Hastanede Ölmek Üzereyken Sözlü Vasiyet Etti – Bu Geçerli Olur mu?

Sözlü vasiyet bir kolaylık değil, son çaredir (TMK m.539)

Vasiyetin üç şekli vardır: TMK m.531 uyarınca vasiyet, resmî şekilde veya miras bırakanın el yazısı ile ya da sözlü olarak yapılabilir. Sözlü vasiyet bunların en zayıfı ve en sık reddedilenidir — çünkü yalnızca diğerleri mümkün değilken başvurulabilir.

TMK m.539’un iki kuşatan şartı:

• Olağanüstü bir durum bulunmalıdır — yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi. Bu sayım örnekleyicidir, sınırlayıcı değildir; başka olağanüstü durumlarda da sözlü vasiyet mümkündür ve değerlendirme somut olaya göre yapılır.
• Diğer şekillerde vasiyetname yapma imkânı bulunmamalıdır. Bu ikinci şart, uygulamada birincisinden daha çok dava kaybettirir: hastanede yatan ancak eli tutan, bilinci açık ve noter çağırabilecek durumda olan bir kişi bakımından sözlü vasiyetin şartları oluşmamış sayılabilir.

Miras bırakanın yapması gereken: Son arzularını iki tanığa anlatır ve onlara bu beyanlarına uygun olarak vasiyetnameyi yazma ya da yazdırma görevini yükler. İki unsur da şarttır: yalnızca söylemek yetmez, tanıklara görev verilmiş olması gerekir.

Yargıtay bu şartı katı uyguluyor. Bir olayda miras bırakanın gecekondusunu bir kişiye bırakacağını söylediği, ancak bunu yalnızca bir tanığa bildirdiği anlaşılınca, TMK m.539’daki “iki tanığa anlatılması ve görevlendirilmesi” şartının gerçekleşmediği kabul edilmiştir. İkinci kişinin “duyduğunu” söylemesi tanıklık sayılmamıştır.

Tanık yasakları da geçerlidir. TMK m.539/3 uyarınca resmî vasiyetname düzenlenmesinde okur yazar olma koşulu dışında, tanıklara ilişkin bütün yasaklar sözlü vasiyetteki tanıklar için de geçerlidir. Yani miras bırakanın eşi, üstsoyu, altsoyu, kardeşleri ve bunların eşleri ile fiil ehliyeti bulunmayanlar tanık olamaz. Tanıklardan biri ehliyetsizse sözlü vasiyet hükümsüz olur.

Belgeleme: iki yol ve “vakit geçirmeksizin” şartı (TMK m.540)

Şartlar gerçekleşse bile sözlü vasiyet, tanıkların usulüne uygun belgelemesi olmadan hüküm doğurmaz. TMK m.540 iki alternatif yol tanır.

Birinci yol — önce belge, sonra mahkeme: Miras bırakan tarafından görevlendirilen tanıklardan biri, kendilerine beyan edilen son arzuları yer, yıl, ay ve günü de belirterek hemen yazar, bu belgeyi imzalar ve diğer tanığa imzalatır. Yazılan belgeyi ikisi birlikte vakit geçirmeksizin bir sulh veya asliye mahkemesine verir ve miras bırakanı vasiyetname yapmaya ehil gördüklerini, onun son arzularını olağanüstü durum içinde kendilerine anlattığını hâkime beyan ederler.

İkinci yol — doğrudan tutanağa geçirtme: Tanıklar, daha önce bir belge düzenlemek yerine, vakit geçirmeksizin mahkemeye başvurup aynı hususları beyan ederek miras bırakanın son arzularını bir tutanağa geçirtebilirler.

Hastane senaryosunda çok önemli bir kolaylık: TMK m.540 uyarınca sözlü vasiyet yoluna başvuran kişi sağlık kurumlarında tedavi edilmekteyse, sağlık kurumunun en yetkili yöneticisi hâkim yerine geçer. Aynı şekilde askerlik hizmetinde bulunuyorsa teğmen veya daha yüksek rütbeli bir subay, ülke sınırları dışında seyreden bir ulaşım aracında bulunuyorsa o aracın sorumlu yöneticisi hâkimin yerini alır.

