Amme Alacaklarında Tasarrufun İptali 2026: Vergi ve SGK Borcunda Mal Kaçırma (6183 m.24-31), Aciz Belgesi Aranmaz, İki Yıllık Pencere ve Yargıtay Kararları

Vergi, SGK primi, idari para cezası gibi amme alacaklarında borçlunun mal kaçırma işlemleri İcra ve İflas Kanunu’na göre değil, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 24 ilâ 31. maddelerine göre iptal ettirilir. İki rejim aynı amaca hizmet eder ama şartları belirgin biçimde ayrılır. Amme alacağında aciz belgesi aranmaz; borçlunun borcunu ödeyememe hâlinin gerçekleşmiş olması yeterlidir. İvazsız tasarruflar için inceleme penceresi, İİK’da 7571 sayılı Kanun’la bir yıla inmişken 6183’te ödeme müddetinin başladığı tarihten geriye iki yıl ve sonrasıdır. Yakın hısımlar arasındaki tasarrufları bağışlama sayan bent ise Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir. Bu rehber 6183’teki iptal davasının şartlarını, sürelerini ve hükmün sınırlarını madde madde ve Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin 2025-2026 kararlarıyla anlatır. Özel alacaklar için tasarrufun iptali davası ana rehberine bakabilirsiniz.

6183’te İptal Davasının Kanuni Çerçevesi

6183 sayılı Kanun iptal davasını sekiz madde içinde düzenler. Usul hükümleri (m.24-26) ile iptal sebepleri (m.27-30) ve sonuç hükmü (m.31) ayrı ayrı okunmalıdır. Amme idaresinin dava sırasında başvurabileceği ihtiyati haciz ise m.13’te düzenlenmiştir.

İİK’daki İptal Davasından Farkları

Amme alacağı ile özel alacak için açılan iptal davaları amaç bakımından aynıdır: borçlunun yaptığı ve kendi içinde geçerli olan bazı tasarrufların alacaklıya karşı sonuçsuz kalmasını sağlamak. Şartlar ve süreler ise önemli ölçüde ayrışır. Aşağıdaki tablo 7571 sayılı Kanun sonrası İİK ile 6183’ü karşılaştırır.

İki rejimin genel karşılaştırması için 6183 ile İİK karşılaştırması rehberine bakabilirsiniz. Özel alacaklarda davanın şartları tasarrufun iptali şartları sayfasında ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Dava Şartları: Aciz Belgesi Değil, Ödeyememe Hâli

6183 sayılı Kanun aciz belgesi aramaz. m.27 ve m.29, borcunu ödemeyen borçlunun üç durumdan birinde bulunmasını yeterli görür: süresinde veya hapsen tazyike rağmen mal beyanında bulunmamak, malı bulunmadığını bildirmek ya da beyan ettiği malların borcuna yetmediğinin anlaşılması. Yargıtay da amme alacağına dayanan iptal davasında öncelikle borçlu hakkında yapılıp kesinleşmiş bir takibin bulunmasını, buna karşılık aciz belgesi aranmadan borçlunun borcunu ödeyememe durumunun gerçekleşmesini yeterli görür.

Takibin kesinleşmesi için ödeme emrinin tebliğ edilmiş olması ve süresinde itiraz edilmemesi ya da itirazın reddedilip kesinleşmesi gerekir. Borçlu, ödeme emrine tebliğden itibaren 15 gün içinde itiraz edebilir (m.58); vergi ve benzeri malî yükümlerde 6183’ün uygulanmasına ilişkin davalara vergi mahkemeleri bakar (2576 sayılı Kanun m.6/b). Ödeme emri iptal edilse bile borcu doğuran işlem için yeniden düzenlenen ödeme emri kesinleşmişse dava görülebilir: 12. Hukuk Dairesi, ilk ödeme emri iptal edilmiş, ancak yeni ödeme emrine karşı açılan dava reddedilip kesinleşmiş bir idari para cezası dosyasında ilk derece mahkemesinin bu değerlendirmesine yönelik temyiz itirazlarını reddetmiştir (12. HD, 17.12.2025, E.2025/5640, K.2025/8308). Ödeme emrine itiraz için ödeme emrine itiraz dava dilekçesi örneğine bakabilirsiniz.

Şirket borçlarında ayrıca dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır: iptal davası, hakkında takip kesinleşmiş kişinin tasarruflarına karşı açılabilir. 12. Hukuk Dairesi, vergi borcu şirkete ait bir dosyada, m.35’e göre kendisi hakkında ödeme emri düzenlenip tebliğ edilen ortağın devirlerinin iptale tabi olup olmadığının incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Hakkında ortak sıfatıyla takip yapılmamış diğer ortak yönünden ise davanın reddini doğru bulmuştur (12. HD, 01.04.2026, E.2025/5406, K.2026/2181). Ortakların ve kanuni temsilcilerin amme borcundan sorumluluğu için limited şirket ortağının amme borcundan sorumluluğu rehberine bakabilirsiniz.

