korunmasını, insan odaklı yaklaşımı ve özel ihtiyaç sahiplerine öncelik tanınmasını merkezlerin çalışma esasları arasında sayar.
Kanun’un 3. maddesi özel ihtiyaç sahibini, başvuru sahibi ve uluslararası koruma statüsü sahibi kişiler bakımından refakatsiz çocuk, engelli, yaşlı, hamile, beraberinde çocuğu olan yalnız anne ya da baba veya işkence, cinsel saldırı ya da diğer ciddi psikolojik, bedensel ya da cinsel şiddete maruz kalmış kişi olarak tanımlar. Kanun’un 67. maddesi bu kişilere hak ve işlemlerde öncelik tanınmasını ve şiddet mağdurlarına yeterli tedavi imkânı sağlanmasını öngörür.
Sağlık durumu yalnızca merkezdeki tedavi bakımından değil, sınır dışı etme ve idari gözetim bakımından da sonuç doğurur. Kanun’un 55. maddesine göre ciddi sağlık sorunları, yaş ve hamilelik durumu nedeniyle seyahat etmesi riskli görülenler; hayati tehlike arz eden hastalıkları için tedavisi devam ederken sınır dışı edileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar; mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağdurları ve tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları hakkında 54. madde kapsamında olsalar dahi sınır dışı etme kararı alınmaz. Bu değerlendirme herkes için ayrı yapılır. Ayrıntılar için Sınır Dışı Etme Kararı Alınamayacak Yabancılar yazımıza bakabilirsiniz.
Bu nedenle kronik hastalığı, sürekli kullandığı ilaç, ruhsal tedavi geçmişi veya hamileliği bulunan kişinin raporları merkeze girişin hemen ardından merkez yönetimine verilmeli, bir örneği avukatta bulunmalıdır. Sağlık durumu, idari gözetimin devamında zaruret bulunmadığı ve 57/A maddesindeki alternatif yükümlülüklerin yeterli olacağı yönündeki talebin de en güçlü dayanaklarından biridir.
Sınır dışı kararının tebliğinden itibaren yalnızca yedi gününüz var
Tebliğ tarihini, kararın gerekçesini ve kişinin sağlık ve aile durumunu bize iletin; dava ve sulh ceza başvurusunu birlikte hazırlayalım. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15
Çocuklar ve Refakatsiz Çocuklar
Kanun’un 59. maddesinin birinci fıkrasının (ç) bendi, geri gönderme merkezlerinde çocukların yüksek yararlarının gözetileceğini, (d) bendi ise çocukların eğitim ve öğretimden yararlandırılmaları için Millî Eğitim Bakanlığınca gerekli tedbirlerin alınacağını düzenler. (ç) bendinin ilk hâlinde yer alan “ve refakatsiz çocuklar” ibaresi 6.12.2019 tarihli ve 7196 sayılı Kanun’un 79. maddesiyle metinden çıkarılmıştır.
Refakatsiz çocuklar bakımından Kanun’un 66. maddesi, uluslararası koruma başvurusunda bulunan refakatsiz çocuklarla ilgili tüm işlemlerde çocuğun yüksek yararının gözetilmesini esas alır ve başvurunun alındığı andan itibaren 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu hükümlerinin uygulanacağını belirtir. Fiziki görünümü ile beyan ettiği yaş uyumlu görülmeyen kişiler için sağlık kuruluşlarında yaş tespiti yaptırılır; on sekiz yaşından küçük olduğu tespit edilenler Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının (Kanun metninde Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı) il müdürlüklerine teslim edilir ve çocuğun görüşü dikkate alınarak uygun konaklama yerlerine, yetişkin akrabalarının ya da koruyucu bir ailenin yanına yerleştirilir. Yönetmeliğin 4. maddesi de refakatsiz çocuğun yüksek yararının gözetilmesini merkezlerin çalışma esasları arasında sayar.
Görüşümüze göre yaşı konusunda tereddüt bulunan bir gencin yetişkinlerle birlikte geri gönderme merkezinde tutulması bu hükümlerle bağdaşmaz. Böyle bir durumda kimlik belgesi, okul kaydı veya nüfus kaydı gibi yaşı gösteren belgeler derhâl sunulmalı, yaş tespiti talep edilmeli ve konu sulh ceza hâkimine yapılacak başvuruda ayrıca ileri sürülmelidir.
