Çocuk Aşısı, Veli Rızası ve Sağlık Tedbiri: Hukuki Çerçeve

Çocukluk çağı aşıları, Türkiye’de hukuki dayanağı en çok tartışılmış sağlık uygulamalarından biridir. Tartışma tıbbi değil usulî bir soru etrafında döner: ebeveyn rıza göstermezse, aşı zorla uygulanabilir mi?

Bu sorunun cevabı, iki ayrı mevzuat katmanının ve Anayasa Mahkemesi’nin 2015 tarihli bir kararının birlikte okunmasını gerektirir. Uygulamada karşılaşılan üç tipik durum vardır: aile hekiminin çağrısı, sosyal hizmet birimlerinin sağlık tedbiri talebi ve boşanmış ebeveynler arasındaki uyuşmazlık.

Bu rehber, konuyu hukuki çerçeve bakımından ele alır; tıbbi tavsiye içermez. Aşıların gerekliliği ve etkileri tıbbi bir konu olup hekiminizle görüşülmelidir.

Birinci Katman: Kanundaki Aşı Hükümleri

Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nda çiçek aşısı bakımından ayrıntılı ve açık bir zorunluluk düzenlenmiştir:

Kanunda ayrıca bulaşıcı hastalıklarda uygulanabilecek tedbirler arasında “hastalara veya hastalığa maruz bulunanlara serum veya aşı tatbiki” sayılmıştır. Bu tedbirlerin bütünü için bulaşıcı hastalıkta bildirim, tecrit ve karantina rehberine bakınız.

İkinci Katman: Bağışıklama Programı

Bugün uygulanan çocukluk çağı aşılarının büyük kısmı, kanunda tek tek sayılmış değildir; Sağlık Bakanlığının Genişletilmiş Bağışıklama Programı kapsamında yürütülmektedir. İşte tartışma tam da buradan doğar: kanunda sayılmayan bir aşı, kanuni bir zorunluluk oluşturur mu?

Anayasa Mahkemesi’nin Kararı

Kararın gerekçesi

Kararda öne çıkan tespitler şunlardır:

• Özel yaşama saygı hakkı kapsamında korunan hukuksal çıkarlardan biri de bireyin fiziksel ve ruhsal bütünlük hakkıdır.
• 1593 sayılı Kanun’da çiçek aşısının mecburi bir aşı olarak öngörüldüğü ve bu yükümlülüğün kanunda ayrıntılı şekilde düzenlendiği; bunun dışındaki aşı uygulamasının Bakanlığın ilgili genelgesi kapsamında yapıldığı belirtilmiştir.
• Genel ve zorunlu aşı uygulamasına dayanak oluşturacak bir kanun hükmü bulunmadığı tespit edilmiştir.
• 5395 sayılı Kanun’un korunmaya muhtaç çocuklara sağlık tedbiri uygulanmasına ilişkin genel nitelikteki düzenlemesinin, müdahalenin kanuni temelinin taşıması gereken öngörülebilirlik niteliğini karşılamadığı değerlendirilmiştir.

Topuk kanı ile farkı

Anayasa Mahkemesi, benzer bir tartışmayı yenidoğan tarama testi (topuk kanı) bakımından farklı sonuçlandırmıştır. Kararlarda; 1593 sayılı Kanun ve 3359 sayılı Kanun’un ilgili maddeleri birlikte değerlendirildiğinde, bir kısım metabolizma hastalıklarının teşhisi amacıyla yenidoğanlarda zorunlu topuk kan örneği alınması uygulamasının kanuni temelinin bulunduğu sonucuna varılmıştır.

Bu karşılaştırma, tartışmanın niteliğini gösterir: sorun “tıbbi müdahale yapılabilir mi” değil, “bu müdahalenin kanuni dayanağı var mı” sorusudur.

