Hastane Afet ve Acil Durum Planı (HAP): Komisyon, Takvim ve Sorumluluk

Afet anında bir hastanenin nasıl davranacağı, o güne bırakılmış bir konu değildir; mevzuat her hastaneden yazılı bir Hastane Afet ve Acil Durum Planı hazırlamasını, bunu her yıl güncellemesini ve belirlenen takvimde onaya göndermesini ister. Yükümlülük kamu ve özel ayrımı yapmaz. Planın bulunmaması yalnızca bir eksiklik değil; bir zarar doğduğunda organizasyon kusuru tartışmasının merkezine oturan bir olgudur. Bu rehber, HAP rejimini mevzuat dayanaklarıyla ele alır.

İçindekiler

• Mevzuat çerçevesi ve dayanak
• Kapsam: hangi hastaneler?
• Yataklı olmayan tesisler: farklı rejim
• İlk 72 saat, afet timleri ve triyaj kartı
• HAP hazırlama komisyonu ve başkanı
• HAP ofisi, birimi ve temsilciliği
• HAP eğitimi almış personel
• Yıllık takvim: 15 Ocak ve 15 Şubat
• İnceleme ve onay makamları
• Yıllık HAP eylem planı ve tatbikatlar
• Özel hastanelerde sorumluluk
• Yaptırım ve takip mekanizması
• Planda neler bulunur?
• Hizmet sürekliliği ve hasta güvenliği
• Sorumluluk ve hukuki yollar
• Planın sorumluluk hukukundaki karşılığı
• Olağanüstü dönemde denetlenecek başlıklar
• Sıkça sorulan sorular

Mevzuat Çerçevesi ve Dayanak

HAP rejiminin amacı, Yönetmelikte şöyle ifade edilir: ülke genelindeki tüm hastanelerin, afetlere ilişkin risk ve zarar azaltıcı önlem almalarını sağlamak ve afet ile acil durumlarda hizmet sürekliliğini korumak. Aynı madde somut bir hedef de koyar: hastanelerin ilk 72 saat boyunca hastane dışından hiçbir yardım almaksızın kendi kendine yeterli olmalarını sağlamak (m.1).

Kapsam: Hangi Hastaneler?

Yönetmeliğin 2. maddesi kapsamı geniş tutar: Yönetmelik; Sağlık Bakanlığına, üniversitelere, belediyelere, özel hukuk tüzel kişilerine ve gerçek kişilere ait yataklı tedavi hizmeti sunan tüm hastaneleri kapsar.

Yataklı Olmayan Tesisler: Farklı Rejim

Kapsamın sınırı da nettir: HAP Yönetmeliği yalnızca yataklı tedavi hizmeti sunan hastanelere uygulanır (m.2). Yataklı tedavi hizmeti sunmayan sağlık tesislerinin acil durum planı yükümlülüğü ise HAP Yönetmeliğinden değil, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatından doğar: 6331 sayılı Kanunun 11 ve 12. maddeleri ile 18/6/2013 tarihli ve 28681 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik. HAP Hazırlama Kılavuzuna dayanan hastane planları da bu ayrımı aynı şekilde tekrarlar. Yataklı olmakla birlikte EII ve EIII grubundaki ilçe devlet hastaneleri ise HAP yerine, Kılavuz doğrultusunda HAP kapsamında acil durum planı yapar (m.10/3).

İlk 72 Saat, Afet Timleri ve Triyaj Kartı

Yönetmelik planı soyut bir hazırlık belgesi olarak bırakmaz; ölçülebilir iki hedef koyar. Birincisi amaç maddesindeki 72 saatlik kendi kendine yeterliliktir (m.1): su, enerji, ilaç, tıbbi gaz, sarf ve personel planlaması dışarıdan yardım gelmeden üç gün sürdürülebilecek şekilde kurulmalıdır. İkincisi yatak kapasitesine göre kurulacak hastane afet timleridir (m.19). Afet timi, afet timi temel eğitimi almış, biri doktor olmak üzere beş sağlık personelinden oluşur (m.4).