Süreler: Ödeme Müddeti, İki Yıl ve Beş Yıl

6183’te iki tür süre birlikte işler. Birincisi, m.27 ve m.29’daki inceleme penceresidir: ödeme müddetinin başladığı tarihten geriye doğru iki yıl içinde veya bu tarihten sonra yapılan tasarruflar kapsamdadır. Pencere ileriye doğru kapanmaz; ödeme müddeti başladıktan sonra yapılan bir bağışlama da m.27 kapsamındadır. İkincisi, m.26’daki hak düşürücü süredir: tasarrufun yapıldığı tarihten beş yıl geçtikten sonra bu maddelere dayanılarak dava açılamaz. m.30’daki maksat sebebi için ayrı bir pencere yoktur, ancak beş yıllık dava süresi bu sebep için de geçerlidir.

Pencere hesabında uygulamada ödeme emrinin tebliğ tarihi ile tasarruf tarihi karşılaştırılır. 12. Hukuk Dairesi, ödeme emrinin 17.04.2007’de tebliğ edildiği, iptali istenen tasarrufların ise 01.06.2004’te yapıldığı bir dosyada, mahkemenin m.27’deki hükmü değerlendirmeden karar vermesini bozma sebebi saymıştır (12. HD, 23.02.2026, E.2025/5382, K.2026/1192). Beş yıllık sürenin başlangıcında ise işlemin hüküm doğurduğu an esas alınır. Daire, vergi borçlusu şirket ortaklarının annelerinden kalan mirası reddettiği bir dosyada, sürenin ret kararının kesinleşmesinden değil, reddin sulh hukuk mahkemesine bildirildiği tarihten başladığını kabul etmiştir. Aynı kararda Daire, iptal davası süresi geçmiş olsa bile idarenin TBK m.19’a dayanan muvazaa iddiasının ayrıca incelenmesi gerektiğini belirtmiştir (12. HD, 03.06.2026, E.2025/8784, K.2026/3989).

Bağışlama Sayılan Tasarruflar ve Hısımlık Bendinin İptali

m.28, m.27’nin uygulanması bakımından bazı tasarrufları bağışlama hükmünde sayar. Maddenin ilk bendi, belirli derecedeki kan ve kayın hısımları ile eşler arasındaki ivazlı tasarrufları bağışlama sayıyordu. Bu bent Anayasa Mahkemesinin 22.06.2023 tarihli, E.2022/134, K.2023/116 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. İptal hükmü kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra, 15.06.2024’te yürürlüğe girmiştir. Bu nedenle amme alacağında artık yalnız hısımlığa dayanılarak tasarruf bağışlama sayılamaz. İİK’da ise 7571 sayılı Kanun aynı konuyu çürütülebilir bir karine olarak yeniden düzenlemiştir; akraba devirlerindeki bu ayrım için akrabaya yapılan devirlerde tasarrufun iptali rehberine bakabilirsiniz.

m.28’in diğer iki bendi yürürlüktedir. Kendi verdiği malın akdin yapıldığı sıradaki değerine göre borçlunun ivaz olarak pek aşağı bir fiyatı kabul ettiği akitler (m.28/2) ile borçlunun kendisine veya üçüncü bir kişi yararına kaydı hayat şartıyla irat ve intifa hakkı tesis ettiği akitler (m.28/3) bağışlama hükmündedir. Uygulamada en önemli bent m.28/2’dir: Yargıtay, tapudaki bedel ile devir tarihindeki gerçek değer arasında misli aşan bir farkı arar. Taşınmaz üzerindeki ipotek yükleri de bu hesapta dikkate alınır.

Tahsile İmkân Bırakmama Maksadı: m.30

m.30, 6183’teki en geniş iptal sebebidir. Borçlunun malı bulunmadığı veya borca yetmediği hâlde, amme alacağının bir kısmının veya tamamının tahsiline imkân bırakmamak maksadıyla borçlunun yaptığı bir taraflı muameleler hükümsüzdür. Borçlunun bu maksadını bilen veya bilmesi gereken kişilerle yaptığı bütün muameleler de tarihleri ne olursa olsun hükümsüzdür. Maddede İİK m.280/3’teki gibi bir hısımlık karinesi yoktur. Ancak Yargıtay, yakın akrabalık ilişkisini devralanın borçlunun durumunu bilebileceğinin güçlü bir göstergesi sayar.

