Borçlu Mal Kaçırıyor: Alacaklı Ne Yapabilir? 2026 Rehberi — İhtiyati Haciz, Mal Beyanı, Tasarrufun İptali, Muvazaa Davası, Doğrudan İflas ve İİK 331 Şikâyeti

Borçlunun malını eşine ya da kardeşine devretmesi, işyerindeki emtiayı boşaltması, hacizli malı ortadan kaldırması veya mal beyanında bulunmaması alacaklının en sık karşılaştığı durumlardır. Bu durumlarda tek bir çözüm yoktur. Kanun, mal kaçırmanın aşamasına ve biçimine göre farklı yollar öngörür: takipten önce ve dava sırasında ihtiyati haciz, takip sırasında mal beyanı ve haciz ihbarnamesi, devredilmiş mallar için tasarrufun iptali davası, görünüşte yapılmış devirler için muvazaa davası, tacir borçlu için doğrudan iflas ve bütün bunların yanında İİK m.331’deki suç. Bu rehber hangi durumda hangi yola başvurulacağını, her yolun şartlarını ve sınırlarını kanun metni ve Yargıtay kararlarıyla birlikte gösterir. Tasarrufun iptali davasının ayrıntıları için tasarrufun iptali davası ana rehberine bakabilirsiniz.

Hangi Durumda Hangi Yol?

Doğru yolu seçmek için iki soruya cevap vermek gerekir. Birincisi mal kaçırmanın hangi aşamada olduğudur: henüz bir risk mi var, mal devredildi mi, yoksa haciz sırasında mı ortadan kaldırıldı? İkincisi borçlunun kim olduğudur: gerçek kişi mi, tacir mi, kamu borçlusu mu? Aşağıdaki tablo bu iki soruya göre başvurulabilecek yolları gösterir. Yollar birbirinin alternatifi değildir; çoğu dosyada birkaçı birlikte kullanılır.

1. Erken Koruma: İhtiyati Haciz

Mal kaçırma riskine karşı en etkili araç, malın elden çıkarılmasından önce konulan ihtiyati hacizdir. İİK m.257’ye göre rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun elindeki veya üçüncü kişideki taşınır ve taşınmazlarını, alacaklarını ve diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir. Vadesi gelmemiş alacak için ise kanun iki hâl sayar. Birincisi borçlunun belirli bir yerleşim yerinin olmamasıdır. İkincisi borçlunun taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya veya kendisi kaçmaya hazırlanması, kaçması ya da bu amaçla alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bulunmasıdır (m.257/2).

İhtiyati haciz kararı verildikten sonra tapu, araç ve banka kayıtlarına hızla işlenir. Böylece sonraki devirler alacaklıya karşı ileri sürülemez hâle gelir. Tasarrufun iptali davası açıldıktan sonra da hâkim, iptale tabi mallar hakkında alacaklının talebiyle ihtiyati haciz kararı verebilir (m.281/2). Şartlar, teminat ve kararın uygulanması için ihtiyati haciz rehberine, dava açmadan önce alacağı güvenceye almak için dava öncesi ihtiyati haciz rehberine bakabilirsiniz.

2. Malları Bulmak: Mal Beyanı, Haciz İhbarnamesi ve Sorgular

Takip kesinleştikten sonra alacaklının ilk işi borçlunun malvarlığını ortaya çıkarmaktır. Bunun üç yolu vardır.

• Mal beyanı: Borçlu, kendisinde ve üçüncü kişilerde bulunan mal, alacak ve haklarını, kazanç ve gelirlerini ve borcunu nasıl ödeyebileceğini icra dairesine bildirmek zorundadır (m.74). Mal beyanında bulunmayan borçlu, alacaklının talebi üzerine beyanda bulununcaya kadar icra mahkemesince bir defaya mahsus olmak üzere hapisle tazyik edilir; bu hapis üç ayı geçemez (m.76). Malı olmadığını bildiren veya borcuna yetecek mal göstermeyen borçlu, sonradan kazandığı malları ve gelir artışlarını yedi gün içinde bildirmek zorundadır (m.77). Bu Kanun’a göre istenen beyanı gerçeğe aykırı yapan kişi, alacaklının şikâyeti üzerine üç aydan bir yıla kadar hapisle cezalandırılır (m.338/1). Ayrıntı için mal beyanı rehberine bakabilirsiniz.
• Haciz ihbarnamesi: Borçlunun üçüncü kişilerdeki alacakları ve malları için m.89’a göre haciz ihbarnamesi gönderilir. Bankalar, kiracılar, müşteriler ve işverenler bu yolla muhatap edilir. Üçüncü kişinin itiraz yolları için haciz ihbarnamesi rehberine bakabilirsiniz.
• Kayıt sorguları: İcra dosyası üzerinden tapu, araç, banka, SGK ve ticaret sicili sorguları yapılır. Geçmişe dönük tapu ve araç kayıtları, iptal davasına konu olacak devirleri ortaya çıkarır. Sorgulama için e-Devlet ve UYAP sorgulama rehberi yol gösterir.

