Hâkimin Reddi ve Çekinmesi (CMK 24-32): Sebepler, Süre ve Usul

Hâkimin tarafsızlığı iki yönlüdür: fiilen tarafsız olmak ve tarafsız görünmek. Kanun bunu iki ayrı mekanizmayla korur: hâkimin kendiliğinden davadan el çekmesini gerektiren yasaklılık hâlleri ve tarafların talebiyle işleyen ret kurumu. Aradaki en kritik fark süredir: yasaklılık hâllerinde süre yoktur; tarafsızlığı şüpheye düşüren sebeplerde ise sanığın sorgusu başlayıncaya kadar ve sonradan öğrenilen sebeplerde yedi gün içinde talep şarttır.

İki Ayrı Kurum: Yasaklılık ve Ret

Ceza Muhakemesi Kanunu, hâkimin tarafsızlığını iki katmanda korur.

Yasaklılık (davaya bakamama) hâlleri kanunda sınırlı sayıda gösterilmiştir ve genişletilemez. Bunlar; hâkimin suçtan kendisinin zarar görmesi, belirli derecelerdeki akrabalık ilişkileri, aynı işte savcılık, kolluk, müdafilik, vekillik, tanıklık veya bilirkişilik yapmış olması gibi objektif durumlardır. Bir de yargılamaya katılamama hâli vardır: hâkim, aynı işte soruşturma evresinde görev yapmışsa ya da alt derecede verdiği hükme ilişkin üst derecede inceleme yapamaz.

Ret ise iki sebebe dayanabilir: hâkimin davaya bakamayacağı hâllerin bulunması ya da tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerin varlığı. İkinci kategori kanunda tek tek sayılmamıştır; sınırlı sayıda değildir ve somut olayın özelliğine göre değerlendirilir.

Kimler Ret İsteminde Bulunabilir?

Kanun, ret isteminde bulunabilecekleri açıkça sayar: Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan veya vekili.

Bunlardan herhangi biri istediği takdirde, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir. Bu, uygulamada az kullanılan ama önemli bir haktır: özellikle heyet hâlinde çalışan mahkemelerde, kimin karara katılacağını bilmek ret hakkının kullanılabilmesinin ön şartıdır.

Süre: En Kritik Nokta

Ret kurumunda hakkı kaybettiren en yaygın hata süredir. Ayrım şöyledir:

• Yasaklılık hâllerine dayanan ret: süreye tabi değildir. Kanunda gösterilen yasaklılık sebebi varsa, yargılamanın sonuna kadar ileri sürülebilir.
• Tarafsızlığı şüpheye düşüren sebeplere dayanan ret: ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar; duruşmalı işlerde bölge adliye mahkemelerinde inceleme raporunun, Yargıtayda ise görevlendirilen üye veya tetkik hâkimi tarafından yazılmış raporun üyelere açıklanmasına kadar istenebilir. Diğer hâllerde inceleme başlayıncaya kadar.
• Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebepler: duruşma veya inceleme bitinceye kadar ret istenebilir; ancak bu istemin, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılması şarttır.

Bu yedi günlük süre uygulamada çok sık kaçırılır. Sebebi öğrendiğiniz anı belgelemek (duruşma tutanağı, tebliğ tarihi, haber tarihi) bu yüzden önemlidir.

Ret Sebebi Olabilecek Durumlar ve Olamayacaklar

“Tarafsızlığı şüpheye düşüren sebep” ölçütü esnektir ama sınırsız değildir. Yargı uygulamasında ayrım kabaca şöyledir:

Ret sebebi olabilecekler: hâkimin taraflardan biriyle kişisel husumeti veya yakın ilişkisi, dava konusuyla ilgili maddi menfaati, duruşma dışında bir tarafla iletişim kurması, henüz hüküm kurulmadan sanığın suçlu olduğuna dair kanaat açıklaması, tarafa yönelik hakaret veya aşağılayıcı ifadeler kullanması.

Tek başına ret sebebi sayılmayanlar: hâkimin usule ilişkin taleplerin reddetmesi, delil taleplerini karşılamaması, sanık aleyhine görünen ara kararlar vermesi ya da hukuki bir yanılgıya düşmesi. Yargıtay uygulamasında, hâkimin hukuki değerlendirmesindeki hatalar tek başına tarafsızlığı şüpheye düşüren sebep olarak kabul edilmemekte; bunlar kanun yolu denetiminin konusu sayılmaktadır.