Sağlık Tedbiri Usulü

Uygulamada süreç genellikle şöyle işler:

Anayasa Mahkemesi kararı sonrasında, derece mahkemelerinde zorunlu aşı uygulamasının kanuni dayanağı bulunmadığından bahisle sağlık tedbiri taleplerinin reddedildiği kararların da bulunduğu, kararın kendi metninde belirtilmiştir.

Hasta Hakları Yönetmeliği Açısından

Yönetmelik, tedaviyi reddetme hakkını düzenlerken önemli bir kayıt düşer: hakkın kullanımı “kanunen zorunlu olan hâller dışında” mümkündür. Yani reddetme hakkı mutlak değildir; kanuni bir zorunluluk varsa sınırlanır.

Küçükler bakımından ise rıza, kural olarak kanuni temsilciden alınır. Yönetmelikte, kanuni temsilcinin muvafakat vermemesi hâlinde tıbbi müdahalede bulunulabilmesi için mahkeme kararına ilişkin bir düzen öngörülmüştür. Bu mekanizmanın işleyişi için tedaviyi reddetme hakkı, rızanın sınırları ve refakatçi rehberine bakınız.

Ebeveynler Arasında Uyuşmazlık

Sıkça karşılaşılan bir başka durum, anne ve babanın aşı konusunda anlaşamamasıdır. Bu, kamu otoritesinin müdahalesinden farklı bir hukuki sorundur ve velayet hukuku alanına girer.

• Velayet ortak kullanılıyorsa, çocuğun sağlığına ilişkin önemli kararlarda birlikte hareket esastır.
• Anlaşmazlık hâlinde, çocuğun üstün yararı ölçütüyle mahkemeye başvurulabilir.
• Velayet bir ebeveynde ise, sağlık kararları kural olarak velayet sahibince alınır; ancak diğer ebeveynin bilgi alma hakkı saklıdır.

Bu tartışmalar aile hukuku boyutuyla ayrıca değerlendirilir; velayete ilişkin talepler için sitedeki velayet rehberleri incelenmelidir.

Aşı Sonrası Zarar İddiası

Aşı uygulamasından sonra ortaya çıktığı ileri sürülen zararlarda, hukuki değerlendirme aşının kendisinden ayrı olarak uygulamanın usulüne odaklanır. Dosyada aranan başlıklar şunlardır:

• Bilgilendirme: Uygulama öncesinde bilgilendirme yapıldı mı; kayda geçirildi mi?
• Kontrendikasyon: Uygulamaya engel bir durum sorgulandı mı?
• Saklama koşulları: Ürün, uygun koşullarda saklandı mı?
• Uygulayan: Uygulamayı yapan kişi yetkili miydi?
• İzlem: Uygulama sonrası gözlem yapıldı mı?
• İstenmeyen etki bildirimi: Ortaya çıkan etki bildirildi mi?

Alerjik reaksiyon yönetimi bakımından anafilaksi ve ilaç alerjisi yönetiminde malpraktis, kayıtların temini için hasta dosyası nasıl alınır rehberlerine bakınız.

Kontrol Listesi

• Hangi aşı? Söz konusu aşı, kanunda açıkça düzenlenmiş olanlardan mı, yoksa program kapsamında mı?
• Talep kimden? Sağlık tedbiri talebini hangi idare yapmış?
• Karar: Mahkeme kararının dayanağı ve gerekçesi nedir?
• Tebliğ: Karar tebliğ edildi mi; itiraz süresi işliyor mu?
• İtiraz: Süresinde itiraz edildi mi?
• Gerekçe: İtirazda kanuni dayanak sorunu somut olarak ileri sürüldü mü?
• Tıbbi durum: Çocuğa özgü bir tıbbi engel varsa belgelendi mi?
• Ebeveyn uyuşmazlığı: Sorun idareyle değil diğer ebeveynle ise, velayet hükümleri değerlendirildi mi?

