İhbar Öneli ve Kötüniyet Tazminatı (m. 17)

İhbar öneli: süreler, asgarilik ve peşin ödeme

İş Kanunu m. 17, belirsiz süreli iş sözleşmelerinin feshinden önce durumun diğer tarafa bildirilmesini ister. Sözleşme, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlayarak şu sürelerin sonunda feshedilmiş sayılır:

İşi altı aydan az sürmüş işçi için iki hafta; işi altı aydan bir buçuk yıla kadar sürmüş işçi için dört hafta; işi bir buçuk yıldan üç yıla kadar sürmüş işçi için altı hafta; işi üç yıldan fazla sürmüş işçi için sekiz hafta.

Bu süreler asgaridir ve sözleşmelerle artırılabilir; ancak işçi aleyhine kısaltılamaz. Kısaltan sözleşme hükmü geçersiz sayılır ve kanuni süre uygulanır. Önel, kıdemin hesabında dikkate alınacağı için sürenin doğru belirlenmesi tazminat tutarını da etkiler.

Bildirim şartına uymayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat ödemek zorundadır. Bu yükümlülük çift yönlüdür: önel vermeden ayrılan işçi de işverene ihbar tazminatı öder. Buna karşılık işçi haklı nedenle m. 24’e dayanarak derhal fesih yapmışsa önel vermek zorunda değildir.

İşveren dilerse öneli kullandırmak yerine bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek sözleşmeyi feshedebilir. Ancak burada önemli bir sınır vardır: işverenin bildirim şartına uymaması veya ücreti peşin ödeyerek fesih yapması, Kanunun 18, 19, 20 ve 21. maddelerinin uygulanmasına engel olmaz. Yani peşin ödeme, iş güvencesi denetiminden kurtulmanın yolu değildir; işçi yine işe iade talep edebilir.

Hesap: hangi ücret esas alınır?

İhbar tazminatı çıplak ücret üzerinden değil, giydirilmiş ücret üzerinden hesaplanır. m. 17’nin ilgili fıkrası açıktır: bu maddeye göre ödenecek tazminatlar ile bildirim sürelerine ait peşin ödenecek ücretin hesabında, m. 32’nin birinci fıkrasında yazılan ücrete ek olarak işçiye sağlanmış para veya para ile ölçülmesi mümkün sözleşme ve Kanundan doğan menfaatler de göz önünde tutulur.

Pratikte bu, düzenli ve süreklilik gösteren yan ödemelerin hesaba katılması demektir: yol ve yemek yardımı, düzenli ödenen ikramiye ve primler, yakacak veya erzak yardımı, işveren tarafından karşılanan konut ya da araç tahsisi gibi para ile ölçülebilen menfaatler. Arızi ve tek seferlik ödemeler ile fiilî çalışmaya bağlı olarak değişen kalemler bu kapsama girmez.

Önelin bölünmediğini de eklemek gerekir: kanun süreleri tek parça hâlinde öngörür, taraflar öneli parçalara ayırarak kullandıramaz.

Önel içinde iş arama izni (m. 27)

Bildirim süresi yalnızca bir bekleme dönemi değildir; işçiye yeni iş bulma imkânı tanımak için vardır. m. 27 bunu somut bir hakka dönüştürür: bildirim süreleri içinde işveren, işçiye yeni bir iş bulması için gerekli olan iş arama iznini iş saatleri içinde ve ücret kesintisi yapmadan vermeye mecburdur.

İznin süresi günde iki saatten az olamaz. İşçi isterse iş arama izin saatlerini birleştirerek toplu kullanabilir; ancak toplu kullanmak isteyen işçi bunu işten ayrılacağı günden evvelki günlere rastlatmak ve durumu işverene bildirmek zorundadır. İki saatlik süre asgari niteliktedir; sözleşmeyle artırılabilir, azaltılamaz veya kaldırılamaz.