Haciz sırasında borçlunun adresinde haczi kabil mal bulunmazsa haciz tutanağı aciz belgesi hükmündedir. Haczedilen malların değeri alacağı karşılamazsa tutanak geçici aciz belgesi yerine geçer (m.105). Bu tutanak, tasarrufun iptali davasının ön şartını sağlar. Ayrıca m.278’deki bir yıllık geriye sayım bu tutanağın tarihinden başlar. Bu nedenle haczin borçlunun bilinen adresinde, gecikmeden yaptırılması önemlidir.

3. Devredilen Mal İçin Tasarrufun İptali Davası

Borçlu malını devretmişse alacaklının temel aracı İİK m.277-284’teki tasarrufun iptali davasıdır. Dava kabul edilirse mal devralanın üzerinde kalır, ancak alacaklı alacağı ve ferileriyle sınırlı olarak o mal üzerinde haciz ve satış isteyebilir. Taşınmazda tapu kaydının düzeltilmesi gerekmez (m.283/1). Davanın özü şöyle özetlenebilir:

• Kim açar, kime karşı açılır? Davayı elinde geçici veya kesin aciz belgesi bulunan alacaklı açar (m.277/1). Dava, borçlu ile borçluyla işlem yapan kişiye birlikte yöneltilir; kötü niyetli sonraki maliklere karşı da açılabilir (m.282). Borçlu ile devralan zorunlu dava arkadaşıdır.
• Dava şartları: Gerçek bir alacak, kesinleşmiş takip, tasarruftan önce doğmuş borç, aciz belgesi ve beş yıllık hak düşürücü süre. Aciz belgesi yargılama sırasında da sunulabilir (12. HD, 20.05.2026, E.2026/3302, K.2026/3693). Ayrıntı için tasarrufun iptali şartları sayfasına bakabilirsiniz.
• Üç iptal sebebi: Aciz belgesi veya iflastan önceki bir yıl içindeki ivazsız tasarruflar ve bağışlama sayılan işlemler (m.278), aciz hâlindeki rehin, olağan dışı ödeme ve tapu şerhleri (m.279) ve zarar verme kastıyla yapılan işlemler (m.280). m.280 için işlemden itibaren beş yıl içinde borçlu aleyhine haciz veya iflas yoluyla takip yapılmış olmalıdır.
• Akrabaya devir: Eş ve yakın hısımlara yapılan devirlerde m.278/a’daki bağışlama karinesi ve m.280/3’teki bilme karinesi uygulanır. Hukuk Genel Kurulu, bedeli gerçek değerin üzerinde ödeyen kardeşe yapılan devirde bile m.280/3 karinesi çürütülemediği için iptal gerektiğine hükmetmiştir (HGK, 18.06.2026, E.2025/655, K.2026/384). Ayrıntı için akrabaya devirde tasarrufun iptali rehberine bakabilirsiniz.

Davanın adım adım açılması için nasıl açılır rehberine, dilekçe için dava dilekçesi örneğine, süreler için süre hesaplama aracına bakabilirsiniz.

4. Görünüşte Yapılan Devirler: Muvazaa Davası (TBK m.19)

Bazı devirler gerçekte hiç istenmemiştir: mal kâğıt üzerinde bir yakının adına geçirilmiş, ama borçlunun kullanımında ve kontrolünde kalmıştır. Ya da borçlu kendi parasıyla aldığı malı baştan bir yakını adına tescil ettirmiştir. Bu durumlarda tasarrufun iptali davasının yanında TBK m.19’a dayanan muvazaa davası da açılabilir. Yargıtay iki dava arasındaki farkı şöyle açıklar: iptal davası borçlunun geçerli olarak yaptığı bazı tasarrufların alacaklıya karşı hükümsüz kılınmasını, muvazaa davası ise işlemin gerçekte hiç yapılmamış olduğunun tespitini amaçlar. Muvazaa davasında icra takibine geçilmesi ve aciz belgesi alınması gerekmez; ancak davacının işlemi yapandan alacaklı olması ve işlemin bu alacağın ödenmesini önlemek amacıyla yapılmış olması gerekir (12. HD, 03.06.2026, E.2025/8784, K.2026/3989). Eşinden kesinleşmiş alacağı bulunmayan bir kadının açtığı muvazaa davası bu nedenle hukuki yarar yokluğundan reddedilmiştir (12. HD, 23.02.2026, E.2025/4868, K.2026/1194).

