Askerlikte Görme ve İşitme Ölçütleri: Miyopi, Renk Körlüğü ve İşitme Kaybı

Göz ve kulak burun boğaz muayeneleri, askerî personel alımlarında en sık eleme üreten iki başlıktır. Bu iki grubun ortak özelliği, ölçütlerinin tamamen sayısal olmasıdır: gözde diyoptri, kulakta desibel.

Bu sayfa, 2016/9431 sayılı Sağlık Yeteneği Yönetmeliğinin ekindeki Hastalıklar Listesinin (EK-C) I. bölümündeki göz hastalıkları (1-9. maddeler) ile IV. bölümündeki kulak burun boğaz hastalıkları (19-28. maddeler) ölçütlerini hukuki çerçevede aktarır. Tıbbi bir değerlendirme değildir.

Görme Derecesi: Listenin Referans Maddesi

Göz hastalıklarında bütün sistem, Listenin 1. maddesine dayanır. Bu madde bir referans maddesidir ve metninde açıkça şu ifade yer alır: “Bu madde referans maddesidir, işlem için kullanılamaz.” Diğer maddelerde “bu Listenin 1 inci maddesinin (A) dilimi kadar” gibi ifadelerle bu maddeye atıf yapılır.

1. maddenin (A) diliminde, camlarla düzeltildikten sonra her iki gözün görme dereceleri toplamının — bir gözün görmesi 0.2’den aşağı olmamak kaydıyla — 10/10 (dâhil) ilâ 20/10 olması aranır. Madde bunu tek tek örneklendirir: 0.2 + 0.8 ile tam arası, 0.3 + 0.7 ile tam arası, 0.4 + 0.6 ile tam arası ve bu şekilde devam eder.

(B) diliminde ise camlarla düzeltildikten sonra her iki gözün görme dereceleri toplamının 10/10 (dâhil) ilâ 4/10 (hariç) olması yer alır.

Bu yapının pratik sonucu şudur: düzeltilmiş görme esas alınır. Gözlük veya lensle düzeltildikten sonraki değer belirleyicidir; düzeltilmemiş değer üzerinden yapılan bir değerlendirme maddenin lafzına aykırıdır.

Miyopi, Hipermetropi ve Astigmat: Diyoptri Sınırları

Refraksiyon kusurları Listenin 7. maddesinde düzenlenmiştir ve dört ayrı ölçüt içerir.

(A) Dilimi

• Bir veya iki gözde 7 diyoptriye kadar (7 diyoptri hariç) miyopi ve hipermetropi.
• Bir veya her iki gözde 7 diyoptriye kadar (7 diyoptri hariç) astigmatizmalar. Madde ayrıca not düşer: mixt astigmatizmalarda iki eksen arasındaki fark dikkate alınır.
• Her iki gözün refraksiyon değerlerinin sferik eşdeğerleri farkı: miyopide 6 diyoptriye kadar (6 dâhil), hipermetropi ve astigmatizmalarda 4 diyoptriye kadar (4 dâhil).
• Her iki göz refraksiyon kusuru toplamı 14 diyoptriye kadar (14 hariç) olan miyopi, hipermetropi ve astigmatizmalar. Not: astigmatizmalarda iki göz arasındaki toplamda, refraksiyon kusuru yüksek olan meridyenler esas alınır.

(B) Dilimi

• Her iki gözde 7 ilâ 11 diyoptrilik (7 dâhil, 11 hariç) miyopi ve hipermetropi.
• Her iki gözde iki meridyen arasında 7 ilâ 11 diyoptrilik fark veya astigmatizmalar.
• Sferik eşdeğerler farkı: miyopide 6 (hariç) – 11 (hariç), hipermetropi ve astigmatizmalarda 4 (hariç) – 11 (hariç) diyoptri.

Sferik Eşdeğer Formülü: Denetlenebilir Bir Hesap

Maddenin en değerli ayrıntısı, hesaplama formülünü kendi metninde vermiş olmasıdır:

Sferik Eşdeğer = Sferik Kusur + (Silenderik Kusur / 2)

Bu, hukuki denetim bakımından önemlidir: raporda yazan sferik eşdeğer değeri, reçetedeki sferik ve silendirik değerlerden aritmetik olarak doğrulanabilir. Hesabın yanlış yapılması, kişiyi bir üst dilime taşıyabilir.