Bilgilendirilme, Tercüman ve Kararların Tebliği
Kanun’un 57. maddesinin beşinci fıkrasına göre idari gözetim kararı, idari gözetim süresinin uzatılması ve her ay düzenli olarak yapılan değerlendirmelerin sonuçları gerekçesiyle birlikte yabancıya veya yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Kişi bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa, kendisi veya yasal temsilcisi kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir. Sınır dışı etme kararı için de 53. maddenin ikinci fıkrası aynı güvenceyi öngörür: karar gerekçeleriyle birlikte tebliğ edilir ve avukatı olmayan kişi kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir.
Yönetmeliğin 4. maddesi yapılacak işlemlerde ilgililerin bilgilendirilmesini, 11. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendi ise tercümanlık ve rehberlik hizmetlerinin sağlanmasını merkez müdürlüğünün görevi olarak düzenler. Bilgilendirme, kişinin anlayabileceği bir dilde yapılmadığı sürece amacına ulaşmaz. Kararın anlaşılmadığı, tercüman sağlanmadığı veya imzalatılan belgenin içeriğinin açıklanmadığı durumlar avukata hemen bildirilmeli ve yazılı hâle getirilmelidir.
Tebliğ tarihi, sürelerin başlangıcıdır. Sınır dışı etme kararına karşı dava açma süresi tebliğden itibaren yedi gündür. Bu nedenle tebliğ belgesinin bir örneğinin istenmesi ve tarihin not edilmesi, merkezde kalan kişi ve ailesi için yapılacak ilk işlerden biridir.
Eşyalar, Para, Pasaport ve Telefon İncelemesi
Yönetmeliğin 14. maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi, barınanların kıymetli eşyalarının emanete alınmasını merkezde verilecek hizmetler arasında sayar. Emanete alınan para, telefon, takı veya belgelerin bir tutanakla kayda geçirilmesi ve tutanağın bir örneğinin kişiye verilmesi, çıkışta eşyaların eksiksiz iadesi bakımından önemlidir.
Kanun’un 60. maddesinin beşinci fıkrasına göre yabancıların pasaportları veya diğer belgeleri sınır dışı edilinceye kadar tutulabilir ve sınır dışı işlemlerinde kullanılmak üzere biletleri paraya çevrilebilir. Aynı maddenin üçüncü fıkrası seyahat masraflarını düzenler. Masraflar kural olarak yabancı tarafından karşılanır; yabancının parası masrafların tamamına yetiyorsa masraflar bu paradan karşılanır ve artan tutar kendisine bırakılır. Hiç parası yoksa masrafların tamamı idarece karşılanır. Parası yetmiyorsa masraflar idarece karşılanır, yabancının temel gereksinimlerini karşılayacak tutar kendisine bırakılır ve artan kısım Hazineye gelir kaydedilir. Masraflar geri ödenmediği sürece yabancının Türkiye’ye girişine izin verilmeyebilir.
Kanun’un 57. maddesinin sekizinci fıkrası, 7196 sayılı Kanun’la eklenen bir hükümle, idari gözetim altına alınan yabancıların uyruklarının tespit edilmesi amacıyla elektronik ve iletişim cihazlarının incelenebileceğini düzenler. Aynı hükme göre inceleme sonucunda elde edilen veriler bu amaç dışında kullanılmaz. Görüşümüze göre inceleme yalnızca uyruğun belirlenmesiyle sınırlı kalmalıdır; amacı aşan bir inceleme veya verilerin başka bir işlemde kullanılması hâlinde durum yazılı olarak kayda geçirilmelidir.
Merkezde Ne Kadar Kalınır? Süreler ve Aylık Değerlendirme
Merkezdeki hakların önemli bir kısmı sürelere bağlıdır. Kanun’un 57. maddesinin üçüncü fıkrasına göre geri gönderme merkezlerindeki idari gözetim süresi altı ayı geçemez; ancak sınır dışı etme işlemleri yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamazsa bu süre en fazla altı ay daha uzatılabilir. Dördüncü fıkraya göre idari gözetimin devamında zaruret olup olmadığı valilik tarafından her ay düzenli olarak değerlendirilir; gerek görüldüğünde otuz günlük süre beklenmez. Zaruret görülmeyen yabancılar için idari gözetim derhâl sonlandırılır ve bu kişilere 57/A maddesi uyarınca alternatif yükümlülükler getirilir.
