Aşı, İmmün Serum ve Kan Ürünlerinde Seri Serbest Bırakma ve Piyasaya Sunum İzni

Aşılar, immün serumlar ve kan ürünleri, ruhsat almış olsalar dahi doğrudan piyasaya verilemez. Bu ürünlerde her seri ayrı ayrı değerlendirilir ve ancak seri serbest bırakma sertifikası ile piyasaya sunum izni alındıktan sonra kullanıma girer. Yani ruhsat ürünün kendisine, seri serbest bırakma ise o partiye ilişkindir. Bu rehber, biyolojik ürünlerdeki bu ikinci katmanı ve doğurduğu yükümlülükleri mevzuat dayanaklarıyla ele alır.

İçindekiler

• Mevzuat çerçevesi ve dayanak
• Neden ikinci bir katman var?
• Kılavuzun kapsamı
• Temel kavramlar: batch, bulk ve Ulusal Kontrol Laboratuvarı
• Başvuru süreci ve protokoller
• Değerlendirme ölçütleri: DSÖ, farmakope ve OCABR
• Kan ürünleri ve piyasaya sunum izni
• On yıllık arşiv kuralı
• Acil kullanım onayı ile ilişkisi
• Uygulamada tipik sorunlar
• Karara karşı hukuki yollar
• Sıkça sorulan sorular

Mevzuat Çerçevesi ve Dayanak

Seri serbest bırakma, ayrı bir kanunla değil; ruhsatlandırma mevzuatı ile Kurumun kılavuzları üzerinden yürütülür. Kılavuz kendi dayanağını açıkça gösterir: 15/7/2018 tarihli ve 30479 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 506. maddesine ve 508. maddesinin birinci fıkrasının (ğ) bendine; 11/12/2021 tarihli ve 31686 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Beşeri Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliğinin 29, 30, 33 ve 39. maddelerine dayanılarak hazırlanmıştır.

Neden İkinci Bir Katman Var?

Kimyasal moleküllerde her seri, aynı sentez yolundan aynı özelliklerle çıkar. Biyolojik ürünler ise canlı sistemlerde üretilir; üretim koşullarındaki küçük farklılıklar seriler arasında değişkenlik doğurabilir. Bu nedenle biyolojik ürünlerde ruhsat, tek başına yeterli bir güvence sayılmaz.

Bu ikili yapının pratik sonucu şudur: ruhsatlı bir aşının belirli bir serisi, seri serbest bırakma sürecinden geçmeden kullanıma sunulamaz. Tedarik planlaması yapılırken üretim ve ithalat takvimine seri değerlendirme süresi de eklenmelidir.

Kılavuzun Kapsamı

Kılavuz kapsamını iki grup üzerinden belirler: ülkemizde dolumu ve/veya üretimi yapılan, seri serbest bırakma sertifikasyon başvurusu ile gelen tüm aşı ve immün serumlar ile yurt dışında seri serbest bırakması yapılan aşı ve immün serumların piyasaya sunum izni amacıyla seri serbest bırakma sertifikalarının değerlendirilmesi.

İkinci grup özellikle önemlidir: yurt dışında düzenlenmiş bir seri serbest bırakma sertifikasının bulunması, ürünün Türkiye’de kendiliğinden piyasaya sunulabileceği anlamına gelmez. Kılavuz, bu sertifikaların piyasaya sunum izni amacıyla değerlendirilmesini öngörür. Yani yabancı sertifika bir belge olarak sunulur; kabulü ise Kurumun değerlendirmesine bağlıdır.

Bu ayrım, ithalatçı firmalar bakımından takvim planlamasını doğrudan etkiler: “menşe ülkede zaten serbest bırakıldı” gerekçesiyle sevkiyat yapılması, Türkiye’de değerlendirme tamamlanmadan ürünün kullanılamaması sonucunu doğurur.

Temel Kavramlar: Batch, Bulk ve Ulusal Kontrol Laboratuvarı

Kılavuzun tanımlar bölümü, sürecin teknik ve hukuki dilini kurar.

Bulk tanımı da hukuken önemlidir: tanım, bulk’u “tek etken madde içeren, ürüne bağlı uygunluk testleri yapılmış antijen yığını” olarak belirler. Yani serbest bırakma değerlendirmesi yalnızca bitmiş ürüne değil, ara ürün aşamasına da uzanabilir.