Dosyada kontrol edilecekler: hangi ölçüt uygulandı (tek göz diyoptrisi mi, iki göz farkı mı, toplam mı); sferik eşdeğer doğru hesaplandı mı; astigmatta yüksek meridyen mi esas alındı; sınır değerlerde “dâhil” ve “hariç” ifadeleri doğru uygulandı mı? 7. maddede 7 diyoptri (A) diliminde hariç, (B) diliminde dâhildir — yani tam 7.00 diyoptri (B) dilimine girer.

Renk Görme Bozukluğu: Diskromatopsi ve Akromatopsi

Renk görme bozuklukları Listenin 8. maddesinde düzenlenmiştir ve sistem, görme derecesine bağlanmıştır:

Bu tablo iki önemli sonucu gösterir.

Birincisi: kısmî renk görme bozukluğu (diskromatopsi) tek başına en ağır dilime girmez. Belirleyici olan görme derecesidir. Görme derecesi 1. maddenin (A) dilimi kadar olan bir diskromatopsi, (A) diliminde yer alır.

İkincisi: akromatopsi (tüm renk körlüğü) için görme derecesi hiç dikkate alınmaz; madde açıkça “görme derecesi ne olursa olsun” der ve doğrudan (D) dilimine yerleştirir. Diskromatopsi ile akromatopsi arasındaki ayrım bu nedenle kritiktir ve raporda hangisinin teşhis edildiği kontrol edilmelidir.

Ayrıca 8. maddede (C) diliminin uygulanmayacağı açıkça yazılıdır. Renk görme bozukluğu bakımından “tedavi ve nekahet hâli” öngörülmemiştir; bu, raporda (C) dilimine dayanılması hâlinde doğrudan bir usul aykırılığı oluşturur.

Retina, Glokom ve Görme Alanı

Listenin 9. maddesi, koroidea, retina ve görme sinirlerine ilişkin durumları düzenler ve burada da ölçüt görme derecesine bağlanmıştır. (A) diliminde yer alan bazı hâller:

• Görme derecesi 1. maddenin (A) dilimi kadar olan koroidea, retina ve görme siniri hastalık sekelleri, şekil bozuklukları ve konjenital defektler.
• Görme alanının bir gözde 2/3’ten az ya da her iki gözde 1/2’den az kaybı (görme dereceleri 1. maddenin (A) diliminde olmak kaydıyla).
• Bir gözde retina dekolmanı — tedavi ve ameliyattan sonra dekolmanlı gözün görme derecesinin 0.2 veya yukarı olması kaydıyla.
• Bir veya iki gözde fonksiyonel bozukluk yapmamış glokom veya bir gözde geçirilmiş glokom ameliyatı (görme derecesi 1. maddenin (A) dilimi kadar olmak şartıyla).
• Reaksiyon göstermeyen orbita yabancı cisimleri.

Görme alanı ölçütü ayrıca dikkat gerektirir: (B) diliminde, görme dereceleri 1. maddenin (A) diliminde olsa bile belirli oranların üzerindeki görme alanı kayıpları yer alır. Yani görme derecesi yeterli olsa dahi görme alanı kaybı ayrı bir ölçüttür ve raporda her ikisinin de ölçülmüş olması gerekir.

İşitme Kaybı: Desibel Eşikleri ve Fısıltı Testi

İşitme ölçütleri Listenin 19. maddesinde düzenlenmiştir. Maddenin başındaki açıklama (Değişik: 15/4/2020 – C.K-2413/25 md.) iki temel kural koyar:

• Değerlendirmede kullanılan ortalama işitme eşikleri, saf ses ortalamalarını (500 Hz, 1000 Hz, 2000 Hz) ifade eder.
• Maddede belirtilen aralıklarda tam karşılığı bulunmayan işitme seviyelerinde: (A) diliminden daha iyi işitme kayıpları sağlam kabul edilir; (B) diliminden daha iyi işitme kayıpları (A) diliminde kabul edilir.

Bu ikinci kural, savunmada doğrudan kullanılan bir lehe yorum kuralıdır: aralıkların arasına düşen bir değer, otomatik olarak daha ağır dilime değil, daha hafif dilime yerleştirilir.

(A) Dilimi

• Bir kulağın sağlam olması durumunda (0-25 dB arası) diğer kulağın total olmayan işitme kayıpları.
• Her iki kulağın fısıltı sesini 2 metre ve daha uzak mesafeden — 26 dB’den 40 dB’e kadar (40 dB hariç) — işitecek işitme kayıpları.
• Bir veya iki kulakta 4000 Hz ve daha yüksek frekanstan itibaren 60 dB’in üstünde nörosensoriyel işitme kayıpları.
• Bir kulağın işitmesinin 26-40 dB (40 hariç), diğer kulağın işitmesinin 40-65 dB arasında olduğu işitme kayıpları.