Geri gönderme merkezi ve idari gözetimde süreler
| İşlem | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Yakalamadan sonra valiliğin değerlendirme ve karar süresi | En fazla 48 saat | 6458 m.57/1 |
| İdari gözetim kararından sonra merkeze götürülme | 48 saat içinde | 6458 m.57/2 |
| İdari gözetimin azami süresi | 6 ay | 6458 m.57/3 |
| Uzatma (iş birliği yapmama veya doğru bilgi ve belge vermeme) | En fazla 6 ay daha | 6458 m.57/3 |
| Devamında zaruret olup olmadığının değerlendirilmesi | Her ay; gerekirse 30 gün beklenmeden | 6458 m.57/4 |
| Sulh ceza hâkiminin incelemesi | 5 gün | 6458 m.57/6 |
| Uluslararası koruma başvuru sahibinin idari gözetimi | En fazla 30 gün | 6458 m.68/5 |
| Alternatif yükümlülüklerin süresi | En fazla 24 ay | 6458 m.57/A/2 |
| Sınır dışı etme kararına karşı dava | Tebliğden itibaren 7 gün | 6458 m.53/3 |
| İdare mahkemesinin karar süresi | Tekemmülden itibaren 15 gün | 6458 m.53/3 |
| Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru | Başvuru yollarının tüketilmesinden itibaren 30 gün | 6216 m.47/5 |
Aylık değerlendirmenin sonucu da gerekçesiyle tebliğ edilmek zorunda olduğundan, değerlendirme yapılmadığında veya sonucu bildirilmediğinde bu eksiklik sulh ceza hâkimine yapılacak başvuruda ileri sürülebilir. İdari gözetimin şartları, süresi ve sona ermesi için İdari Gözetim ve Geri Gönderme Merkezleri rehberimize; adres, bildirim, teminat ve elektronik izleme gibi seçenekler için İdari Gözetime Alternatif Yükümlülükler yazımıza bakabilirsiniz.
Haklarınız İhlal Edilirse Nereye Başvurulur?
Merkezdeki bir hakkın kullandırılmaması tek başına idari gözetimi hukuka aykırı hâle getirmeyebilir; ancak her ihlalin kendine özgü bir başvuru yolu vardır ve bu yollar birbirinin yerine geçmez. Aşağıdaki tablo, sık karşılaşılan durumları ve başvurulacak makamları gösterir.
İhlal türüne göre başvuru yolu
| Durum | Başvurulacak yer | Dayanak |
|---|---|---|
| İdari gözetimin şartları yok, süre aşıldı veya aylık değerlendirme yapılmadı | Sulh ceza hâkimliği | 6458 m.57/6 |
| Elektronik izleme yükümlülüğü getirildi | Sulh ceza hâkimliği | 6458 m.57/A/5 |
| Sınır dışı etme kararı tebliğ edildi | İdare mahkemesi, 7 gün içinde | 6458 m.53/3 |
| Avukat, noter veya aile görüşmesi engelleniyor | Merkez müdürlüğü ve il göç idaresi müdürlüğüne yazılı başvuru; sulh ceza başvurusunda ileri sürme; Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu | 6458 m.59/1-b; 6701 m.9 |
| Kötü muamele veya insan onuruyla bağdaşmayan koşullar | Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (ulusal önleme mekanizması); Cumhuriyet başsavcılığı | 6701 m.9/1-h, ı, i, j |
| Sağlık hizmeti verilmiyor | Merkez müdürlüğü ve il göç idaresi müdürlüğü; Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu | 6458 m.59/1-a; Yönetmelik m.14 |
| Olağan yollar tüketildi, temel hak ihlali sürüyor | Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru (tedbir talebiyle) | 6216 m.47/5, m.49/5 |
| Hukuka aykırı tutulma nedeniyle zarar | Tazminat talebi | Anayasa m.19 son fıkra; AİHS m.5/5 |
Sulh ceza hâkimine başvuru
Kanun’un 57. maddesinin altıncı fıkrasına göre idari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru için kanunda bir süre öngörülmemiştir. Başvuru idari gözetimi durdurmaz. Dilekçe idareye verilirse yetkili sulh ceza hâkimine derhâl ulaştırılır; bu nedenle merkezde kalan kişi dilekçesini merkez yönetimine de verebilir. Sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve karar kesindir. İdari gözetim şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden başvuru yapılabilir. Merkezdeki koşullara ve hakların kullandırılmamasına ilişkin olgular, idari gözetimin orantılılığı ve alternatif yükümlülüklerin yeterliliği tartışılırken bu başvuruda ileri sürülebilir. Ayrıntılar için İdari Gözetim Kararına İtiraz yazımıza bakabilirsiniz.