Başvuru Süreci ve Protokoller

Kılavuz, süreci somut adımlarla tarif eder. Firma Kuruma başvuruda bulunur; seri serbest bırakma başvurusu değerlendirilecek ürün için ürün protokolleri resmî yazı ekinde laboratuvara teslim edilir. Kılavuz ayrıca teslim edilecek belgelerin listesini verir ve önemli bir kayıt düşer: dosya inceleme ve analiz sürecinde ilave dokümanlar istenebilir.

Numune yönetimi de ayrı bir başlıktır. İyi İmalat Uygulamaları Kılavuzuna göre ürünün gerektiğinde tekrar incelenebilmesi için başlangıç maddeleri ve ürünlere ait yeterli miktarda referans numunesi saklanır; bitmiş ürün numuneleri, istisnai büyüklükte ambalajlar içinde ambalajlanmamışsa son ambalajları içerisinde saklanır. Seri serbest bırakma sürecinde doğacak bir tartışmada, bu referans numuneler belirleyici olabilir.

Değerlendirme Ölçütleri: DSÖ, Farmakope ve OCABR

Kılavuz, testlerin hangi metoda göre yapılacağını da belirler: DSÖ kılavuzları, farmakopeler ve EU OCABR kılavuzlarında yer alan analiz metotları baz alınır. Değerlendirmede bu kaynaklar birlikte dikkate alınır.

Farmakope kavramı da tanımlanmıştır ve tek bir kaynakla sınırlı değildir: Türk Farmakopesi (Avrupa Farmakopesi Adaptasyonu), Avrupa Farmakopesi, Amerikan Farmakopesi, İngiliz Farmakopesi ve Japon Farmakopesi.

Kan Ürünleri ve Piyasaya Sunum İzni

Kan ürünlerinde de benzer bir yapı işler. Kurumun ithalat başvurularına ilişkin duyurusunda belirtildiği üzere; kan ürünleri veya kan ürünü içeren beşeri tıbbi ürünlere piyasaya sunum izni için, satışa sunulması talep edilen miktar bildirilerek ilgili bilgi ve belgelerin elektronik başvuru ekinde sunulması gerekir. Kurum tarafından talep edilmesi hâlinde belgelerin asılları fiziksel olarak da sunulur.

İstenen belgeler arasında öne çıkan husus şudur: her seri için akredite edilmiş ulusal veya uluslararası laboratuvar tarafından verilen, Ulusal Sağlık Otoritesi tasdikli seri serbest bırakma sertifikası; bu sertifikanın apostil şerhli veya konsolosluk onaylı olması aranır.

On Yıllık Arşiv Kuralı

Kılavuz, belgelerin saklanmasına ilişkin somut bir kural içerir: ürünün tüm serilerine ilişkin ayrıntılı belgeler, halk sağlığının korunması adına talep üzerine yetkili makamların incelemesine sunulmak amacıyla, son kullanma tarihlerinden itibaren on yıl süreyle Kurum tarafından devlet arşivleri mevzuatına uygun olarak saklanır.

Acil Kullanım Onayı ile İlişkisi

Kılavuzun tanımlar bölümünde acil kullanım onayı da yer alır ve Beşeri Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliğinde düzenlenen acil kullanım onayı (koşullu ruhsatlandırma) olarak tanımlanır.

Bu kavramın kılavuzda tanımlanmış olması, acil kullanım onayı ile piyasaya sunulan ürünlerde de seri serbest bırakma sürecinin işleyeceğini gösterir. Acil koşullar, ürünün seri bazında değerlendirilmesi gereğini ortadan kaldırmaz.

Acil kullanım onayı ile yürütülen süreçlerde firma açısından risk, hızlı hareket etme ihtiyacının belge disiplinini gölgelemesidir. Koşullu ruhsat rejiminde ürüne ilişkin ek yükümlülükler bulunabileceğinden, seri serbest bırakma dosyasının bu yükümlülüklerle tutarlı olması gerekir.

Uygulamada Tipik Sorunlar

Bu alandaki dosyalarda tekrarlanan sorunlar şunlardır:

• Yabancı sertifikaya güvenme. Menşe ülkede serbest bırakılmış olmasının Türkiye’de kendiliğinden sonuç doğuracağı varsayımı.
• Laboratuvar niteliği. Sertifikayı düzenleyen laboratuvarın akreditasyon ve yetki durumunun belgelenmemesi.
• Tasdik zinciri. Ulusal Sağlık Otoritesi tasdiki veya apostil şerhinin eksikliği.
• Protokol uyumsuzluğu. Sunulan ürün protokolünün başvurusu yapılan seriyle eşleşmemesi.
• Ek belge gecikmesi. İnceleme sırasında istenen ilave dokümanlara geç cevap verilmesi.
• Numune yetersizliği. Analiz ve tekrar analiz için yeterli numunenin sunulmaması.
• Takvim. Seri değerlendirme süresinin tedarik planına eklenmemesi.
• Soğuk zincir. Değerlendirme sürerken ürünün saklama koşullarının belgelenmemesi.