Timler olağan dönemde kendi görevlerinde çalışır; HAP aktive edildiğinde öncelikle tahliyede, yapısal hasar varsa medikal kurtarmada görev alır. UMKE temel eğitimi almış hastane UMKE timleri afet timi olarak görev yapar (geçici m.1). Veri kaydının standart olması için tüm hastaneler, 112 istasyonları ve UMKE timleri Bakanlıkça belirlenen triyaj kartını kullanır (m.18). Afet sonrası bir tazminat dosyasında 72 saatlik stok planı, tim sayısı ve triyaj kartlarının kullanılıp kullanılmadığı ilk incelenecek kayıtlardır.

HAP Hazırlama Komisyonu ve Başkanı

Planın sahibi bir komisyondur ve komisyonun başında kuruluşun en üst yöneticisi bulunur. Yönetmeliğe göre tüm hastanelerde, hastanenin en yetkili kişisi başkanlığında HAP hazırlama komisyonu oluşturulur (m.10/4). Komisyonun üyeleri hastane türüne göre 8. maddede ayrı ayrı sayılmıştır; Bakanlık hastanelerinde başhekim, başhekim yardımcısı, idari ve mali hizmetler müdürü, acil, ameliyathane ve yoğun bakım sorumluları, kalite direktörü, sivil savunma uzmanı ve iş sağlığı profesyoneli bunlar arasındadır. HAP başkanı Bakanlık, üniversite ve belediye hastanelerinde başhekim, özel hastanelerde mesul müdürdür ve HAP’ın hazırlanmasından ve uygulanmasından sorumludur (m.9).

Komisyonun görevi de belirlenmiştir: oluşturulan komisyon, söz konusu yıl içinde belirlenen tarihe kadar hastanenin planını ve yıllık HAP eylem planını hazırlar veya günceller.

HAP Ofisi, Birimi ve Temsilciliği

Yönetmelik, yatak sayısına göre üç ölçek tanımlar: büyük ölçekli (500 ve üzeri yatak), orta ölçekli (100-499 yatak) ve küçük ölçekli (99 ve altı yatak). Her ölçek için ayrı bir destek yapısı öngörülür (m.4, m.10/1).

Her iki yapı da yalnızca bir organizasyon şeması unsuru değildir; aynı zamanda fiziki bir çalışma alanını ifade eder. Bu alanlar; tatbikatlar ile acil durum, olağan dışı durum ve afetlerde HAP’ta görevli komisyon ve temel pozisyonlarda görevli personelin toplanma ve yönetim merkezi olarak kullanılır.

HAP Eğitimi Almış Personel

Yönetmelik, HAP ofisi, birimi ve temsilciliğinde görevlendirilecek personel için aynı nitelik şartını öngörür (m.4/f, ı). Tanıma göre HAP birimi personeli; birimde görevlendirilen ve HAP uygulayıcı eğitimi veya HAP eğitici eğitimini almış olan personeldir.

Yıllık Takvim: 15 Ocak ve 15 Şubat

HAP, bir kez hazırlanıp rafa kaldırılacak bir belge değildir. Yönetmeliğin 15. maddesi net bir yıllık takvim kurar.

Kurala göre HAP yılda en az bir kez, hastane bünyesinde oluşturulacak HAP hazırlama komisyonu tarafından güncellenir. Güncellenen planlar en geç 15 Ocak tarihine kadar incelenmek üzere inceleme makamına gönderilir. İncelenen HAP ise her yıl 15 Şubat tarihine kadar il sağlık müdürlüğü acil sağlık hizmetlerinden sorumlu başkanlığa, üst yazı ile dijital olarak ve Yönetmeliğin 11. maddesindeki hususlar göz önüne alınarak onaylanmak üzere gönderilir.

Aynı madde yıl içi güncellemeyi de düzenler. Personel birimleri değişiklikleri HAP ofisine bildirir; yönetsel görevlerdeki değişiklikler hemen, ekiplerdeki değişiklikler Temmuz ve Ocak aylarında toplu olarak plana işlenir ve güncellemeler kayıt çizelgesine yazılır (m.15/1). Yıl içinde bir olay yaşanırsa komisyon, edinilen tecrübeye göre planı 15 Ocak’ı beklemeden gözden geçirip günceller (m.15/2).

İnceleme ve Onay Makamları

Plan iki aşamalı bir denetimden geçer: önce hastanenin bağlı olduğu yapıya göre belirlenen inceleme makamı, sonra il sağlık müdürlüğü. İnceleme, HAP Hazırlama Kılavuzuna uygunluk yönünden ve Bakanlıkça belirlenen standart inceleme formu kullanılarak yapılır (m.11/6).

