Askerî Sağlık Muayenesinde Ruh Sağlığı Ölçütleri ve Personelin Hakları

Ruh sağlığı raporlarına dayanan idari işlemler, askerî personel hukukunun en hassas alanıdır. Bu sayfa, 2016/9431 sayılı Sağlık Yeteneği Yönetmeliğinin bu alandaki düzenlemesini hakları ve usul güvencelerini merkeze alarak anlatır.

Baştan üç şeyi netleştirelim. Birincisi, bu sayfa tıbbi bir metin değildir; hiçbir teşhis, tanı veya değerlendirme içermez ve kimsenin kendi durumunu değerlendirmesine esas teşkil etmez. İkincisi, tedavi görmüş olmak veya geçmişte bir tanı almış olmak, Yönetmeliğin kendi sisteminde tek başına olumsuz sonuç doğurmaz — aşağıda göreceğiniz gibi Yönetmelik bu durumları açıkça koruma altına almıştır. Üçüncüsü, bu alanda verilen kararlar diğer sağlık kararlarından daha fazla usul güvencesi içerir ve bu güvenceler denetlenebilir.

Ruhsal bir sıkıntı yaşıyorsanız, bir sağlık kuruluşuna başvurmaktan çekinmeyin. Aşağıda göreceğiniz gibi Yönetmelik, tedavi görmeyi cezalandıran değil koruyan bir yapı kurmuştur.

Dilim Sisteminin Bu Alandaki Özelliği

Hastalıklar Listesinin III. bölümü (Ruh Sağlığı ve Hastalıkları, 15 ilâ 18. maddeler) diğer bölümlerden bir noktada ayrılır. 15. maddenin (A) dilimi metninde şu ifade yer alır: “Bu dilimde psikiyatrik bir tanı sınıflandırılmamıştır.”

Yani bu maddede en hafif dilim boş bırakılmıştır. Buna karşılık 16 ve 17. maddelerin (A) dilimleri doludur ve tam da bu, personelin lehine olan asıl bilgidir.

(A) Diliminde Yer Alan Korumalı Durumlar

Yönetmelik, tedavi görmüş ve iyileşmiş durumları açıkça (A) diliminde saymıştır. 16. maddenin (A) dilimine göre:

• Geçirilmiş nevrotik bozukluklar — anksiyete, depresif, obsesif spektrum, travma ve strese bağlı bozukluklar, somatoform, dissosiyatif, yeme bozuklukları ve bunların alt tipleri.
• Tedavi ile kontrol altına alınmış (remisyonda) nevrotik bozukluklar. Maddenin açıklaması nettir: “Tedavi ile klinik düzelme sağlanmış, idame tedavisi devam eden, işlevsellik düzeyi yeterli olgular.”

Bu ikinci fıkra özellikle önemlidir: idame tedavisi devam ediyor olmak, (A) diliminde yer almaya engel değildir. Aranan şey klinik düzelmenin sağlanmış ve işlevsellik düzeyinin yeterli olmasıdır.

17. maddenin (A) dilimine göre ise geçirilmiş uyum bozukluğu, geçirilmiş madde kullanım bozukluğu ve kişilik örüntüleri bu dilimde yer alır.

Buradan çıkan hukuki sonuç şudur: geçmişte tedavi görmüş olmak, tek başına olumsuz bir karara dayanak oluşturmaz. Rapor bu duruma dayanıyorsa, (A) diliminin neden uygulanmadığı gerekçelendirilmelidir.

Ölçüt: İşlevsellik Düzeyi

Bu bölümün tamamında belirleyici kavram işlevselliktir. Tanının kendisi değil, tanının işlevsellik üzerindeki etkisi dilimi belirler. Maddelerin açıklamaları bunu tekrar tekrar vurgular:

• 15. maddenin (B) dilimi: “Tam remisyonda olan ve işlevsellik düzeyi etkilenmemiş olgular.”
• 16. maddenin (A) dilimi: “…işlevsellik düzeyi yeterli olgular.”
• 16. maddenin (B) dilimi: “Tedavi ile kontrol altına alınmış ve tedavi uyumu iyi olan ancak işlevsellik düzeyi etkilenmiş olgular.”
• 16. maddenin (D) dilimi: “Dirençli veya rezidüel bulgularla seyreden ve işlevselliği bozulmuş olan olgular.”

Bu, savunmanın merkezidir. Raporda yalnızca bir tanı adı yazıp işlevsellik değerlendirmesi yapılmamışsa, kararın dayandığı fıkranın uygulanma şartı gösterilmemiş demektir. Bu, gerekçe eksikliği ve sebep unsuru bakımından ileri sürülebilecek bir hukuka aykırılık iddiasıdır.