Dilekçe Örneği 1 — Sağlık Tedbiri Kararına İtiraz

Dilekçe Örneği 2 — İdareye Bilgi ve Gerekçe Talebi

Dilekçe Örneği 3 — Ebeveynler Arası Uyuşmazlıkta Başvuru

Sık Yapılan Beş Hata

Sonuç

Çocukluk çağı aşılarında hukuki tablo iki katmanlıdır. Bir yanda 1593 sayılı Kanun’un çiçek aşısına ilişkin ayrıntılı ve açık zorunluluk hükümleri; diğer yanda Genişletilmiş Bağışıklama Programı kapsamında yürütülen ve kanunda tek tek sayılmayan aşılar bulunur.

Anayasa Mahkemesi 2015 tarihli kararında; çiçek aşısı dışındaki uygulamalar bakımından genel ve zorunlu aşı uygulamasına dayanak oluşturacak bir kanun hükmü bulunmadığını tespit etmiş ve somut olayda maddi ve manevi varlığın korunması hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir. Karar, aşıların tıbbi değerine değil müdahalenin kanuni dayanağına ilişkindir.

Uygulamada izlenecek yol nettir: sağlık tedbiri kararına süresinde ve gerekçeli itiraz, gerekiyorsa bireysel başvuru. Ebeveynler arasındaki uyuşmazlık ise ayrı bir hattır ve çocuğun üstün yararı ölçütüyle aile mahkemesinde çözülür. Alan hareketli olduğundan, her dosyada güncel mevzuat ve içtihat ayrıca kontrol edilmelidir.

Sağlık Tedbirinin Kanuni Dayanağı: 5395 m.5

Aşı uyuşmazlıklarında gündeme gelen sağlık tedbiri, genel bir idari işlem değil, Çocuk Koruma Kanunu’nda sayılan koruyucu ve destekleyici tedbirlerden biridir. Kapsam ve amaç, kanunun beşinci maddesinde belirlenmiştir.

Altıncı satır, veliler bakımından en önemli usul bilgisidir: sağlık tedbiri kararı kesin değildir ve itiraz yolu açıktır. İtiraz, Ceza Muhakemesi Kanunu’ndaki itiraz usulüne göre en yakın çocuk mahkemesine yapılır; bu nedenle karar tebliğ edildiğinde süre derhâl işlemeye başlar.

Aşı Sonrası Zarar İddiasında İzlenecek Yol

Uygulamadan doğan zarar iddiası, tedbir tartışmasından tamamen ayrı bir hukuki zemine oturur.

Üçüncü satır, dosyanın teknik eksenidir: uygulamanın kendisinden değil, uygulama koşullarından kaynaklanan bir kusur varsa sorumluluk doğar. Aşı kartı, soğuk zincir kayıtları ve uygulama öncesi muayene notu bu incelemenin dayanağıdır ve ilk talep edilecek belgelerdir.

Onam çerçevesi için aydınlatılmış onam rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kanunda hangi aşı açıkça zorunlu tutulmuştur?

Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nda çiçek aşısı bakımından açık bir zorunluluk düzenlenmiştir. Kanunda, Türkiye dâhilinde her ferdin mükerreren aşılanmaya mecbur olduğu, doğan her çocuğun doğumu takip eden ilk dört ay içinde aşılanacağı ve otuz yaşına kadar olanların aşıyı beş senede bir tekrar ettireceği belirtilmiştir.

Diğer çocukluk çağı aşıları neye dayanıyor?

Bugün uygulanan çocukluk çağı aşılarının büyük kısmı Sağlık Bakanlığının Genişletilmiş Bağışıklama Programı kapsamında yürütülmektedir. Anayasa Mahkemesi kararında, bunun dışındaki aşı uygulamasının Bakanlığın ilgili genelgesi kapsamında yapıldığı belirtilmiştir.

Anayasa Mahkemesi ne karar verdi?

11 Kasım 2015 tarihli ve 2013/1789 başvuru numaralı kararında Mahkeme, başvurucunun maddi ve manevi varlığının korunması ve geliştirilmesi hakkının ihlal edildiğine karar vermiş ve yeniden yargılama yapılmasına hükmetmiştir.

