Organ ve Doku Nakli Hukuku: Bağış, Rıza, Ölüm Tespiti ve Etik Kurul

Organ ve doku nakli, hukukun en çok koruma katmanı öngördüğü tıbbi alanlardan biridir. 1979 tarihli kanun; bağışın karşılıksızlığı, rızanın şekli, ölümün kimler tarafından ve nasıl saptanacağı ve nakli yapacak hekimlerin ölüm tespitinden ayrı tutulması gibi ilkeler üzerine kuruludur.

Alan iki ayrı rejime bölünmüştür: canlıdan organ ve doku alınması ile ölüden organ ve doku alınması. Her ikisinin şartları farklıdır ve karıştırılmaları dosyada temel hataya yol açar.

Bu rehber; bağışın nasıl yapıldığını, rıza sırasını, ölüm tespitinin usulünü ve ihlallerin cezai sonucunu açıklıyor.

Temel İlke: Bedel ve Çıkar Yasağı

Bu yasak, alanın tamamına yayılan bir ilkedir ve ceza hukukuyla desteklenmiştir. Ceza kanununda; hukuken geçerli rızaya dayalı olmaksızın kişiden organ alan kimse için hapis cezası, organ veya doku satın alan, satan, satılmasına aracılık eden kişiler için ayrı cezalar öngörülmüştür. Bu suçların ayrıntısı, aşağıdaki yaptırımlar bölümünde ele alınmıştır.

Buna ek olarak sağlık mevzuatında; bilimsel, istatistiki ve haber niteliğindeki bilgi dağıtımı ayrık olmak üzere, organ ve doku alınması ve verilmesine ilişkin her türlü reklam ve tanıtım yasaklanmıştır. Bu yasağın kapsamı için sağlıkta reklam yasağı rehberine bakınız.

Canlıdan Organ ve Doku Alınması

Kanun, yaşayan kişiden organ alınmasını sıkı şartlara bağlar:

Bu şartlardan olurluluk raporu, zarar dosyalarında en çok işe yarayan denetim noktasıdır: raporun düzenlenip düzenlenmediği, hangi incelemelere dayandığı ve riskin nasıl değerlendirildiği doğrudan sorgulanır.

Ölüden Organ ve Doku Alınması

Burada belirleyici olan, kişinin sağlığında irade açıklamış olup olmadığıdır.

1. Kişinin kendi beyanı

Kanun, bağış beyanının yapılabileceği yolları sayar. Kişi, vücudunun tamamını veya organ ve dokularını tedavi, teşhis ve bilimsel amaçlar için bıraktığını:

• Güvenli kimlik doğrulama araçlarını kullanarak e-Devlet Kapısı veya Sağlık Bakanlığınca kurulan bilişim sistemleri üzerinden beyan etmiş,
• ya da resmî veya yazılı bir vasiyetle belirtmiş,
• ya da bu konudaki isteğini iki tanık huzurunda açıklamış olabilir.

2. Beyan yoksa: yakınların rıza sırası

Sıranın atlanması, muvafakatin geçersizliği iddiasının dayanağıdır. Bu nedenle dosyada kimin muvafakat verdiği ve o sırada hangi yakınların bulunduğu mutlaka belgelenmelidir.

3. Mutlak sınır: kişinin karşı beyanı

4. Kornea gibi dokular

Kanun bir kolaylık öngörür: aksine bir vasiyet veya beyan yoksa, kornea gibi ceset üzerinde bir değişiklik yapmayan dokular alınabilir.

5. Yanında yakını bulunmayan hâl

Kaza veya doğal afetler sonucu vücudunun uğradığı ağır harabiyet nedeniyle yaşamı sona ermiş bir kişinin yanında sayılan kimseler yoksa; sağlam doku ve organları, tıbbi ölüm hâli uzmanlar kurulunun raporuyla belgelenmek kaydıyla, yaşamı organ ve doku nakline bağlı olan ve naklinde ivedilik ve tıbbi zorunluluk bulunan kişilere nakledilebilir.