Yönetmeliğin Getirdiği İspat Güvenceleri

22/9/2017 tarihli değişiklikle bu bölüme eklenen açıklamalar, ispat bakımından önemli güvenceler getirmiştir.

15. maddenin (D) diliminin 1 ve 2 numaralı fıkralarına eklenen açıklama şudur: “Resmî sağlık kuruluşlarından onaylı raporlar ile kanıtlanabilir tanısı olan hastalar.”

Bu cümle, en ağır dilimin uygulanabilmesi için resmî sağlık kuruluşundan onaylı rapor şartı koyar. Bu fıkralara dayanılıyorsa dosyada böyle bir rapor bulunmalıdır; kanaat, gözlem veya beyan yeterli değildir.

Benzer şekilde 17. maddenin (D) diliminin 3 numaralı fıkrasına eklenen açıklama, mental retardasyon ve zekâ yetersizlikleri bakımından “IQ ve diğer zekâ testleri ile kanıtlanmış durumlar ve/veya vasi belgesi bulunan hastalar” şartını arar.

Yine 17. maddenin (B) diliminin 1 numaralı fıkrasında uyum bozuklukları için “askerî işlevsellik belgeleri ile değerlendirilen olgular”, (D) diliminin 1 numaralı fıkrasında ise “ruhsal muayene bulguları ve/veya psikometrik değerlendirme ve/veya kıta işlevsellik belgeleri ile değerlendirildiği olgular” ifadeleri yer alır.

Bunların hepsi ispat aracı şartıdır ve dosyada tek tek aranır: hangi belge, hangi test, hangi değerlendirme? Bu araçlar dosyada yoksa ilgili fıkranın uygulanma şartı gerçekleşmemiştir.

Bir Not: Eleştiriye Konu Olan Hükümler

Bu bölümün 17. maddesinin (D) dilimi, cinsel kimlik ve davranışa ilişkin bir fıkra içermektedir. Bu tür düzenlemeler, gerek Türkiye’de gerek uluslararası insan hakları hukuku çerçevesinde uzun süredir ciddi eleştirilere konu olmuştur; ayrımcılık yasağı, özel hayata saygı hakkı ve insan onuru bakımından tartışılmaktadır.

Bu fıkraya dayanılarak tesis edilmiş bir işlemle karşılaşan kişilerin, dosyalarını yalnızca Yönetmelik hükmü üzerinden değil, Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi çerçevesinde de değerlendirmesi gerekir. Bu tür dosyalarda temel hak ve özgürlüklere dayalı argümanlar, salt mevzuata dayalı argümanlardan daha güçlü olabilir. Bu nedenle bu alanda bir avukatla çalışılması özellikle önerilir.

Üç Yıllık Koruma: İlişik Kesilemeyen Hâller

Yönetmeliğin en önemli koruma hükümlerinden biri doğrudan bu alanı kapsar. Yönetmeliğe göre; kanser, tüberküloz, kronik böbrek yetmezliği, ruh sağlığı ve hastalıkları ile sinir hastalıkları gibi uzun süreli bir tedaviye ihtiyaç gösteren hastalığa yakalananlar, sağlık kurulları raporlarında gösterilecek lüzum üzerine toplam olarak ve fiilen üç yılı geçmemek şartıyla tedavi, istirahat veya hava değişimine tabi tutulabilir ve bunların ilişikleri kesilmez.

Ruh sağlığı ve hastalıkları bu hükümde açıkça sayılmıştır. Bunun pratik sonucu şudur: bu kapsamda bir hastalık tespit edildiğinde, doğrudan ilişik kesme kararı verilmesi bu koruma karşısında tartışmalıdır. Dosyada aranacaklar:

• Sağlık kurulu raporunda tedavi lüzumu gösterildi mi?
• Personele tedavi, istirahat veya hava değişimi verildi mi?
• Üç yıllık süre fiilen doldu mu? Bu süre “toplam ve fiilen” olarak hesaplanır.

Bu üç sorunun cevabı olumsuzsa, ilişik kesme kararı korumanın atlanması anlamına gelir.

(C) Dilimi: Tedavi, İzlem ve Nekahet

Bu bölümde (C) dilimi diğerlerinden farklı yazılmıştır. 15, 16 ve 17. maddelerin (C) dilimlerinde yalnızca “tedavi ve nekahet” değil, “tedavi, izlem ve nekahet hâlleri” ifadesi kullanılmıştır.

Yönetmeliğin EK-B açıklamasında belirtildiği üzere (C) dilimi bir ağırlık derecesi değil, süreç dilimidir. Raporunuzda (C) dilimi geçiyorsa bu kalıcı bir yetersizlik kararı değildir; tedavi veya izlem sürecinde olunduğunu gösterir. Bu dilime dayanılarak kalıcı sonuç doğuran bir işlem tesis edilmesi, dilimin niteliğiyle bağdaşmaz.