Bu ayrım savunma açısından şu anlama gelir: aleyhinize karar veren her hâkim reddedilemez. Ret talebinin gerekçesi, kararın içeriği değil, hâkimin tutumunun tarafsızlık görüntüsünü zedelemesi olmalıdır.

Usul: Talep Nasıl Yapılır?

Ret istemi, davaya bakan mahkemeye verilir. Uygulamada dikkat edilmesi gereken kurallar şunlardır:

• Sebep ve deliller açıkça gösterilmelidir. “Adil davranmıyor” gibi soyut ifadeler yeterli değildir; hangi tarihte, hangi celsede, hangi somut olgunun gerçekleştiği yazılmalıdır.
• Sebepler bir defada ileri sürülmelidir. Parça parça sunulan taleplerin sonrakileri süre yönünden sorun yaratabilir.
• Reddi istenen hâkimin yazılı görüşü alınır. Bu görüş dosyaya girer ve inceleme merciince değerlendirilir.
• Talep yazılı olmalı, tutanağa geçirilmelidir. Duruşmada sözlü olarak ileri sürülüyorsa, tutanağa aynen yazdırılması sağlanmalıdır.

Kim Karar Verir, Ret Kabul Edilirse Ne Olur?

Ret istemini inceleyecek merci, reddi istenen hâkimin sıfatına göre değişir. Tek hâkimli mahkemelerde talep, o yerdeki başka bir mahkeme tarafından; heyet hâlindeki mahkemelerde reddedilen üye katılmaksızın heyetçe ya da kanunda gösterilen başka bir mercice incelenir. Bölge adliye mahkemesi ve Yargıtay bakımından ise ilgili daire karar verir.

Ret istemi kabul edilirse, davaya bakmak üzere başka bir hâkim görevlendirilir. Bu karar kesindir. Ayrıca, gecikmesinde sakınca bulunan hâl nedeniyle yapılmış işlemler dışında duruşma tekrarlanır. Bu, ret kurumunun neden ciddiye alındığını gösterir: kabul hâlinde yargılamanın bir bölümü baştan yapılır.

Ret istemi reddedilirse, bu karara karşı itiraz kanun yoluna başvurulabilir ve itiraza ilişkin genel hükümler uygulanır.

Geri Çevrilen Ret İstemleri ve Kötüye Kullanma

Kanun, ret kurumunun yargılamayı sürüncemede bırakmak için kullanılmasını da öngörmüştür. Kovuşturma evresinde ileri sürülen ret istemi; süresinde yapılmamışsa, ret sebebi ve delili gösterilmemişse ya da istemin duruşmayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa, istem geri çevrilebilir ve bu karar reddedilen hâkimin katılımıyla verilebilir.

Bu nedenle ret talebi, stratejik bir gecikme aracı olarak değil, gerçekten somut bir tarafsızlık sorunu bulunduğunda kullanılmalıdır. Dayanaksız ret talepleri hem sonuç doğurmaz hem de dosyadaki savunmanın ciddiyetini zedeler.

Hâkimin Çekinmesi: Talep Beklenmeden İşleyen Yol

Ret her zaman taraftan gelmez. Hâkim, kendisinde yasaklılık sebebi bulunduğunu ya da tarafsızlığını şüpheye düşürecek bir durum olduğunu düşünüyorsa kendiliğinden çekinebilir. Bu, tarafsızlığın kişisel bir sorumluluk olarak da düzenlendiğini gösterir.

Hâkim tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebepler ileri sürerek çekindiğinde, merci çekinmenin uygun olup olmadığına karar verir. Çekinme uygun bulunursa dosya başka bir hâkime devredilir.

Bu kurumun pratik değeri şudur: bir tarafsızlık sorunu fark ettiğinizde, doğrudan ret talebine geçmeden önce durumu duruşmada dile getirmek çoğu zaman hâkimin kendiliğinden çekilmesiyle sonuçlanabilir ve dosya gereksiz bir gerilime girmez.

Ret Talebinin Üç Zorunlu Unsuru

Ret istemi, dilekçede “hâkimin tarafsız olmadığını düşünüyorum” denilerek kurulamaz. Kanun, talebin geçerli olması için üç unsuru birlikte arar; birinin eksikliği talebin esasa girilmeden geri çevrilmesine yol açar.