Ölüm Tespiti: İki Katmanlı Güvence

Alanın en teknik ve en denetlenebilir noktası burasıdır.

Uzmanlar kurulu

Kanunun uygulanmasıyla ilgili olarak tıbbi ölüm hâli; bilimin ülkede ulaştığı düzeydeki kuralları ve yöntemleri uygulanmak suretiyle, biri kardiyolog, biri nörolog, biri nöroşirürjiyen ve biri de anesteziyoloji ve reanimasyon uzmanından oluşan hekimler kurulunca saptanır.

Hekim ayrılığı ilkesi

Tutanak ve on yıllık saklama

Ölüm hâlini saptayan hekimler; ölüm tarihini, saatini ve ölüm hâlinin nasıl saptandığını gösteren ve imzalarını taşıyan bir tutanak düzenleyip, organ ve dokunun alındığı sağlık kurumuna vermek zorundadır. Bu tutanak ve ekleri ilgili sağlık kurumunda on yıl süreyle saklanır.

Bu saklama süresi, kan ürünlerindeki otuz yıllık zorunluluğa benzer bir işlev görür: uyuşmazlık yıllar sonra doğsa dahi kayıt mevcut olmalıdır. Benzer bir izlenebilirlik rejimi için kan bağışı ve kan ürünleri hukuku rehberine bakınız.

Otopsi ve adli süreçle ilişki

Kanunda, adli süreçle ilişki bakımından “ölü muayenesi veya otopsi işlemi tamamlanmış” olma ölçütü esas alınmıştır. Ölümle sonuçlanan olaylarda otopsi ve delil zincirinin önemi için ölümle sonuçlanan malpraktis rehberine bakınız.

Etik Kurul ve Komisyonlar

Kanun, alanı denetleyen iki yapı öngörür: Ulusal Organ Nakli Etik Kurulu ve Organ Nakli Değerlendirme Etik Komisyonları.

İtiraza ilişkin kural pratikte önemlidir: çoğunluk sağlanamaması, itirazın reddi sonucunu doğurur. Bu nedenle itiraz dilekçesinin, kararın çoğunlukla alınıp alınmadığını da sorgulaması gerekir.

Gizlilik kuralı ise bir denge yaratır: kararlara dair bilgi ve belgeler üçüncü kişilerle paylaşılamaz; ancak bu, ilgilinin kendi dosyasına ilişkin bilgi edinme ve dava hakkını ortadan kaldırmaz. Yargılama sırasında dosyanın celbi, gizlilik kuralının istisnası olarak değerlendirilir.

Alıcı Tarafındaki Yükümlülükler

Kanun, nakil öncesi araştırma yükümlülüğü de öngörür: ilgili hekimlerin, kişinin organ veya doku verme kararından haberi olup olmadığını araştırıp öğrenmek ve öğrendiklerini bir tutanakla belgelemek zorunda olduğu düzenlenmiştir.

Bu yükümlülük, muvafakat tartışmalarında belirleyicidir: kurumun, kişinin iradesini araştırma yönünde aktif bir ödevi vardır; muvafakati verenin beyanıyla yetinilmesi tek başına yeterli olmayabilir.

Yaptırımlar

Kurumsal denetim ve idari yaptırım süreci için hastane ve sağlık kuruluşu şikâyeti rehberine bakınız.

Dosyada Kontrol Listesi

• Beyan: Kişinin e-Devlet, Bakanlık sistemi, vasiyet veya iki tanık yoluyla yapılmış bir beyanı var mı?
• Karşı beyan: Kişi sağlığında karşı olduğunu belirtmiş mi? Bu araştırıldı mı?
• Araştırma ödevi: Hekimler, kişinin verme kararından haberdar olup olmadığını araştırıp tutanağa bağladı mı?
• Rıza sırası: Muvafakat, kanundaki sıraya uygun kişiden mi alındı?
• Kurul bileşimi: Ölüm tespiti, aranan uzmanlıkları taşıyan hekimler kurulunca mı yapıldı?
• Hekim ayrılığı: Nakli yapan hekimler veya alıcının müdavi hekimi kurulda yer aldı mı?
• Tutanak: Ölüm tarihi, saati ve nasıl saptandığı yazılı mı; imzalar tam mı?
• Saklama: Tutanak ve ekleri on yıl saklama yükümlülüğüne uygun muhafaza edilmiş mi?
• Olurluluk raporu: Canlı vericide rapor düzenlendi mi; riskler değerlendirildi mi?
• Kurum: İşlem, gerekli uzman personel, araç ve gerece sahip bir kurumda mı yapıldı?
• Bedel: Herhangi bir bedel veya çıkar söz konusu mu?

