Evlilik Sözleşmesi (Mal Rejimi Sözleşmesi) Nedir, Nasıl Yapılır?

Evlilik sözleşmesi, halk arasında bilinen adıyla “mal rejimi sözleşmesi”, eşlerin evlilik süresince ve sona ermesinde mal varlıklarının nasıl yönetileceğini ve paylaştırılacağını düzenleyen resmi bir sözleşmedir. Türk Medeni Kanunu (TMK) hükümlerinde ayrıntılı biçimde düzenlenen bu sözleşme, evlenmeden önce veya evlilik süresince yapılabilir ve tarafların yasal mal rejimi dışında bir düzenleme benimsemelerine imkân tanır. Bu yazıda evlilik sözleşmesinin hukuki niteliği, seçenekli mal rejimleri, düzenlenme şekli, geçerlilik şartları, sözleşme yapmanın avantajları ve dezavantajları ile pratik uygulama esasları ayrıntılı biçimde açıklanmıştır.

1) Kanuni Dayanak — TMK m.203-205

Evlilik sözleşmesi (mal rejimi sözleşmesi), TMK m.203 ve devamı hükümlerinde düzenlenmiştir. TMK m.203 hükmü uyarınca “mal rejimi sözleşmesi, evlenmeden önce veya sonra yapılabilir. Taraflar, seçtikleri mal rejimini ancak kanunda yazılı sınırlar içinde belirleyebilirler.” Bu düzenleme, tarafların iradelerine sınırlı biçimde mal rejimi seçme imkânı tanır; ancak bu seçim kanunda öngörülen rejim türleri arasından yapılmalıdır.

Türk hukukunda yasal mal rejimi “edinilmiş mallara katılma rejimi”dir (TMK m.202). Yani eşler bir sözleşme yapmadılarsa otomatik olarak bu rejim uygulanır. Ancak eşler istedikleri takdirde evlilik sözleşmesi yaparak farklı bir rejim seçebilir. Bu seçim, tarafların özel koşullarına, ekonomik durumlarına ve gelecekle ilgili öngörülerine göre yapılır. Örneğin farklı ekonomik güce sahip eşler, geçmiş servetleri korumak isteyen aileler, ikinci evliliğini yapan kişiler evlilik sözleşmesi ile özel düzenleme yapmayı tercih edebilir.

2) Seçenekli Mal Rejimleri

TMK’da düzenlenmiş dört mal rejimi vardır: (i) edinilmiş mallara katılma rejimi (yasal rejim), (ii) mal ayrılığı rejimi, (iii) paylaşmalı mal ayrılığı rejimi, (iv) mal ortaklığı rejimi. Bu dört rejim arasından eşler istediklerini seçebilir. Yasal rejim (edinilmiş mallara katılma) sözleşme yapılmadığı takdirde otomatik uygulanır; diğer üç rejim ise ancak mal rejimi sözleşmesi ile seçilebilir.

Mal ayrılığı rejiminde (TMK m.242-243) her eş kendi mal varlığının tam sahibidir; evlilik boyunca ve boşanmada paylaşım söz konusu değildir. Her eş kendi malını yönetir, tasarruf eder ve mirasa dahil eder. Paylaşmalı mal ayrılığı rejiminde (TMK m.244-255) her eş kural olarak kendi mal varlığının sahibidir ancak aile konutu ve aile kullanımına özel bazı eşyalar boşanmada paylaşıma tabi tutulur. Mal ortaklığı rejiminde (TMK m.256-281) eşlerin mal varlığı ortak bir kütlede toplanır ve boşanmada belirli oranlarda paylaşılır; bu rejim uygulamada nadir tercih edilir. Her rejimin kendine has avantaj ve dezavantajları vardır; tarafların hangisini seçeceği somut koşullarına bağlıdır.

3) Sözleşmenin Şekli ve Geçerlilik Şartları

Evlilik sözleşmesinin geçerli olabilmesi için belirli şekil şartlarına uyulmalıdır. TMK m.205 hükmü uyarınca “mal rejimi sözleşmesi, noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır. Ancak, taraflar evlenme başvurusu sırasında hangi mal rejimini seçtiklerini yazılı olarak da bildirebilirler.” Bu düzenleme iki farklı seçenek sunar: noter işlemi veya evlenme başvurusundaki yazılı bildirim.