Muvazaa davasının avantajı, aciz belgesi ve beş yıllık hak düşürücü süre gibi iptal davasına özgü şartlara bağlı olmamasıdır. Dezavantajı ise ispat yüküdür: alacaklı, işlemin danışıklı olduğunu, yani tarafların gerçek iradesinin devir olmadığını ispat etmek zorundadır. Kararda olduğu gibi paranın akışını gösteren banka kayıtları, bedel ile değer arasındaki büyük fark ve malın fiilen kimin kullanımında olduğu bu ispatın temel delilleridir. Boşanma sürecinde eşin mal kaçırması için eşim evi annesinin adına aldı rehberine bakabilirsiniz.

5. Haczedilen Mala Başkası Sahip Çıkarsa: İstihkak ve Karşı İptal Davası

Borçlunun adresinde haczedilen mallar için üçüncü bir kişi “bu mallar benim” diyerek istihkak iddiasında bulunabilir. Mal kaçırma çoğu zaman bu yolla yapılır: borçlunun işyeri bir yakının şirketine devredilmiş, faturalar o şirket adına kesilmiştir. Kanun bu durumda alacaklıya önemli bir kolaylık tanır. İstihkak davasına karşı haczi yaptıran alacaklı, iptal davası hükümlerine dayanarak ve geçici veya kesin aciz belgesi sunmak zorunda olmaksızın karşı iptal davası açabilir (m.97/17).

Karşı davanın da bir tasarrufun iptali davası olduğu unutulmamalıdır. İptali istenen işlem gerçekten borçlunun kendi tasarrufu olmalıdır. 12. Hukuk Dairesi, borçlunun işlemleri bir şirketin temsilcisi sıfatıyla yaptığı dosyada, borçlunun bu işlemlerin tarafı olmadığını ve kendisine karşı pasif husumet bulunmadığını belirtmiştir (12. HD, 16.02.2026, E.2025/7819, K.2026/929). Ayrıca istihkak davası yargılama sırasında borçlunun iflası nedeniyle konusuz kalırsa, karşı iptal davasında da hukuki yarar ortadan kalkabilir (12. HD, 20.05.2026, E.2025/9472, K.2026/3726). İstihkak davasının şartları ve mülkiyet karineleri için istihkak davası rehberine bakabilirsiniz.

6. Tacir Borçlu Kaçıyorsa: Doğrudan İflas (İİK m.177/1)

İflasa tabi bir borçlu, yani tacir veya şirket, mal kaçırıyorsa alacaklı takibe gerek kalmadan borçlunun iflasını isteyebilir. m.177/1’e göre borçlunun bilinen bir yerleşim yerinin bulunmaması, taahhütlerinden kurtulmak amacıyla kaçması, alacaklıların haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bulunması veya buna teşebbüs etmesi ya da haciz yoluyla takip sırasında mallarını saklaması doğrudan iflas sebebidir. İflas kararından sonra borçlunun iflastan önceki tasarruflarına karşı iptal davasını iflas idaresi açar (m.277/2). Böylece kaçırılan değerler tek tek alacaklıların değil, bütün alacaklıların yararına masaya döner.

Doğrudan iflas güçlü ama ağır bir yoldur: iflas kararı borçlunun bütün malvarlığını tasfiyeye sokar ve alacaklı alacağını diğer alacaklılarla birlikte sıra cetveline göre alır. Bu nedenle yalnız tek bir alacağın tahsili amaçlanıyorsa, önce ihtiyati haciz ve iptal davası yollarının değerlendirilmesi gerekir. Doğrudan iflas sebepleri ve borçlunun savunmaları için doğrudan iflas sebepleri rehberine, iflasta açılan iptal davası için iflasta tasarrufun iptali rehberine bakabilirsiniz.

