Bir vergi incelemesinde defter ve belgelerin istenmesi üzerine bunların ibraz edilememesi ya da edilmemesi, mükellef için çok ağır sonuçlar doğurabilir. Bu rehberde defter-belge ibraz etmemenin hukuki sonuçlarını, mücbir sebep istisnasını ve defterleri dava aşamasında mahkemeye sunma imkânını sade bir dille açıklıyoruz.
İbraz Nasıl İstenir?
Vergi incelemesine yetkili eleman, defter ve belgeleri yazılı olarak ve genellikle en az 15 günlük bir süre tanıyarak ister. Bu yazının Vergi Usul Kanunu’nun tebliğ kurallarına uygun biçimde mükellefe ulaştırılmış olması gerekir. Mükellefin elinde değilse veya bir engel varsa, durumun (mücbir sebebin) inceleme elemanına bildirilmesi önemlidir.
Mücbir Sebep Yoksa: Gizleme ve Ağır Sonuçlar
Haklı bir neden (mücbir sebep) olmaksızın defter ve belgelerin ibraz edilmemesi, Vergi Usul Kanunu’nun 359. maddesi kapsamında “gizleme” sayılır ve bir dizi ağır sonuç doğurur:
- Re’sen tarhiyat ve KDV reddi: İbraz edilmemesi re’sen tarh nedenidir; ilgili dönemdeki KDV indirimleri belgelendirilemediği gerekçesiyle reddedilerek cezalı KDV tarhiyatı yapılır.
- Üç kat vergi ziyaı cezası: Gizleme fiiline bağlı olduğu için vergi ziyaı cezası tek kat yerine üç kat uygulanır (VUK m.344).
- Uzlaşma kapalı, özel usulsüzlük ve suç raporu: Bu tarhiyatlarda uzlaşma yolu kapalıdır; ayrıca özel usulsüzlük cezası kesilir ve gizleme fiili nedeniyle savcılığa vergi suçu raporu düzenlenebilir.
Mücbir Sebep Varsa Durum Değişir
Defter ve belgeler yangın, sel veya hırsızlık gibi mücbir sebeplerle (VUK m.13) elden çıkmışsa, mükellefin ibraz ödevini yerine getirmesi beklenemez. Bu durumun (örneğin ticaret mahkemesinden alınan zayi belgesiyle) ispatlanması hâlinde, salt ibraz edilmedi diye yapılan cezalı tarhiyat hukuka uygun olmaz. İspat şekli kesin bir kalıba bağlı değildir; olayın özelliğine göre hukuken itibar edilebilir belgelerle yapılabilir.
Defterleri Dava Aşamasında Mahkemeye Sunma Hakkı
Uzun süre tartışmalı olan bu konu, Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulu’nun 8 Şubat 2019 tarihli, E:2013/3, K:2019/1 sayılı kararıyla netleşmiştir. Bu karara göre, incelemeye ibraz edilmeyen defter ve belgelerin dava aşamasında mahkemeye sunulacağının belirtilmesi hâlinde, mahkeme bu defter ve belgeleri ister; davalı vergi idaresinin görüşü de alınarak ve gerekirse bilirkişi incelemesi yaptırılarak, faturaların gerçek bir teslime dayanıp dayanmadığı ve usulüne uygun kaydedilip edilmediği araştırılır (Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, 2015/16 E., 2015/135 K.). İçtihadı Birleştirme Kararları hem idare hem de yargı için bağlayıcı olduğundan, bu defter ve belgelerin mahkemece dikkate alınması gerekir. Böylece tarhiyat ve cezalar kısmen veya tamamen iptal edilebilir. Ancak ispat yükü mükellefte olduğundan, defterlerin mahkemeye de sunulmaması hâlinde davanın reddi gündeme gelir. Mükellefin, vergi/ceza ihbarnamesine karşı süresi içinde Vergi Mahkemesinde dava açma hakkı saklıdır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, somut durumunuza ilişkin değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.