(B) Dilimi

• Bir kulağın işitmesinin 26-40 dB (40 hariç) arasında olduğu ve diğer kulağın fısıltı sesini 1 metre ve daha kısa (65 dB ve daha fazla) mesafeden işittiği durumlar.
• Her iki kulağın fısıltı sesini 1 ilâ 2 metre — 40 dB (dâhil) – 65 dB (hariç) arası — mesafeden işitmesi.
• Bir kulağın işitmesi normal olduğu hâlde diğer kulakta saf ses odyogramda konuşma frekanslarında 90 dB ve üzerindeki işitme kayıpları. Madde burada ek bir şart koyar: “Bu fıkranın değerlendirilmesinde 100 dB seviyesindeki klik stimulusla yapılan işitsel uyarılmış potansiyeller (ABR) testinde cevap elde edilememiş olması şarttır.”

Son fıkradaki ABR şartı savunmada doğrudan kullanılır: bu fıkraya dayanılıyorsa, ABR testinin yapılmış ve cevap alınamamış olması gerekir. Test yapılmamışsa fıkra uygulanamaz.

Yönetmeliğin EK-B’sindeki resmî örneklerden biri de bu maddeye ilişkindir: her iki kulağın fısıltı sesini 40-65 dB arası, 1 ilâ 2 metre mesafeden işitmesi hâli 19. maddenin (B) diliminin 2 numaralı fıkrasına girer; astsubay çavuş rütbesindeki topçu sınıfı bir personel bakımından karar “sınıfı veya branşı görevini yapamaz” olup, çizelgedeki (+) işaretli sınıflardan birinde yeniden sınıflandırılması uygundur.

Bu Ölçütler Nasıl Denetlenir?

Göz ve işitme ölçütleri sayısal olduğu için denetim dört noktada yoğunlaşır.

Ölçümün tekniği. Görmede düzeltilmiş değer mi ölçüldü; işitmede saf ses ortalaması (500, 1000, 2000 Hz) mı esas alındı; odyometri hangi cihazla ve hangi koşullarda yapıldı? İşitme ölçümü ortam gürültüsünden etkilenebildiği için test koşulları önem taşır.

Hesabın doğruluğu. Sferik eşdeğer formülü doğru uygulandı mı; iki göz toplamında yüksek meridyen mi alındı; saf ses ortalaması doğru hesaplandı mı?

Sınır değerler. “Dâhil” ve “hariç” ifadeleri dilimi doğrudan değiştirir. 7 diyoptri, 40 dB, 65 dB gibi eşiklerde bu ayrım belirleyicidir.

Lehe yorum kuralı. 19. maddedeki açıklama, aralıklar arasına düşen değerlerin daha hafif dilimde kabul edileceğini düzenler. Bu kuralın uygulanıp uygulanmadığı denetlenmelidir.

Ayrıca her iki grupta da ölçümler tekrarlanabilir niteliktedir. Sınıra çok yakın sonuçlarda tekrar muayene talebi, itiraz sürecinin en pratik aracıdır.

Karar Sonrası: Süreç ve Süreler

Sağlık kurulu raporuna itiraz süresi statüye göre değişir. Yönetmeliğin 81. maddesinin ikinci fıkrasına göre yetkili sağlık kuruluşlarınca verilen raporlara tebliğ tarihinden itibaren otuz gün, temin sürecinde bulunan adaylara ilişkin raporlara ise tebliğ tarihinden itibaren üç işgünü içinde itiraz edilebilir.

Göz ve işitme nedeniyle elenen kişilerin büyük kısmı temin sürecindeki adaylar olduğundan, pratikte geçerli süre çoğu zaman üç iş günüdür. Süre, tebligatın alındığı günü takip eden ilk iş gününden işlemeye başlar ve hafta sonu ile resmî tatiller hesaba dâhil edilmez.

İtiraz üzerine dosya, Yataklı Tedavi Kurumları İşletme Yönetmeliğinin 29. maddesi uyarınca en yakın başka bir sağlık kuruluna gönderilir; iki rapor aynı olursa karar kesinleşir, çelişki hâlinde hakem hastaneye gidilir. Hakem hastane kararı idari süreçte kesindir; ancak buna dayanan idari işleme karşı idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.

Ne Yapmalısınız?

Ölçüm değerlerini karar metninden çıkarın. Gözde diyoptri ve düzeltilmiş görme derecesi, kulakta desibel ve saf ses ortalaması; bu değerler yoksa kararın denetlenebilirliği tartışmalıdır.