7. Ceza Yolu: İİK m.331 ve Diğer Suçlar

İİK m.331’e göre haciz yoluyla takip talebinden sonra veya bu talepten önceki iki yıl içinde, alacaklısını zarara sokmak maksadıyla mallarını veya bir kısmını mülkünden çıkaran, telef eden veya kıymetten düşüren borçlu cezalandırılır. Malları gizleyerek ya da muvazaa yoluyla başkasının uhdesine geçiren veya asıl olmayan borçlar ikrar ederek mevcudunu yapay biçimde eksilten borçlu da bu kapsamdadır. Bunun için alacaklının, borçlu aleyhine aciz belgesi aldığını veya alacağını alamadığını ispat etmesi gerekir. Ceza altı aydan üç yıla kadar hapis ve bin güne kadar adlî para cezasıdır. Bu suçlardan dolayı şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer (m.347). Yetkili mahkeme, icra takibinin yapıldığı yerdeki icra mahkemesidir (m.348).

Ceza yargılamasında mahkeme, devrin gerçekten alacaklıyı zarara sokmak kastıyla yapılıp yapılmadığını ayrıntılı biçimde araştırır. 12. Hukuk Dairesi bir araç devrine ilişkin dosyada şu hususların incelenmesini istemiştir: devir bedeli, bedelin nasıl tahsil edildiği ve paranın akıbeti. Para bir borcun ödenmesinde kullanılmışsa ilgili takip dosyaları getirtilmeli ve bu borçların gerçek olup olmadığı tespit edilmelidir. Para banka veya sosyal güvenlik kurumu borçlarına harcanmışsa bu da ilgili yerlere sorulmalıdır (12. HD, 13.05.2025, E.2025/1784, K.2025/3869). Ceza Genel Kurulu ise m.331’in haciz yoluyla takiple ilgili bir suç olduğunu kabul etmiştir. Rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip edilen ve kazaya karışarak değer kaybeden rehinli bir araç için bu suçun oluşmadığına karar vermiştir (CGK, 12.09.2024, E.2022/363, K.2024/238).

Ceza yolu tek başına tahsil sağlamaz; mahkûmiyet kararı malı alacaklıya geri getirmez. Bu nedenle şikâyet, iptal veya muvazaa davasıyla birlikte düşünülmelidir. Ceza ve hukuk dosyalarındaki deliller, örneğin banka kayıtları ve tanık beyanları, birbirini destekler. m.331’in unsurları ve diğer icra suçları için alacaklıyı zarara sokmak kastıyla mevcudu eksiltme ve icra ceza rehberi sayfalarına bakabilirsiniz.

8. Kamu Alacakları ve Şirket Borçları

Alacak vergi, SGK primi veya idari para cezası gibi bir amme alacağıysa iptal davasını amme idaresi 6183 sayılı Kanun’un 24-31. maddelerine göre açar. Bu davada aciz belgesi aranmaz, inceleme penceresi ödeme müddetinden geriye iki yıldır ve SGK prim alacaklarında görevli mahkeme iş mahkemesidir; ayrıntı için amme alacaklarında tasarrufun iptali rehberine bakabilirsiniz.

Borçlu bir şirketse mal kaçırma çoğu zaman şirket varlığının yöneticiye, ortağa veya onların yakınlarına düşük bedelle aktarılması biçiminde olur. Bu durumda şirketin tasarrufu iptal davasına konu edilebilir. Ayrıca şartları varsa yöneticilerin kişisel sorumluluğu da gündeme gelebilir; ayrıntı için yönetici şirket malını değerinin altında sattı rehberine bakabilirsiniz. Borçlu konkordato talep etmişse mühletten önceki ve sonraki işlemler için farklı kurallar uygulanır (konkordato ve tasarrufun iptali). Ceza soruşturmasında borçlunun yakınlarının mallarına konulan tedbirler için şüphelinin eşi, çocukları ve şirketlerinin mallarına tedbir rehberine bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• İhtiyati haczi geciktirmek: Mal kaçırma riskini fark eden alacaklının takip veya dava açmayı beklemeden ihtiyati haciz istemesi gerekir. Devir bir kez yapıldıktan sonra çözüm dava yoluna kalır ve yıllar sürebilir.
• Davayı yalnız devralana karşı açmak: Tasarrufun iptali davası borçlu ile devralana birlikte açılmalıdır. Taraf teşkili sağlanmadan hüküm kurulamaz; eksik bırakılan davalı yargılamayı uzatır.
• Aciz belgesini beklemek veya hiç almamak: Aciz belgesi dava şartıdır ve yargılama sırasında sunulabilir. Ancak m.278’deki bir yıllık geriye sayım belgenin tarihinden başladığından, geciken belge pencereyi daraltır.
• m.280’de süresiz dava açılabileceğini sanmak: m.280’e göre işlemden itibaren beş yıl içinde borçlu aleyhine haciz veya iflas yoluyla takip yapılmış olmalı, dava da tasarruftan itibaren beş yıl içinde açılmalıdır (m.284).
• Şikâyeti takip kesinleşmeden yapmak: m.331 şikâyeti için takibin kesinleşmiş olması gerekir. Erken yapılan şikâyet kovuşturma şartını sağlamaz ve dava düşer. Öte yandan üç aylık ve bir yıllık şikâyet süreleri de kaçırılmamalıdır.
• Yalnız ceza yoluna güvenmek: Mahkûmiyet tahsil sağlamaz. Hukuk davası ve ihtiyati haciz, ceza şikâyetiyle birlikte yürütülmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Borçlu mal kaçırıyorsa ilk ne yapılmalı?