Kesinleşme ve İşlem Yasağı

Yönetmeliğin 82. maddesi, bu alanda çok değerli bir usul güvencesi içerir. Personel hakkında verilen “…’da Görev Yapamaz”, “Sınıfı/Branşı Görevini Yapamaz” ve “Öğrenciliğe Devam Edemez” kararlı raporlar; Millî Savunma Bakanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığınca Yönetmeliğe uygunluk açısından incelenir ve bu inceleme sonuçlanmadan raporlar kesinlik kazanmaz.

Maddenin dördüncü fıkrası ise doğrudan bir yasak koyar: bu işlemler tamamlanıncaya kadar, sıhhi izinli sayılma hâli hariç herhangi bir işlem tesis edilmez.

Bu nedenle dosyada üç tarih karşılaştırılmalıdır: raporun düzenlenme tarihi, uygunluk incelemesinin tamamlandığı tarih ve hakkınızda işlem tesis edilen tarih. Üçüncü tarih ikincisinden önceyse, işlem kesinleşmemiş bir rapora dayandırılmıştır ve bu bağımsız bir hukuka aykırılık iddiasıdır.

İtiraz Süresi ve Hakem Hastane

Yönetmeliğin 81. maddesinin ikinci fıkrasına göre itiraz süresi statüye göre değişir: yetkili sağlık kuruluşlarınca verilen raporlara tebliğ tarihinden itibaren otuz gün, temin sürecinde bulunan adaylara ilişkin raporlara ise tebliğ tarihinden itibaren üç işgünü içinde itiraz edilebilir.

İtiraz üzerine dosya, Yataklı Tedavi Kurumları İşletme Yönetmeliğinin 29. maddesi uyarınca en yakın başka bir sağlık kuruluna gönderilir. Birinci ve ikinci rapor kararları aynı olursa karar kesinleşir; çelişki hâlinde hasta, Bakanlığın saptayacağı bir hakem hastaneye gönderilir ve bu hastane sağlık kurulunca verilen karar kesindir.

Hakem hastane kararı idari süreçte kesindir; ancak yargı denetimine kapalı değildir. Buna dayanan idari işleme karşı, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 7. maddesi uyarınca tebliğ tarihinden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.

İptal Davasında Denetlenen Noktalar

Bu alandaki davalarda tartışma dört başlıkta yoğunlaşır.

Fıkra tespiti. Karar hangi maddenin hangi diliminin hangi fıkrasına dayanıyor? Aynı tanı, işlevsellik değerlendirmesine göre (A), (B) veya (D) dilimine girebilir. Fıkra numarası belirtilmemişse karar denetlenemez.

İşlevsellik değerlendirmesi. Maddelerin açıklamaları işlevsellik ölçütünü açıkça arar. Raporda bu değerlendirmenin yapılıp yapılmadığı ve neye dayandığı denetlenir.

İspat araçları. Yönetmelik belirli fıkralar için resmî onaylı rapor, IQ ve zekâ testleri, vasi belgesi, askerî işlevsellik belgeleri, psikometrik değerlendirme ve kıta işlevsellik belgeleri gibi araçları şart koşmuştur. Bunların dosyada bulunup bulunmadığı somut olarak kontrol edilir.

Usul. Raporun yetkili sağlık kurulunca düzenlenmesi, itiraz hakkının bildirilmesi, çelişki hâlinde hakem hastane sürecinin işletilmesi ve uygunluk incelemesi tamamlanmadan işlem tesis edilmemiş olması ayrı ayrı denetlenir.

Mahkeme, uyuşmazlığın tıbbi boyutu nedeniyle bilirkişi incelemesi yaptırabilir. Bu alanda bilirkişi raporu çoğu zaman belirleyicidir ve rapora karşı itiraz hakkı bulunduğundan teknik olarak incelenmesi gerekir.

Ne Yapmalısınız?

Karar metnindeki fıkra numarasını çıkarın. Madde, dilim ve fıkra üçlüsü olmadan hiçbir denetim yapılamaz.

İşlevsellik değerlendirmesini sorgulayın. Raporda yalnızca tanı adı varsa ve işlevsellik değerlendirilmemişse, uygulanan fıkranın şartı gösterilmemiş demektir.

İspat aracını arayın. Dayanılan fıkra resmî onaylı rapor, test sonucu veya işlevsellik belgesi şartı içeriyorsa, bu belgenin dosyada bulunup bulunmadığını kontrol edin.

Üç yıllık korumayı hatırlatın. Ruh sağlığı ve hastalıkları bu korumada açıkça sayılmıştır; tedavi lüzumu gösterilmişse ilişik kesilemez.