Sınır dışı etme kararına karşı idare mahkemesi
Sulh ceza hâkimine yapılan başvuru sınır dışı etme kararını ortadan kaldırmaz. Sınır dışı etme kararına karşı dava, tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesinde açılır (m.53/3). Bu iki yol birbirinden bağımsızdır ve çoğu dosyada ikisinin birlikte kullanılması gerekir. Dava süresince yabancı, rızası olmadıkça sınır dışı edilmez. Dava dilekçesi için Sınır Dışı Kararına İtiraz Dilekçesi Örneği sayfamıza, süreç için Deport Kararına İtiraz rehberimize bakabilirsiniz.
Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu
6701 sayılı Kanun’un 9. maddesi Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna işkence ve kötü muamele ile mücadele etme (h bendi), İşkenceye Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesine Ek İhtiyari Protokol çerçevesinde ulusal önleme mekanizması olarak görev yapma (ı bendi), özgürlüğünden mahrum bırakılan kişilerin ulusal önleme mekanizması kapsamındaki başvurularını inceleme ve karara bağlama (i bendi) ve bu kişilerin bulunduğu yerlere haberli veya habersiz düzenli ziyaretler gerçekleştirme (j bendi) görevlerini verir. Geri gönderme merkezinde tutulan kişi de özgürlüğünden mahrum bırakılmış kişidir. Merkezdeki koşullara, kötü muamele iddialarına veya hakların kullandırılmamasına ilişkin şikâyetler bu Kuruma iletilebilir. Yönetmeliğin 16. maddesi de merkezlerin il müdürlüğünce sürekli, Göç İdaresi Başkanlığınca her yıl ve Bakanlık Teftiş Kurulu Başkanlığınca üç yılda bir denetleneceğini, il ve ilçe insan hakları komisyonlarının raporlarının denetimlerde öncelikle dikkate alınacağını düzenler.
Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru ve tazminat
Sulh ceza hâkiminin kararı kesin olduğundan, idari gözetimin hukuka aykırı olduğu iddiası bu karardan sonra Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru konusu yapılabilir. 6216 sayılı Kanun’un 47. maddesinin beşinci fıkrasına göre bireysel başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılır. Aynı Kanun’un 49. maddesinin beşinci fıkrası, başvurucunun temel haklarının korunması için zorunlu görülen tedbirlere karar verilebileceğini düzenler. Anayasa’nın 19. maddesinin son fıkrasına göre kişi hürriyetine ilişkin esaslar dışında bir işleme tabi tutulan kişilerin uğradıkları zarar, tazminat hukukunun genel prensiplerine göre Devletçe ödenir; AİHS’nin 5. maddesinin beşinci fıkrası da aynı güvenceyi içerir. Tazminatın hangi yolla isteneceği somut dosyanın özelliklerine göre değerlendirilmelidir. Başvuru usulü için Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru rehberimize bakabilirsiniz.
Aile ve Avukat İçin İlk 48 Saat Kontrol Listesi
- Kişinin hangi geri gönderme merkezinde tutulduğunu ve kararı hangi valiliğin verdiğini öğrenin; bunun için yakalamanın yapıldığı ildeki il göç idaresi müdürlüğüne yazılı başvuru yapılabilir.
- Sınır dışı etme kararının ve idari gözetim kararının tebliğ tarihini tespit edin. Sınır dışı etme kararına karşı dava süresi tebliğden itibaren yedi gündür (m.53/3).
- Avukatla anlaşın; avukat görüşmesi ve vekâletname için noter işlemini merkez yönetiminden yazılı olarak isteyin (m.59/1-b).
- Avukatlık ücreti karşılanamıyorsa avukatlık hizmeti talebini yazılı yapın (m.57/7).
- Kişinin sağlık raporlarını, kullandığı ilaçları, hamileliğini veya özel ihtiyaçlarını belgeleyin ve merkez yönetimine verin (m.59/1-a; Yönetmelik m.14; Kanun m.55/1-b ve c).