İnceleme makamının uygun gördüğü plan il sağlık müdürlüğü acil sağlık hizmetlerinden sorumlu başkanlığa gönderilir; bu başkanlık bünyesindeki afetlerde sağlık hizmetleri birimi standart formla uygunluğu kontrol eder ve plan il sağlık müdürünün onayıyla yürürlüğe girer (m.11/6). İnceleme makamı ile Birim aynı başkanlığa bağlıysa, inceleme makamının yapması gereken işler için Birim görevlendirilemez (m.11/7). Bu ayrılık kuralı, onay sürecindeki bir usul hatasının idari yargıda ileri sürülebilecek somut bir dayanağıdır.

Yıllık HAP Eylem Planı ve Tatbikatlar

HAP’ın yanında ikinci bir belge daha vardır. Yönetmelik yıllık HAP eylem planını şöyle tanımlar: HAP ile ilgili yıl içerisinde planlanan yapısal ve yapısal olmayan iyileştirme, güncelleme, eğitim ve tatbikatları gösteren çizelge (m.4).

Tatbikat kuralları 16. maddededir:

Tatbikatlar da benzer bir işlev görür. Yapılan tatbikatın tarihinin, katılımcılarının ve sonuç değerlendirmesinin tutanağa bağlanması gerekir. Tatbikat sonrasında tespit edilen eksikliklerin nasıl giderildiğinin kaydı, planın yaşayan bir belge olduğunun en güçlü göstergesidir.

Özel Hastanelerde Sorumluluk

Yönetmelik, özel hastaneler bakımından merkezî sorumluluğu ayrıca belirler (m.13/5): “Özel hastanelerde HAP’ın hazırlanması, uygulanması ve tatbikatların yapılmasından Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü sorumludur.”

Yaptırım ve Takip Mekanizması

Yönetmeliğin 14. maddesi yaptırım rejimini belirler: bu Yönetmelikle belirtilen hükümlere aykırı davranan sorumlular hakkında, fiillerinin niteliğine göre 14/7/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, 7/5/1987 tarihli ve 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu ve ilgili diğer mevzuat hükümlerinde öngörülen yaptırımlar uygulanır.

Mülga 2015 Yönetmeliği, planını göndermeyen hastaneler hakkında il sağlık müdürlüğünün Genel Müdürlüğü, bağlı olunan üst kurumu ve Valiliği yazıyla bilgilendirmesini öngörüyordu. 2020 Yönetmeliğinde bu bildirim hükmü yer almaz. Takip artık doğrudan süreç hükümleriyle yapılır: komisyon tutanakları inceleme makamına gönderilir ve toplantıların yapılıp yapılmadığı izlenir (m.10/5), plan iki aşamalı inceleme ve onaydan geçer (m.11), tatbikat raporları üç aylık dönemlerle Genel Müdürlüğe bildirilir (m.16/4).

Planda Neler Bulunur?

HAP, genel ifadelerden oluşan bir metin değil; afet anında kimin ne yapacağını gösteren operasyonel bir belgedir. Kılavuz çerçevesinde planda yer alması beklenen başlıca unsurlar şunlardır:

Hizmet Sürekliliği ve Hasta Güvenliği

HAP’ın nihai amacı, afet anında hastanenin hizmet vermeye devam edebilmesidir. Bu, iki yönlü bir yükümlülük doğurur: mevcut hastaların korunması ve dışarıdan gelecek hasta akınının karşılanması.

• Mevcut hastalar. Yoğun bakım, diyaliz ve ameliyat gibi kesintiye tahammülü olmayan hizmetlerin sürdürülmesi.
• Yaşam desteği. Elektrik kesintisinde cihazların çalışmaya devam etmesi.
• Hasta akını. Kapasitenin geçici olarak artırılması ve triyaj düzeni.
• Tahliye. Bina güvenliği kaybedildiğinde hastaların nakli.
• Kayıt. Afet döneminde tutulan kayıtların sonradan izlenebilir olması; Bakanlıkça belirlenen triyaj kartının kullanılması (m.18).

Sorumluluk ve Hukuki Yollar

HAP’ın asıl hukuki ağırlığı, idari yaptırımdan çok tazminat tarafında ortaya çıkar. Bir afet veya acil durumda zarar doğduğunda, hastanenin planı bulunup bulunmadığı, planın güncel olup olmadığı ve tatbikat yapılıp yapılmadığı organizasyon kusuru değerlendirmesinin merkezine oturur.