Üç tarihi karşılaştırın. Rapor tarihi, uygunluk incelemesi tarihi ve işlem tarihi. İşlem inceleme tamamlanmadan yapılmışsa bağımsız bir usul aykırılığı vardır.

Sürenizi statünüze göre hesaplayın. Görevdeki personel için otuz gün, temin sürecindeki adaylar için üç iş günü.

Tedavi belgelerinizi saklayın. Remisyon, tedavi uyumu ve klinik düzelmeyi gösteren kayıtlar, (A) dilimine dayanmak bakımından dosyanın en güçlü unsurlarıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Geçmişte psikiyatrik tedavi gördüm, bu otomatik olarak engel mi?

Hayır. Hastalıklar Listesinin 16. maddesinin (A) diliminde geçirilmiş nevrotik bozukluklar ile tedavi ile kontrol altına alınmış (remisyonda) nevrotik bozukluklar açıkça sayılmıştır. Maddenin açıklamasında bu dilimin, tedavi ile klinik düzelme sağlanmış, idame tedavisi devam eden ve işlevsellik düzeyi yeterli olguları kapsadığı belirtilmiştir.

Hâlâ ilaç kullanıyorum, bu (A) dilimine engel mi?

16. maddenin (A) diliminin açıklaması idame tedavisi devam eden olguları da bu dilime dâhil etmiştir. Aranan şey klinik düzelmenin sağlanmış ve işlevsellik düzeyinin yeterli olmasıdır; tedavinin sürüyor olması tek başına bu dilimden çıkarılmayı gerektirmez.

Kararda belirleyici olan ölçüt nedir?

İşlevsellik düzeyidir. Bölümdeki maddelerin açıklamaları dilimleri işlevsellik üzerinden ayırır: işlevsellik düzeyi yeterli olgular (A), işlevsellik düzeyi etkilenmiş olgular (B), işlevselliği bozulmuş olgular (D) diliminde değerlendirilir. Raporda yalnızca tanı adı bulunup işlevsellik değerlendirmesi yapılmamışsa, uygulanan fıkranın şartı gösterilmemiş olur.

En ağır dilim için hangi belge aranır?

22/9/2017 tarihli değişiklikle 15. maddenin (D) diliminin 1 ve 2 numaralı fıkralarına eklenen açıklama, resmî sağlık kuruluşlarından onaylı raporlar ile kanıtlanabilir tanısı olan hastalar şartını getirmiştir. Ayrıca 17. maddenin (D) diliminde mental retardasyon için IQ ve diğer zekâ testleri ile kanıtlanmış durumlar ve/veya vasi belgesi aranmaktadır.

Ruh sağlığı nedeniyle ilişiğim doğrudan kesilebilir mi?

Yönetmelikte ruh sağlığı ve hastalıkları, uzun süreli tedaviye ihtiyaç gösteren hastalıklar arasında açıkça sayılmıştır. Bu kapsamdakiler, sağlık kurulu raporlarında gösterilecek lüzum üzerine toplam ve fiilen üç yılı geçmemek şartıyla tedavi, istirahat veya hava değişimine tabi tutulabilir ve ilişikleri kesilmez.

Raporumda (C) dilimi yazıyor, ne anlama gelir?

Yönetmeliğin EK-B açıklamasına göre (C) dilimi bir ağırlık derecesi değil, tedavi ve nekahet hâllerini gösteren süreç dilimidir. Bu bölümde ilgili maddelerin (C) dilimleri tedavi, izlem ve nekahet hâlleri ifadesini kullanır. Bu dilim kalıcı bir yetersizlik kararı anlamına gelmez.

Rapor ne zaman kesinleşir ve öncesinde işlem yapılabilir mi?

Yönetmeliğin 82. maddesine göre Sınıfı veya Branşı Görevini Yapamaz ile Öğrenciliğe Devam Edemez kararlı raporlar, ilgili komutanlıkların Yönetmeliğe uygunluk incelemesi sonuçlanmadan kesinlik kazanmaz. Maddenin dördüncü fıkrasına göre bu işlemler tamamlanıncaya kadar sıhhi izinli sayılma hâli hariç herhangi bir işlem tesis edilemez.

Rapora nasıl itiraz edilir?

Yönetmeliğin 81. maddesinin ikinci fıkrasına göre yetkili sağlık kuruluşlarınca verilen raporlara tebliğ tarihinden itibaren otuz gün, temin sürecindeki adaylara ilişkin raporlara ise üç işgünü içinde itiraz edilebilir. İtiraz üzerine dosya en yakın başka bir sağlık kuruluna gönderilir; çelişki hâlinde hakem hastaneye gidilir. Hakem hastane kararına dayanan idari işleme karşı idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.