Dilekçe Örneği 1 — Nakil Kayıtlarının Celbi

Dilekçe Örneği 2 — Muvafakat ve Usul İhlali Şikâyeti

Dilekçe Örneği 3 — Canlı Verici Bilgilendirme ve Rıza Metni

Sık Yapılan Beş Hata

Sonuç

Organ ve doku nakli hukuku iki ayrı rejimden oluşur. Canlıdan alınmada belirleyici olan; vericinin ehliyeti, yaşamsal organ yasağı ve olurluluk raporudur. Ölüden alınmada ise sıralama nettir: önce kişinin kendi beyanı, sonra yakınların sıralı muvafakati; ve her ikisinin üstünde, kişinin sağlığındaki karşı beyanı mutlak bir engeldir.

Usul tarafındaki en güçlü güvence hekim ayrılığı ilkesidir: alıcının müdavi hekimi ile nakli gerçekleştirecek hekimler, ölümü saptayan kurulda yer alamaz. Buna, ölüm tutanağının tarih, saat ve yöntemi göstermesi ve on yıl saklanması zorunluluğu eklenir.

Ve alanın tamamına yayılan tek ilke değişmez: bedel veya çıkar karşılığı organ ve doku alınması ve satılması yasaktır; buna yönelik ilan ve reklam da ayrıca yasaklanmış ve cezalandırılmıştır.

Rıza ve Kişilik Hakkı Boyutu

Organ ve doku naklinde rıza, yalnızca özel kanundaki şartlarla değil; kişilik hakkına ilişkin genel hükümlerle birlikte değerlendirilir.

Dördüncü satır, canlıdan nakil dosyalarında en dikkatli incelenmesi gereken başlıktır: rızanın serbest iradeyle ve baskı altında olmaksızın verildiği, ayrıca vericinin bilgilendirildiği kayıtlardan anlaşılmalıdır. Aile içi baskı iddiaları bu kayıtlar üzerinden değerlendirilir.

Nakil Sonrası Sorumluluk ve Takip

Sorumluluk, nakil işleminin tamamlanmasıyla sona ermez; verici ve alıcı bakımından ayrı takip yükümlülükleri doğar.

Dördüncü satır, tazminat dosyalarında en sık gündeme gelen başlıktır: vericide yapılması gereken taramaların yapılmaması ya da sonucun değerlendirilmemesi, nakil sonrası bulaş hâlinde doğrudan kusur oluşturur. Tarama kayıtları ve sonuç değerlendirme notları, dosyanın ilk istenecek belgeleridir.

Kan ürünlerinde izlenebilirlik için kan hizmet birimleri rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Organ bağışı nasıl yapılır?

Kişi, vücudunun tamamını veya organ ve dokularını tedavi, teşhis ve bilimsel amaçlar için bıraktığını; güvenli kimlik doğrulama araçlarıyla e-Devlet Kapısı veya Sağlık Bakanlığınca kurulan bilişim sistemleri üzerinden beyan edebilir, resmî ya da yazılı bir vasiyetle belirtebilir veya isteğini iki tanık huzurunda açıklayabilir.

Bağış beyanı yoksa organ alınabilir mi?

Beyan yoksa; sırasıyla ölüm anında yanında bulunan eşi, reşit çocukları, ana veya babası ya da kardeşlerinden birisinin, bunlar yoksa yanında bulunan herhangi bir yakınının muvafakatiyle ölüden organ veya doku alınabilir.