Yaptırım da maddede yazılıdır: işveren yeni iş arama iznini vermez veya eksik kullandırırsa, o süreye ilişkin ücret işçiye ödenir. Buna karşılık iki nokta gözden kaçmamalı: haklı nedenle derhal fesihte önel tanınmadığından iş arama izni de doğmaz; ihbar tazminatı talebi kabul edilen işçi ayrıca iş arama izni ücreti isteyemez, çünkü önel fiilen kullandırılmamış ve karşılığı zaten tazminat olarak ödenmiştir.

Kötüniyet tazminatı: kime, ne zaman, ne kadar?

Kötüniyet tazminatı, iş güvencesinin bir tamamlayıcısıdır ve tam da iş güvencesinin bulunmadığı yerde devreye girer. m. 17 şöyle der: m. 18’in birinci fıkrası uyarınca Kanunun 18, 19, 20 ve 21. maddelerinin uygulanma alanı dışında kalan işçilerin iş sözleşmesinin, fesih hakkının kötüye kullanılarak sona erdirildiği durumlarda işçiye bildirim süresinin üç katı tutarında tazminat ödenir. Fesih için bildirim şartına da uyulmaması, ayrıca ihbar tazminatı ödenmesini gerektirir.

Kimler yararlanır?

İş güvencesi kapsamı dışında kalanlar: otuzdan az işçi çalıştıran işyerlerinde çalışanlar, altı aylık kıdemi bulunmayanlar, belirli süreli sözleşmeyle çalışanlar ve m. 18’in son fıkrasındaki işveren vekilleri — yani işletmenin bütününü sevk ve idare eden işveren vekili ile yardımcıları ve işyerinin bütününü sevk ve idare eden, işçiyi işe alma ve işten çıkarma yetkisi bulunan işveren vekilleri. Bu kişiler işe iade davası açamadıkları için kötüniyet tazminatı onların başlıca korunma aracıdır.

Kötüniyet ne demek ve nasıl ispatlanır?

Kötüniyet, fesih hakkının amacı dışında, misilleme veya zarar verme saikiyle kullanılmasıdır. Tipik örnekler: işçinin ücret veya fazla mesai alacağını talep etmesi, işvereni şikâyet etmesi ya da iş müfettişine bilgi vermesi, tanıklık yapması, dava açması üzerine kısa süre sonra yapılan fesihler. Burada m. 18’in ikinci fıkrasıyla da bağlantı kurulur: mevzuattan veya sözleşmeden doğan haklarını takip için işveren aleyhine idari veya adli makamlara başvurmak, geçerli fesih sebebi oluşturmaz.

İspat yükü kötüniyeti ileri süren işçidedir. En güçlü delil zamanlamadır: hak arama girişimi ile fesih arasındaki sürenin kısalığı, ayrıca aynı girişimde bulunan diğer çalışanların da çıkarılmış olması, fesih için hiçbir gerekçe gösterilmemiş olması ve işverenin dosyada birbiriyle çelişen gerekçeler ileri sürmesi kötüniyeti destekler. Kötüniyet tazminatı ihbar tazminatının yerine geçmez; koşulları varsa ikisi birlikte istenebilir.

Zamanaşımı, İş Kanunu Ek Madde 3 uyarınca kıdem tazminatı, bildirim şartına uyulmaksızın fesihten kaynaklanan tazminat (ihbar tazminatı), kötüniyet tazminatı ve eşit davranma ilkesine uyulmaksızın fesihten kaynaklanan tazminat ile yıllık izin ücretinde beş yıldır; Geçici Madde 8 gereği bu hüküm 25.10.2017’den sonra sona eren sözleşmelere uygulanır. Usul tarafında 7589 sayılı Kanun (31 Temmuz 2026 tarihli ve 33326 sayılı Resmî Gazete) HMK m. 107’yi kaldırarak belirsiz alacak davasını sona erdirmiş; yerine HMK m. 109’a eklenen fıkrayla talebin bir defaya mahsus olmak ve tahkikatın sonuna kadar kullanılmak üzere artırılabildiği güçlendirilmiş kısmi dava getirilmiştir.