• Kardeşe devir: 12. Hukuk Dairesi, taşınmaz payının tapudaki değerinin çok altında bir bedelle kardeşe devredildiği ve aksini gösteren bir ödemenin ispatlanamadığı dosyada, devralanın kardeş olması sebebiyle borçlunun durumunu bilen ve bilmesi gereken kişi olduğunu kabul etmiştir (12. HD 2025/8308).
• Oğullara devir: Daire, borçlunun oğullarını m.30 gereği borçlunun mali durumunu ve alacaklıları zarara uğratma kastını bilebilecek kişiler olarak değerlendirmiştir (12. HD 2026/2181).
• Bir taraflı muameleler: Mirasın reddi gibi tek taraflı işlemler de m.30 kapsamında incelenebilir; bu işlemlerde karşı taraf bulunmadığından bilme şartı aranmaz.

Bilme şartı karine değil ispat konusu olduğundan, idarenin devralan ile borçlu arasındaki aile, iş veya ortaklık ilişkisini, devir bedelini ve ödemenin nasıl yapıldığını somut olarak ortaya koyması gerekir. Devralan açısından ise bedelin gerçek değere yakın olduğunu ve banka kanalıyla ödendiğini gösteren belgeler hem m.28/2 hem m.30 bakımından savunmanın temelidir.

Hüküm: Tasarruf Tarihindeki Amme Alacağıyla Sınırlı

Amme alacağında iptal kararının sınırı, özel alacaktan farklı bir ayrıntı taşır. İptal, tasarrufun yapıldığı tarihe kadar doğmuş amme alacağı ve ferileriyle sınırlı tutulur. Bu nedenle mahkeme, uzman bilirkişi aracılığıyla her tasarruf tarihi itibarıyla doğmuş vergi, prim veya ceza aslını ve ferilerini ayrı ayrı belirlemelidir. Tasarruftan sonra doğan borçlar bu tasarruf yönünden hükme dâhil edilemez (12. HD, 20.05.2026, E.2025/9547, K.2026/3689).

Hükmün kurulmasında iki ayrıntı daha önemlidir. Birincisi vekâlet ücretidir: Avukatlık Kanunu’nun 168. maddesi gereği 6183’ün uygulanmasından doğan davalarda avukatlık ücreti maktu belirlenir; 12. Hukuk Dairesi nispî ücrete hükmedilmesini bozma sebebi saymıştır (12. HD 2025/8308). İkincisi mirasçıların durumudur: borçlunun ölümü üzerine mirası kayıtsız şartsız reddeden mirasçılar aleyhine yargılama gideri ve vekâlet ücretine hükmedilmesi doğru bulunmamıştır (12. HD 2026/3689).

Mal Elden Çıkmışsa ve Zincirleme Devirler

m.31’e göre iptale tabi tasarruflardan yararlananlar elde ettiklerini, elden çıkarmışlarsa takdir edilecek bedelini vermekle yükümlüdür. Bunlar karşılık olarak verdikleri şeyden dolayı amme idaresinden bir talepte bulunamaz; bu yöndeki talepleri borçluya karşıdır. Malın dava sırasında elden çıkarılması veya elden çıkarıldığının dava sırasında öğrenilmesi hâlinde, idare ıslaha gerek olmadan davaya bedel davası olarak devam edilmesini isteyebilir ya da sonraki maliki davaya dâhil edebilir. Sonraki malik ancak kötü niyetliyse davalı olabilir (m.25). Davaya dâhil edilmemiş kişiler aleyhine hüküm kurulamaz (12. HD 2026/2181).

Dava sırasında malın yeniden devredilmesini önlemek için amme idaresi, iptali istenen tasarrufun konusu mallar hakkında, mallar elden çıkarılmışsa elden çıkaranın diğer malları hakkında m.27, 29 ve 30 hâllerinde ihtiyati haciz uygulayabilir (m.13/7). Kamu alacağında ihtiyati haciz ve teminat için kamu alacağında teminat, ihtiyati haciz ve ihtiyati tahakkuk rehberine bakabilirsiniz.

Görevli Mahkeme ve Usul

m.24, iptal davalarının umumi mahkemelerde açılacağını ve diğer işlere takdimen umumi hükümlere göre görüleceğini düzenler. Vergi alacaklarında görevli mahkeme kural olarak asliye hukuk mahkemesidir. Sosyal Güvenlik Kurumunun prim alacakları için ise ayrı bir görev kuralı vardır: 5510 sayılı Kanun’un 88/19. maddesi, Kurumun prim ve diğer alacaklarının tahsilinde 6183’ün uygulanmasından doğan uyuşmazlıklar için Kurumun alacaklı biriminin bulunduğu yer iş mahkemesini öngörür. 12. Hukuk Dairesi, SGK’nın prim alacağı için açtığı tasarrufun iptali davasında görevli mahkemenin bu hüküm gereği iş mahkemesi olduğunu belirtmiştir. Temyiz incelemesinin hangi daireye ait olduğu konusundaki uyuşmazlığın çözümü için dosyayı Hukuk İş Bölümü İnceleme Kurulu’na göndermiştir (12. HD, 07.04.2026, E.2025/8618, K.2026/2314). SGK prim borcunun tahsil süreci için SGK prim borcu ve 6183 rehberine bakabilirsiniz.