Kişi karşı olduğunu söylemişse yakınları izin verebilir mi?

Veremez. Ölü, sağlığında kendisinden ölümünden sonra organ veya doku alınmasına karşı olduğunu belirtmişse organ ve doku alınamaz. Bu hüküm mutlaktır ve yakınların muvafakati bunu aşamaz.

Kornea gibi dokular için ayrı bir kural var mı?

Kanunda, aksine bir vasiyet veya beyan yoksa kornea gibi ceset üzerinde bir değişiklik yapmayan dokuların alınabileceği düzenlenmiştir.

Canlıdan organ alınmasının şartları nelerdir?

Vericinin on sekiz yaşından büyük ve temyiz kudretine sahip olması gerekir. Ayrıca vericinin yaşamını mutlak surette sona erdirecek veya tehlikeye sokacak organ ve dokuların alınması yasaktır.

Olurluluk raporu nedir?

Organ ve doku alınması, aşılanması ve naklinden önce; verici ve alıcının yaşamı ve sağlığı için söz konusu olabilecek tehlikeleri azaltmak amacıyla gerekli tıbbi inceleme ve tahlillerin yapılması ve sonucunun bir olurluluk raporuyla saptanması zorunludur.

Nakil her hastanede yapılabilir mi?

Yapılamaz. Kanunda; organ ve doku alınması, saklanması, aşılanması ve naklinin, bu işler için gerekli uzman personele, araç ve gerece sahip sağlık kurumlarınca yapılmasının zorunlu olduğu düzenlenmiştir.

Ölüm nasıl ve kimler tarafından saptanır?

Tıbbi ölüm hâli, bilimin ülkede ulaştığı düzeydeki kural ve yöntemler uygulanmak suretiyle; biri kardiyolog, biri nörolog, biri nöroşirürjiyen ve biri de anesteziyoloji ve reanimasyon uzmanından oluşan hekimler kurulunca saptanır.

Nakli yapacak hekim ölüm tespitine katılabilir mi?

Katılamaz. Alıcının müdavi hekimi ile organ ve doku alınması, saklanması, aşılanması ve naklini gerçekleştirecek hekimlerin, ölüm hâlini saptayacak hekimler kurulunda yer almaları yasaktır.

Ölüm tutanağında neler bulunur ve ne kadar saklanır?

Ölüm hâlini saptayan hekimler; ölüm tarihini, saatini ve ölüm hâlinin nasıl saptandığını gösteren ve imzalarını taşıyan bir tutanak düzenleyip organ ve dokunun alındığı sağlık kurumuna verir. Bu tutanak ve ekleri ilgili sağlık kurumunda on yıl süreyle saklanır.

Organ karşılığında para alınabilir mi?

Alınamaz. Kanunda bir bedel veya başkaca çıkar karşılığı organ ve doku alınması ve satılması yasaklanmıştır. Ceza kanununda ayrıca organ veya doku satın alan, satan ve satılmasına aracılık edenler için cezalar öngörülmüştür.

Organ bağışı için ilan veya reklam verilebilir mi?

Verilemez. Çıkar karşılığında organ veya doku teminine yönelik ilan veya reklam vermek ve yayınlamak cezalandırılmıştır. Sağlık mevzuatında da bilimsel, istatistiki ve haber niteliğindeki bilgi dağıtımı dışında organ ve doku alınması ile verilmesine ilişkin her türlü reklam ve tanıtım yasaklanmıştır.

Etik kurul kararları paylaşılabilir mi?

Kanunda, Ulusal Organ Nakli Etik Kurulu ve Organ Nakli Değerlendirme Etik Komisyonlarının toplantılarının gizli oturum şeklinde yapılacağı; alınan kararlara dair bilgi ve belgelerin gizli olduğu ve üçüncü kişi ve kuruluşlarla paylaşılamayacağı düzenlenmiştir.

Etik kurul itirazında çoğunluk sağlanamazsa ne olur?

Kanunda, çoğunluk sağlanamadığında itirazın reddedilmiş sayılacağı düzenlenmiştir.