Talepte bulunabilecekler de kanunda sayılmıştır: Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan veya vekili. Ayrıca bunlardan herhangi biri istediği takdirde, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir — bu, heyetin kimlerden oluştuğunu önceden öğrenip ret sebebi bulunup bulunmadığını değerlendirme imkânı verir ve uygulamada az kullanılan bir haktır.

Karar Mercii ve Geri Çevirme Hâlleri

Ret istemine karar verecek merci, hiyerarşik bir düzen içinde belirlenir. Örneğin asliye ceza mahkemesi hâkiminin reddi talebinde karar, o yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesine aittir. Bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinde ise, reddedilen başkan veya üye katılmaksızın ilgili daire karar verir.

Buna karşılık bazı hâllerde talep, merciye gitmeden geri çevrilir. Kovuşturma evresinde ileri sürülen ret istemi şu durumlarda geri çevrilir:

• Ret talebi süresinde yapılmamışsa
• Ret sebebi ve bu sebebe ilişkin inandırıcı delil veya emare gösterilmemişse
• Ret talebinin davayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa

Bu hâllerde ret istemi; toplu mahkemelerde reddedilen hâkimin müzakereye katılmasıyla, tek hâkimli mahkemelerde ise reddedilen hâkimin kendisi tarafından geri çevrilir. Bu, kuralın istisnası niteliğindedir ve tam da bu nedenle geri çevirme gerekçesinin denetlenmesi önem taşır.

Kararlara Karşı Yol ve Hükümle Birlikte İnceleme

Ret talebi hakkında verilen kararlara karşı başvuru imkânı, kararın yönüne göre değişir:

Son satır savunma açısından önemlidir: itiraz reddedilse dahi mesele kapanmaz. Ret talebi hakkındaki kararın hukuka aykırılığı, esas hükümle birlikte kanun yolunda yeniden değerlendirilir. Bu nedenle itirazın reddi hâlinde talep ve gerekçeler dosyada eksiksiz biçimde korunmalı; temyiz veya istinaf dilekçesinde bu husus ayrıca ileri sürülmelidir.

Bir başka kritik nokta usul sırasına ilişkindir: yargı uygulamasında, hâkimin reddi talebi karara bağlanmadan hüküm kurulması hukuka aykırı bulunmuştur. Yani mahkeme, ret talebini sonuçlandırmadan esas hakkında karar veremez. Duruşma tutanağında ret talebinin kaydedilmiş olması, bu itirazın sonradan ileri sürülebilmesi için gereklidir.

Hâkimin yasaklılığı ile ret kurumu arasındaki fark, davanın hangi mahkemede görüleceğine ilişkin itirazlarla karıştırılmamalıdır; görev ve yetki itirazlarının usulü için görevsizlik ve yetkisizlik rehberimize, kanun yolunda ileri sürülebilecek mutlak bozma sebepleri için istinaf ve temyiz rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Hâkimin reddini kimler isteyebilir?

Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan veya vekili ret isteminde bulunabilir. Bunlardan biri isterse karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir.

Hâkimin reddi hangi süre içinde istenmelidir?

Tarafsızlığı şüpheye düşüren sebeplerde ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar istenebilir. Sonradan öğrenilen sebeplerde ise öğrenmeden itibaren yedi gün içinde talep şarttır.

Yasaklılık hâllerinde de süre var mı?

Hayır. Hâkimin davaya bakamayacağı veya yargılamaya katılamayacağı hâllere dayanan ret istemi için süre öngörülmemiştir; yargılamanın sonuna kadar ileri sürülebilir.

Aleyhime karar veren hâkimi reddedebilir miyim?

Usule ilişkin talepleri reddetmek, delil taleplerini karşılamamak veya hukuki bir yanılgıya düşmek tek başına ret sebebi sayılmaz. Bunlar kanun yolu denetiminin konusudur.

Ret istemi kabul edilirse ne olur?

Davaya bakmak üzere başka bir hâkim görevlendirilir ve bu karar kesindir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâl nedeniyle yapılmış işlemler dışında duruşma tekrarlanır.

Ret istemi reddedilirse ne yapabilirim?

Ret isteminin kabul edilmemesine ilişkin karara karşı itiraz kanun yoluna başvurulabilir; itiraza ilişkin genel hükümler uygulanır.