Ödeme emrine itiraz ile iptal davası birbirinden ayrıdır. Borcun varlığına, miktarına veya zamanaşımına ilişkin itirazlar ödeme emrine karşı vergi mahkemesinde ileri sürülür. İptal davasında ise borçlunun malvarlığından çıkardığı değerin kamu alacağına karşı sonuçsuz kalıp kalmayacağı tartışılır. Bu nedenle iptal davasında davalılar, kesinleşmiş amme alacağının varlığını değil, iptal sebeplerinin ve sürelerin koşullarını tartışmalıdır. Vergi alacağının genel tahsil süreci için vergi alacağının cebrî tahsili rehberi yol gösterir.

Kontrol Listesi: İdare ve Devralan İçin

Sıkça Sorulan Sorular

Vergi borcu için tasarrufun iptali davasını kim açar?

Alacaklı amme idaresi, yani vergi dairesi, SGK veya ilgili kamu kurumu açar. Dava umumi mahkemelerde açılır ve diğer işlere takdimen, umumi hükümlere göre görülür (6183 m.24).

Amme alacağında aciz belgesi gerekir mi?

Hayır. Yargıtay’a göre borçlu hakkında kesinleşmiş bir takip bulunması ve borçlunun borcunu ödeyememe durumunun gerçekleşmiş olması yeterlidir (12. HD, 26.02.2026, E.2025/5445, K.2026/1405).

Hangi tasarruflar iptal edilebilir?

Ödeme müddetinin başladığı tarihten geriye iki yıl içinde veya sonrasında yapılan bağışlamalar ve ivazsız tasarruflar (m.27); aynı dönemdeki rehin ve olağan dışı ödemeler (m.29); tahsile imkân bırakmamak maksadıyla yapılan ve karşı tarafın bu maksadı bildiği veya bilmesi gerektiği muameleler (m.30).

Akrabaya yapılan satış amme alacağında otomatik bağışlama sayılır mı?

Hayır. Hısımlar arasındaki tasarrufları bağışlama sayan m.28/1, Anayasa Mahkemesinin 22.06.2023 tarihli, E.2022/134, K.2023/116 sayılı kararıyla iptal edilmiş ve iptal 15.06.2024’te yürürlüğe girmiştir. Ancak akrabalık, m.30’daki bilme şartı bakımından güçlü bir gösterge olarak değerlendirilmektedir.

Düşük bedelle satış ne zaman bağışlama sayılır?

Borçlunun verdiği malın akit tarihindeki değerine göre pek aşağı bir fiyatı kabul ettiği akitler bağışlama hükmündedir (m.28/2). Yargıtay tapudaki bedel ile gerçek değer arasında misli aşan fark arar; taşınmazdaki ipotek yükleri bedele eklenerek hesap yapılır.

Dava açma süresi ne kadardır?

Tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren beş yıl (m.26). Bu süre hak düşürücüdür ve mahkemece kendiliğinden gözetilir.

İptal kararı tüm vergi borcu için mi verilir?

Hayır. Karar, tasarrufun yapıldığı tarihe kadar doğmuş amme alacağı ve ferileriyle sınırlı verilir. 12. Hukuk Dairesi tüm güncel borç üzerinden kurulan hükmü düzelterek onamıştır (12. HD, 11.03.2026, E.2025/5463, K.2026/1757).

SGK prim borcunda dava hangi mahkemede görülür?

5510 sayılı Kanun’un 88/19. maddesi gereği iş mahkemesinde görülür. 12. Hukuk Dairesi de SGK’nın prim alacağına dayalı tasarrufun iptali davasında görevli mahkemenin iş mahkemesi olduğunu belirtmiştir (12. HD, 07.04.2026, E.2025/8618, K.2026/2314).

Malı devralan kişi parasını kimden ister?

m.31’e göre yararlananlar karşılık olarak verdikleri şeyden dolayı amme idaresinden talepte bulunamaz. Bu talep borçluya yöneltilir.

Bu davalarda vekâlet ücreti nasıl belirlenir?

Avukatlık Kanunu’nun 168. maddesi gereği 6183’ün uygulanmasından doğan davalarda vekâlet ücreti maktudur; nispî ücrete hükmedilmesi bozma sebebidir (12. HD, 17.12.2025, E.2025/5640, K.2025/8308).