Yani hastanede yapılan bir sözlü vasiyette tanıkların mahkemeye koşması şart değildir; başhekimlik/kurum yöneticiliğine başvurmaları yeterlidir. Bu ayrıntıyı bilmemek, uygulamada geçerli olabilecek pek çok sözlü vasiyetin kaçırılmasına yol açıyor.

“Vakit geçirmeksizin” ne kadar? Kanunda gün olarak bir süre yoktur; ölçüt makul süredir ve somut olaya göre değerlendirilir. Ancak Yargıtay uygulamasında, miras bırakanın vefatından yedi gün sonra ve tanıkların kendisi yerine bir vekil aracılığıyla yapılan başvurunun m.540’ın “vakit geçirmeksizin” ve “birlikte” şartlarını karşılamadığı belirtilmiştir. Tanıklar bizzat ve derhal hareket etmelidir.

Bir aylık ömür: TMK m.541 ve asıl ayırım

Sözlü vasiyetin geçici karakterini belirleyen hüküm budur ve çoğu kaynakta yanlış maddeye bağlanır.

TMK m.541: Miras bırakan için sonradan diğer şekillerde vasiyetname yapma olanağı doğarsa, bu tarihin üzerinden bir ay geçince sözlü vasiyet hükümden düşer.

Dikkat: süre ölümden değil, olanağın doğduğu tarihten işler. Bu ayrım sonucu tamamen değiştirir:

• Miras bırakan olağanüstü durum sürerken vefat ederse, diğer şekillerde vasiyet yapma olanağı hiç doğmamış demektir — sözlü vasiyet hüküm ifade eder.
• Miras bırakan iyileşir ancak ölümüne kadar ayırt etme gücünü kaybetmiş olursa, yine geçerli vasiyet yapma olanağı doğmamıştır; sözlü vasiyet ayakta kalır.
• Miras bırakan iyileşir, bilinci yerindedir ve noteri çağırabilecek durumdadır; bu tarihten bir ay geçerse sözlü vasiyet kendiliğinden hükümden düşer — ayrıca bir işleme gerek yoktur.

Bir ayı beklemeden de dönülebilir. Miras bırakan, bir aylık sürenin dolmasını beklemeden sözlü vasiyetinden dönebilir; TMK m.542 uyarınca yeni bir vasiyetname veya miras sözleşmesi düzenleyerek geri alabilir. Geri alma; el yazılı vasiyetname, resmî vasiyetname ya da şartları oluşmuşsa yeniden düzenlenen bir sözlü vasiyetname ile gerçekleştirilebilir.

Vasiyetten dönmenin ayrıntısı için: Vasiyetten Dönme (Rücû) ve Sonraki Vasiyetin Etkisi (TMK 542-544).

Yol haritası: iddia eden ve itiraz eden için

Sözlü vasiyete dayanacaksanız — kontrol listeniz şu sırayla:

• Olağanüstü durum ispatlanabiliyor mu? Hastane kayıtları, epikriz, yoğun bakım giriş saati gibi belgeler toplayın.
• Diğer yollar gerçekten kapalı mıydı? Miras bırakanın o anda yazı yazabilecek ya da noter çağırabilecek durumda olmadığını gösteren kayıtlar en kritik delildir.
• İki tanık var mı ve görevlendirildiler mi? “Duydum” diyen ikinci kişi tanık sayılmaz.
• Tanıklar yasaklı değil mi? Eş, üstsoy, altsoy, kardeşler ve bunların eşleri eleniyor.
• Belgeleme derhal ve bizzat yapıldı mı? Hastanedeyseniz kurumun en yetkili yöneticisine başvurmak yeterlidir.

Sözlü vasiyete itiraz edecekseniz, saldıracağınız noktalar aynı listedir ve en verimlisi genellikle ikinci maddedir: olağanüstü durumun varlığı kabul edilse bile, miras bırakanın el yazılı ya da resmî vasiyet yapabilecek durumda olduğunu göstermek sözlü vasiyeti tek başına düşürür. Ardından tanık sayısı, tanık yasakları ve “vakit geçirmeksizin” şartı gelir.

Şekil eksikliği bir iptal sebebidir. TMK m.557 uyarınca kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılan tasarrufun iptali istenebilir; süreler için Vasiyetnamenin İptali sayfamıza bakın. Güvenli yol ise baştan resmî vasiyetnamedir: Resmî Vasiyetname: Düzenleme ve Geçerlilik.