Kararın gerekçesi neydi?

Kararda; 1593 sayılı Kanun’da çiçek aşısının mecburi olarak öngörüldüğü ve ayrıntılı düzenlendiği, bunun dışındaki aşı uygulamasının genelge kapsamında yapıldığı ve genel ve zorunlu aşı uygulamasına dayanak oluşturacak bir kanun hükmü bulunmadığı belirtilmiştir.

5395 sayılı Kanun aşı için yeterli dayanak mı?

Anayasa Mahkemesi kararında, 5395 sayılı Kanun’un korunmaya muhtaç çocuklara sağlık tedbiri uygulanmasına ilişkin genel nitelikteki düzenlemesinin, müdahalenin kanuni temelinin taşıması gereken öngörülebilirlik niteliğini karşılamadığı değerlendirilmiştir.

Karar aşıların yararsız olduğu anlamına mı geliyor?

Hayır. Karar, aşıların tıbbi değerine ilişkin bir değerlendirme içermez; temel bir hakka yapılan müdahalenin kanuni dayanağı sorununa ilişkindir. Aşıların gerekliliği tıbbi bir konu olup hekimle görüşülmelidir.

Topuk kanı için de aynı sonuç mu geçerli?

Değildir. Anayasa Mahkemesi kararlarında, 1593 ve 3359 sayılı Kanunların ilgili maddeleri birlikte değerlendirilerek, bir kısım metabolizma hastalıklarının teşhisi amacıyla yenidoğanlarda zorunlu topuk kan örneği alınması uygulamasının kanuni temelinin bulunduğu sonucuna varılmıştır.

Hakkımda sağlık tedbiri kararı verilirse ne yapmalıyım?

Karara karşı süresinde itiraz edilmelidir. İtirazda, kanuni dayanak sorunu somut olarak ileri sürülmeli ve varsa çocuğa özgü tıbbi durum belgelenmelidir. İç hukuk yolları tüketildiğinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru mümkündür.

Sağlık tedbiri talebini kim yapar?

Uygulamada talep, ilgili idari birim tarafından mahkemeye yöneltilmektedir. Anayasa Mahkemesi kararına konu olayda talep, ilgili bakanlık il müdürlüğünce yapılmıştır.

Tedaviyi reddetme hakkı aşıyı kapsar mı?

Hasta Hakları Yönetmeliği’nde tedaviyi reddetme hakkı kanunen zorunlu olan hâller dışında tanınmıştır. Yani hak mutlak değildir; kanuni bir zorunluluk bulunup bulunmadığı belirleyicidir.

Küçükler için rızayı kim verir?

Rıza kural olarak kanuni temsilciden alınır. Yönetmelikte, kanuni temsilcinin muvafakat vermemesi hâlinde tıbbi müdahalede bulunulabilmesi bakımından mahkeme kararına ilişkin bir düzen öngörülmüştür.

Anne ve baba anlaşamazsa ne olur?

Bu, kamu otoritesinin müdahalesinden farklı bir hukuki sorundur ve velayet hukuku alanına girer. Uyuşmazlık, çocuğun üstün yararı ölçütüyle aile mahkemesine taşınabilir.

Velayet karşı taraftaysa bilgi alabilir miyim?

Velayet sahibi olmayan ebeveynin çocuğun durumu hakkında bilgi alma hakkı bulunur. Bu hakkın fiilen kullandırılmaması hâlinde mahkemeden talepte bulunulabilir.

Aşı sonrası zarar iddiasında neye bakılır?

Uygulamanın usulüne bakılır: bilgilendirme yapılıp kayda geçirildiği, kontrendikasyonun sorgulandığı, ürünün uygun koşullarda saklandığı, uygulayanın yetkili olduğu, uygulama sonrası izlem yapıldığı ve istenmeyen etkinin bildirildiği hususları incelenir.