- İkamet izni, evlilik, çocuk, okul kaydı, iş ve adres belgelerini toplayın. Bu belgeler hem sınır dışı etme davasında hem de idari gözetim yerine alternatif yükümlülük talebinde delil olarak kullanılır (m.57/A).
- Ülkesine dönmesi hâlinde ciddi bir tehlike varsa uluslararası koruma başvurusunu ve geri gönderme yasağını değerlendirin (m.4, m.65/5, m.55/1-a).
- Emanete alınan eşyaların, verilen dilekçelerin ve tebliğ belgelerinin birer örneğini saklayın.
Bu adımların ilk ikisi zamana bağlıdır ve gecikme telafisi güç sonuçlar doğurabilir. Kararın tebliğ edildiği gün Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numarasından ulaşarak dosyanın süre ve başvuru yolları bakımından değerlendirilmesini isteyebilirsiniz.
Sık Yapılan Hatalar
- İdari gözetime itiraz ile sınır dışı etme kararına karşı davayı karıştırmak. İdari gözetime itiraz sulh ceza hâkimine, sınır dışı etme kararına karşı dava idare mahkemesine yapılır.
- Sınır dışı etme kararına karşı yedi günlük dava süresini, sulh ceza başvurusunun sonucunu beklerken kaçırmak.
- Sulh ceza hâkimine başvurunun idari gözetimi durdurduğunu sanmak. Kanun’a göre başvuru idari gözetimi durdurmaz (m.57/6).
- Konsolosluk görüşmesinin zorunlu olduğunu düşünmek. Görüşme bir haktır; koruma ihtiyacı olan kişi bu görüşmeyi istemeyebilir.
- Sağlık sorununu belgelemeden ileri sürmek. Rapor ve ilaç bilgisi olmadan sağlık gerekçesi değerlendirilemez.
- Avukat, aile ve noter görüşmesi taleplerini sözlü yapmak. Yazılı talep, hakkın kullandırılmadığının ispatı için gereklidir.
- Parası olmayan kişinin sınır dışı edilemeyeceğini düşünmek. Yabancının hiç parası yoksa seyahat masrafları idarece karşılanır (m.60/3-b).
Sıkça Sorulan Sorular
Geri gönderme merkezinde tutulmak tutuklanmak mıdır?
Hayır. Geri gönderme merkezinde tutulma, sınır dışı etme kararının uygulanmasını güvenceye almak için alınan idari gözetim tedbirinin sonucudur (6458 m.57-58). Ortada bir ceza yargılaması veya tutuklama kararı yoktur; ancak kişi hürriyeti kısıtlandığı için Anayasa’nın 19. maddesindeki güvenceler uygulanır.
Geri gönderme merkezinde avukatla görüşme hakkı var mı?
Evet. Kanun’un 59. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi, merkezde kalan yabancıya avukata, notere, yasal temsilciye ve yakınlarına erişme ve bunlarla görüşme imkânı sağlanacağını düzenler.
Avukat tutacak param yok, ne yapabilirim?
İdari gözetim işlemine karşı yargı yoluna başvuran ve avukatlık ücretini karşılayamayan kişiye, talebi hâlinde Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır (6458 m.57/7). Talebin yazılı yapılması önerilir.
Aile geri gönderme merkezini ziyaret edebilir mi?
Evet. Kanun merkezde kalan kişiye ziyaretçileriyle görüşebilme imkânı sağlanacağını düzenler (m.59/1-c). Ziyaretin gün ve saati merkez yönetimince düzenlenir; ziyaretçiden kimlik belgesi istenir.
Merkezden aileyi telefonla aramak mümkün mü?
Evet. Kanun’un 59. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi telefon hizmetlerine erişme imkânı sağlanacağını açıkça düzenler.
Merkezde sağlık hizmeti ücretli mi?
Yabancı tarafından bedeli karşılanamayan acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz verilir (m.59/1-a). Yönetmelik ayrıca psikolojik ve sosyal destek faaliyetlerini de merkezde verilecek hizmetler arasında sayar (m.14/1-ç).
Geri gönderme merkezinde en fazla ne kadar kalınır?
İdari gözetim süresi altı ayı geçemez; iş birliği yapmama veya doğru bilgi ya da belge vermeme hâlinde en fazla altı ay daha uzatılabilir (m.57/3). Uluslararası koruma başvuru sahiplerinin idari gözetim süresi otuz günü geçemez (m.68/5).