Sferik eşdeğeri kendiniz doğrulayın. Formül maddede yazılıdır: sferik kusur + (silendirik kusur / 2).

Diskromatopsi mi akromatopsi mi olduğunu kontrol edin. Akromatopsi görme derecesine bakılmaksızın (D) diliminde, diskromatopsi ise görme derecesine göre (A), (B) veya (D) diliminde yer alır.

Renk görmede (C) dilimine dikkat edin. 8. maddede bu dilimin uygulanmayacağı açıkça yazılıdır.

ABR testini sorgulayın. 19. maddenin (B) diliminin 3 numaralı fıkrasına dayanılıyorsa, 100 dB klik stimulusla ABR testinin yapılmış ve cevap alınamamış olması şarttır.

Lehe yorum kuralını hatırlatın. İşitmede aralıklar arasına düşen değerler, maddeye göre daha hafif dilimde kabul edilir.

Sürenizi statünüze göre hesaplayın. Temin sürecindeki adaylar için yalnızca üç iş günü vardır; tebliğ tarihini yazılı olarak kaydedin.

Sıkça Sorulan Sorular

Askerlikte kaç diyoptri miyopi engel olur?

Hastalıklar Listesinin 7. maddesine göre bir veya iki gözde 7 diyoptriye kadar (7 diyoptri hariç) miyopi ve hipermetropi (A) diliminde yer alır. Her iki gözde 7 ilâ 11 diyoptrilik (7 dâhil, 11 hariç) miyopi ve hipermetropi ise (B) dilimindedir. Yani tam 7.00 diyoptri (B) dilimine girer.

Sferik eşdeğer nasıl hesaplanır?

Formül madde metninde verilmiştir: Sferik Eşdeğer = Sferik Kusur + (Silenderik Kusur / 2). Her iki gözün sferik eşdeğerleri farkı, miyopide 6 diyoptriye kadar (6 dâhil), hipermetropi ve astigmatizmalarda 4 diyoptriye kadar (4 dâhil) olduğunda (A) dilimindedir.

Renk körlüğü askerliğe engel mi?

Ayrım önemlidir. Diskromatopsi (kısmî renk görme bozukluğu) görme derecesine göre değerlendirilir; görme derecesi Listenin 1. maddesinin (A) dilimi kadar olan diskromatopsi (A) diliminde yer alır. Buna karşılık akromatopsi (tüm renk körlüğü) için 8. madde görme derecesi ne olursa olsun ifadesiyle doğrudan (D) dilimini öngörmüştür.

Renk görmede (C) dilimi uygulanır mı?

Hayır. Hastalıklar Listesinin 8. maddesinde (C) dilimi için Bu dilim uygulanmaz ifadesi açıkça yer alır. Raporda renk görme bozukluğu bakımından (C) dilimine dayanılması usul aykırılığı oluşturur.

İşitme ölçümünde hangi frekanslar esas alınır?

19. maddenin başındaki açıklamaya göre değerlendirmede kullanılan ortalama işitme eşikleri saf ses ortalamalarını, yani 500 Hz, 1000 Hz ve 2000 Hz ortalamasını ifade eder.

İşitme değerim aralıkların arasına düşüyorsa ne olur?

19. maddenin açıklamasında lehe bir yorum kuralı vardır: maddede belirtilen aralıklarda tam karşılığı bulunmayan işitme seviyelerinde, (A) diliminden daha iyi işitme kayıpları sağlam kabul edilir; (B) diliminden daha iyi işitme kayıpları (A) diliminde kabul edilir.

Tek kulakta ileri işitme kaybı için hangi test aranır?

19. maddenin (B) diliminin 3 numaralı fıkrası, bir kulağın işitmesi normal olduğu hâlde diğer kulakta konuşma frekanslarında 90 dB ve üzerindeki kayıpları düzenler. Madde bu fıkranın değerlendirilmesinde 100 dB seviyesindeki klik stimulusla yapılan işitsel uyarılmış potansiyeller (ABR) testinde cevap elde edilememiş olmasını şart koşmuştur.

Görme derecesi yeterliyse görme alanı önemli mi?

Evet, ayrı bir ölçüttür. Listenin 9. maddesinin (B) diliminde, görme dereceleri 1. maddenin (A) diliminde olsa bile belirli oranların üzerindeki görme alanı kayıpları yer alır. Bu nedenle raporda hem görme derecesinin hem görme alanının ölçülmüş olması gerekir.