Mal henüz elden çıkmadıysa ihtiyati haciz istenmelidir. Borçlu mallarını gizlemeye veya kaçırmaya hazırlanıyorsa vadesi gelmemiş alacak için de ihtiyati haciz istenebilir (İİK m.257/2). Mal devredildiyse tasarrufun iptali veya muvazaa davası değerlendirilir.

Borçlu mal beyanında bulunmazsa ne olur?

Alacaklının talebi üzerine icra mahkemesi borçluyu beyanda bulununcaya kadar, bir defaya mahsus ve üç ayı geçmemek üzere hapisle tazyik eder (m.76). Gerçeğe aykırı beyan ise şikâyet üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası gerektirir (m.338/1).

Borçlunun yakınına devrettiği malı geri alabilir miyim?

Mal borçluya dönmez; ancak tasarrufun iptali davası kabul edilirse o mal üzerinde alacağınız ve ferileriyle sınırlı olarak haciz ve satış isteyebilirsiniz (m.283/1). Eş ve yakın hısımlara yapılan devirlerde m.278/a ve m.280/3’teki karineler alacaklı lehine işler.

Tasarrufun iptali davası kime karşı açılır?

Borçlu ile borçluyla işlem yapan kişiye birlikte açılır; bunların mirasçıları ve kötü niyetli sonraki malikler de davalı olabilir (m.282). Dava yalnız devralana karşı açılamaz.

Aciz belgesi olmadan dava açılabilir mi?

Tasarrufun iptali davasında aciz belgesi dava şartıdır, ancak Yargıtay yargılama sırasında sunulmasını yeterli görmektedir. Muvazaa davasında ve istihkak davasına karşı açılan karşı iptal davasında aciz belgesi aranmaz (TBK m.19; İİK m.97/17).

Muvazaa davası ile tasarrufun iptali arasındaki fark nedir?

İptal davası geçerli bir tasarrufun alacaklıya karşı hükümsüz kılınmasını, muvazaa davası işlemin gerçekte hiç yapılmadığının tespitini amaçlar. Muvazaa davasında takip ve aciz belgesi gerekmez, ancak davacının borçludan alacaklı olması ve danışıklılığı ispat etmesi gerekir.

Şirket borçlu mal kaçırıyorsa iflası istenebilir mi?

Evet. İflasa tabi borçlu kaçarsa, hileli işlemlerde bulunursa veya haciz sırasında mallarını saklarsa takip yapılmadan doğrudan iflası istenebilir (m.177/1). 6. Hukuk Dairesi, hacizli malları kaçırıp adresini terk eden şirket için bu koşulların oluştuğunu kabul etmiştir (6. HD, 12.02.2026, E.2026/72, K.2026/514).

Mal kaçırma suç mudur?

Evet. Takip talebinden sonra veya önceki iki yıl içinde alacaklısını zarara sokmak maksadıyla mevcudunu eksilten borçlu altı aydan üç yıla kadar hapis ve bin güne kadar adlî para cezasıyla cezalandırılır (İİK m.331). Suç şikâyete bağlıdır.

İİK m.331 için şikâyet süresi nedir?

Fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl (m.347). Şikâyet için takibin kesinleşmiş olması gerekir; takip kesinleşmeden yapılan şikâyet kovuşturma şartını sağlamaz (12. HD, 18.11.2025, E.2025/7848, K.2025/7292).

Dava sürerken borçlu malı yeniden satarsa ne olur?

Mal davalı üçüncü kişinin elinden çıkmışsa bu kişi, malın yerine geçen değer oranında ve alacaktan fazla olmamak üzere nakden tazmine mahkûm edilir (m.283/2). Bunu önlemek için dava ile birlikte iptale tabi mal üzerinde ihtiyati haciz istenmelidir (m.281/2).