İdari gözetime nereye itiraz edilir?
Sulh ceza hâkimine. Başvuru için süre öngörülmemiştir, başvuru idari gözetimi durdurmaz, hâkim beş gün içinde karar verir ve karar kesindir. Şartların ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden başvurulabilir (m.57/6).
Sulh ceza hâkimine başvurmak sınır dışı edilmeyi durdurur mu?
Hayır. Sınır dışı edilmeyi durduran, sınır dışı etme kararına karşı yedi gün içinde idare mahkemesinde açılan davadır. Yabancının rızası saklı kalmak üzere dava açma süresi içinde ve dava sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez (m.53/3).
Merkezde uluslararası koruma başvurusu yapılabilir mi?
Evet. Hürriyeti kısıtlanan kişilerin uluslararası koruma başvuruları valiliğe derhâl bildirilir (m.65/5). Başvuru sahibinin idari gözetimi istisnai bir işlemdir ve süresi otuz günü geçemez (m.68).
Konsoloslukla görüşmek zorunda mıyım?
Hayır. Kanun konsolosluk yetkilisiyle görüşme imkânı sağlanmasını bir hak olarak düzenler (m.59/1-c). Ülkesine dönmesi hâlinde tehlike bulunduğunu ileri süren kişi bu görüşmeyi istemeyebilir; kişisel bilgilerin gizliliği ilkesi Yönetmeliğin 4. maddesinde yer alır.
Pasaportuma ve telefonuma el konulabilir mi?
Pasaport ve diğer belgeler sınır dışı edilinceye kadar tutulabilir (m.60/5). Elektronik ve iletişim cihazları yalnızca uyruğun tespiti amacıyla incelenebilir ve elde edilen veriler bu amaç dışında kullanılamaz (m.57/8). Kıymetli eşyalar emanete alınır (Yönetmelik m.14/1-e).
Çocuklar geri gönderme merkezinde kalabilir mi?
Kanun çocukların yüksek yararının gözetileceğini, ailelerin ayrı yerlerde barındırılacağını ve çocukların eğitimi için tedbir alınacağını düzenler (m.59/1-ç ve d). Uluslararası koruma başvurusunda bulunan refakatsiz çocuklar hakkında 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu uygulanır ve çocuklar Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının il müdürlüklerine teslim edilir (m.66).
Merkezdeki kötü koşullar için nereye şikâyet edilir?
Merkez müdürlüğüne ve il göç idaresi müdürlüğüne yazılı başvuru yapılabilir. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, ulusal önleme mekanizması olarak özgürlüğünden mahrum bırakılan kişilerin başvurularını inceler ve bu yerleri ziyaret eder (6701 m.9/1-ı, i, j). Kötü muamele iddiasında Cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunulabilir.
Hukuka aykırı tutulma için tazminat istenebilir mi?
Anayasa’nın 19. maddesinin son fıkrası, kişi hürriyetine ilişkin esaslar dışında bir işleme tabi tutulan kişilerin uğradıkları zararın Devletçe ödeneceğini düzenler; AİHS’nin 5. maddesinin beşinci fıkrası da aynı hakkı tanır. İzlenecek yol somut dosyaya göre değerlendirilmelidir.
İlgili Rehberler
- Yabancılar Hukuku Rehberi (küme rehberi)
- İdari Gözetim ve Geri Gönderme Merkezleri (6458 m.57)
- İdari Gözetim Kararına İtiraz: Sulh Ceza Başvurusu
- İdari Gözetime Alternatif Yükümlülükler (6458 m.57/A)
- Deport Kararına İtiraz: 7 Günlük Süre ve Haklar
- Sınır Dışı Kararına İtiraz Dilekçesi Örneği
- Sınır Dışı Etme Kararı Alınamayacak Yabancılar (6458 m.55)
- Sınır Dışı Etme ve Uluslararası Koruma
- Geri Gönderme Yasağı (6458 m.4)
- Uluslararası Koruma: Mülteci, Şartlı Mülteci ve İkincil Koruma
- Gönüllü Geri Dönüş
- Giriş Yasağı ve Tahdit Kodları
- Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru
- Yabancılarla İlgili Davalarda Görev ve Yetki
- Yabancılar Hukuku Davaları