Karara Karşı Hukuki Yollar

Seri serbest bırakma başvurusunun reddi, sertifikanın düzenlenmemesi, yabancı sertifikanın kabul edilmemesi ve piyasaya sunum izninin verilmemesi kesin ve yürütülmesi zorunlu idari işlemdir. 2577 sayılı Kanunun 2. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca iptal davasına konu edilir.

Dilekçede ileri sürülecek başlıca iptal sebepleri:

• Metot. Uygulanan analiz metodunun DSÖ kılavuzları, farmakopeler veya EU OCABR kılavuzlarındaki metotlara dayanmaması.
• Farmakope tercihi. Kılavuzun kabul ettiği farmakopelerden birine uygunluk bulunduğu hâlde bunun değerlendirilmemesi.
• Belge değerlendirmesi. Yabancı sertifikanın, düzenleyen laboratuvarın niteliği incelenmeden reddedilmesi.
• Usul. İlave doküman talebi yapılmadan doğrudan ret kararı verilmesi.
• Gerekçesizlik. Hangi testin hangi spesifikasyonu karşılamadığının gösterilmemesi.
• Şahit numune. Tekrar analiz talebinin karşılanmaması.

Yürütmenin durdurulması talebinde İYUK m. 27 uyarınca işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartları birlikte aranır. Bu dosyalarda zarar özellikle hızlı doğar: seri beklerken raf ömrü işlemeye devam eder, soğuk zincir maliyeti birikir ve aşı takvimine bağlı tedariklerde kamu sağlığı programları aksayabilir. Bu kalemler, stok belgeleri ve teslim taahhütleriyle birlikte dosyaya konmalıdır.

İzin İşlemlerine Karşı Yargı Yolu

Seri serbest bırakma veya piyasaya sunum izninin verilmemesi, geciktirilmesi ya da geri alınması idari işlem niteliğindedir. Bu işlemlere karşı izlenecek yol ve süreler kanunda belirlenmiştir.

Beşinci satır, biyolojik ürünlerde hayati önemdedir: raf ömrü sınırlı ürünlerde iznin gecikmesi, serinin kullanılamaz hâle gelmesine yol açabilir. Yürütmenin durdurulması talebinde bu husus somut olarak, raf ömrü ve stok verileriyle birlikte gösterilmelidir.

Zincirdeki Sorumluluk Katmanları

Serbest bırakma süreci, üretimden dağıtıma kadar uzanan bir zincirin parçasıdır.

Beşinci satır, sorumluluğun en keskin sınırıdır: izin alınmadan piyasaya arz, yalnızca idari yaptırım değil, doğacak zararlar bakımından da ağır bir sorumluluk doğurur. Zincirin bu halkasında yapılan bir ihlal, sonraki tüm halkaları etkiler.

Kan ürünleri için kan hizmet birimleri rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Dosyanızı Değerlendirelim

Biyolojik ürün tedarikinde en pahalı yanılgı, ruhsatın veya menşe ülkedeki serbest bırakmanın yeterli olduğunu düşünmektir. Her seri Türkiye’de ayrıca değerlendirilir; yabancı sertifika ise ancak düzenleyen laboratuvarın niteliği ve tasdik zinciri belgelendiğinde sonuç doğurur. Üstelik değerlendirme sürerken ürünün raf ömrü işlemeye devam eder. Bürom; aşı, immün serum ve kan ürünü üreticileri ile ithalatçıları için seri serbest bırakma başvuruları, belge ve tasdik süreçleri ve ret kararlarına karşı dava işlerinde hukuki destek vermektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.

İlgili Rehberler

• TİTCK Rehberi — Kurum kararlarına karşı yolların tamamı ve süre tablosu
• İlaç Ruhsatlandırma Süreçleri — ruhsat rejimi ve koşullu ruhsat
• İlaç İmalathaneleri — seri serbest bırakma ve mesul müdür sorumluluğu
• İlaçta Veri İmtiyazı — biyobenzer ürünlerde başvuru rejimi
• Radyofarmasötikler — özel ürün gruplarında çok katmanlı izin
• Farmakovijilans — biyolojik ürünlerde izlenebilirlik
• İlaçta Geri Çekme — seri bazlı geri çekme
• Yürütmenin Durdurulması — raf ömrü işleyen ürünlerde acil koruma