Değerlendirmede öne çıkan hususlar şunlardır:

• Varlık. HAP’ın hazırlanmış olup olmadığı.
• Güncellik. Yıllık güncellemenin yapılıp yapılmadığı.
• Takvim. Öngörülen tarihlerde gönderim ve onay sürecinin işletilip işletilmediği.
• Eylem planı. Yapısal ve yapısal olmayan iyileştirmelerin planlanıp uygulanıp uygulanmadığı.
• Tatbikat. Tatbikatların yapılıp tutanağa bağlanıp bağlanmadığı.
• Personel. HAP birimi personelinin eğitim şartını taşıyıp taşımadığı.
• Afet timi ve 72 saat. Yatak sayısına uygun afet timinin kurulup kurulmadığı ve 72 saatlik yeterlilik planlamasının yapılıp yapılmadığı.
• Uygulama. Olay anında planın fiilen uygulanıp uygulanmadığı.

Son madde özellikle önemlidir: planın varlığı tek başına yeterli değildir. Olay anında planda öngörülen pozisyonların doldurulup doldurulmadığı, tahliyenin planda gösterilen usulle yapılıp yapılmadığı ve iletişim akışının işletilip işletilmediği ayrıca incelenir. Uygulanmayan bir plan, hazırlanmamış plan gibi değerlendirilir.

Planın Sorumluluk Hukukundaki Karşılığı

Afet ve acil durum planı, yalnızca idari bir yükümlülük değildir; olağanüstü bir olayda doğan zararlarda kurumun kurtuluş kanıtının da temelini oluşturur.

Birinci ve üçüncü satırlar birlikte okunmalıdır: bir afet veya kitlesel olayda hastanede doğan zararlarda kurum, planın hazırlandığını, tatbikatların yapıldığını ve personelin eğitildiğini belgeleyebildiği ölçüde savunma yapabilir. Plan yalnızca kâğıt üzerinde kalmışsa, kurtuluş kanıtı getirilemez.

Olağanüstü Dönemde Denetlenecek Başlıklar

Zarar iddialarında planın hangi noktada işlemediği somut olarak gösterilir:

Kapasite satırı, dosyanın somutlaştığı noktadır: olay anındaki fiilî kapasite ile planda öngörülen kapasite arasındaki fark, planın uygulanabilir olup olmadığını doğrudan gösterir. Plan gerçekçi olmayan varsayımlara dayanıyorsa, hazırlanmış olması tek başına savunma sağlamaz.

Acil süreç için acil serviste malpraktis, özel hastane uyuşmazlıklarında görevli mahkeme için tüketici mahkemesinin görev ve yetkisi rehberlerimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Dosyanızı Değerlendirelim

HAP, hazırlandığı gün değil bir afet yaşandığında hukuki sonuç doğuran bir belgedir. Tazminat dosyalarında sorulan sorular bellidir: plan var mıydı, güncel miydi, tatbikat yapılmış mıydı ve olay anında uygulanmış mıydı? Yıllık takvim de sıkıdır — güncelleme 15 Ocak’a kadar incelemeye, plan 15 Şubat’a kadar onaya gönderilmelidir; bu, çalışmanın bir önceki yıl sonunda başlatılmasını gerektirir. Üstelik yaptırım kuruluşa değil sorumlu kişilere yönelir. Bürom; hastaneler için HAP uyumu, denetim ve afet sonrası sorumluluk uyuşmazlıklarında hukuki destek vermektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.

İlgili Rehberler

• TİTCK Rehberi — sağlık ürünleri ve müesseseleri rehberlerinin tamamı
• Özel Hastane Açmak ve Devretmek — yataklı tesislerin ruhsat rejimi
• Hastane Enfeksiyonu ve Organizasyon Kusuru — organizasyon kusuru değerlendirmesi
• Tıp Merkezi ve Poliklinik Açmak — yataklı olmayan kuruluşlar
• Özel Ambulans Servisleri — afette sevk ve nakil ayağı
• Radyasyon Güvenliği — afet hâlinde kaynak güvenliği
• Tıbbi Atık — bir diğer plan yükümlülüğü
• Malpraktis Rehberleri — kuruluş sorumluluğu ve ispat