Noterde düzenleme veya onaylama; sözleşmenin bir noter huzurunda hazırlanması veya notere onaylatılmasıdır. Bu şekilde yapılan sözleşme resmi belge niteliği taşır ve güvenilirdir. Evlenme başvurusu sırasında bildirim ise nüfus müdürlüğüne evlenme başvurusu yaparken hangi mal rejiminin seçildiğinin yazılı olarak beyanıdır. Bu ikinci seçenek daha basit ve maliyetsizdir ancak sadece evlenmeden önce kullanılabilir. Evlendikten sonra mal rejimi değişikliği yapılmak isteniyorsa noter işlemi zorunludur. Her iki durumda da sözleşme özgür iradeyle yapılmalı; hile, cebir veya baskı altında yapılan sözleşme geçersizdir. Ayrıca sözleşmenin taraflarının ergin (18 yaş) ve ayırt etme gücüne sahip olması gerekir. Kısıtlılar için yasal temsilcinin izni ile birlikte sözleşme yapılabilir.

4) Evlilik Sözleşmesinin İçeriği

Evlilik sözleşmesi, kanunda öngörülen sınırlar içinde tarafların özgür iradesi ile hazırlanır. Sözleşmede yer alması gereken temel unsurlar şunlardır: (i) tarafların kimlik bilgileri, (ii) seçilen mal rejimi (edinilmiş mallara katılma, mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı veya mal ortaklığı), (iii) her rejime özgü ek düzenlemeler, (iv) sözleşmenin yürürlük tarihi, (v) tarafların imzaları ve noter mühürü (noter işlemi için).

Ek düzenlemeler bakımından; taraflar mal rejiminin genel çerçevesi içinde bazı özel kurallar belirleyebilir. Örneğin edinilmiş mallara katılma rejiminde belirli malların rejim dışında bırakılması (kişisel mal olarak nitelendirilmesi), belirli borçların paylaşım hesabında dikkate alınmaması, belirli sürelerde ek değerlemeler yapılması gibi düzenlemeler mümkündür. Ancak bu düzenlemeler kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz; taraflar kanunun tanıdığı sınırlar içinde hareket edebilirler. Nafaka, boşanmada tazminat, velayet gibi konular ise mal rejimi sözleşmesinin kapsamı dışındadır; bu konular ayrı düzenlemelere tabidir.

5) Evlilik Sözleşmesinin Avantajları

Evlilik sözleşmesi yapmanın çeşitli avantajları vardır. Öncelikle taraflar mal varlıklarının geleceğine ilişkin belirsizliği azaltır. Yasal rejim (edinilmiş mallara katılma) altında evlilik süresince edinilen tüm mallar paylaşıma tabidir; bu durum bazı taraflar için istenmeyen sonuçlar doğurabilir. Örneğin yüksek gelirli bir eş, evlilik süresince kendi kazandığı mal varlığının yarısını diğer eşe vermek zorunda kalabilir. Sözleşme ile bu durum önlenebilir.

Diğer avantajlar arasında; (i) evlilik öncesi mal varlığının açıkça belirlenmesi ve korunması, (ii) aile içi mal varlığı düzenlemelerinin daha net yapılması, (iii) ikinci evlilikler için önceki evliliğe ait mal varlığının korunması, (iv) iş dünyasında bulunanlar için işletme sermayesinin korunması, (v) miras planlamasının daha etkili yapılması yer alır. Ayrıca sözleşme yapmak, evlilik ilişkisinde şeffaflığı da artırır; taraflar mali beklentileri konusunda açıkça anlaşır ve gelecek uyuşmazlıkları önler. Uluslararası evliliklerde de sözleşme özellikle önemlidir; farklı ülkelerin mal rejimi hukukları arasındaki farklar sözleşme ile netleştirilebilir. MÖHUK m.15 hükmü ile mal rejimi seçme hakkı tanınmış olup uluslararası boyutlu evliliklerde bu seçim büyük önem taşır.

6) Evlilik Sözleşmesinin Dezavantajları ve Riskleri

Evlilik sözleşmesi her zaman avantajlı değildir; bazı dezavantaj ve riskler taşır. Öncelikle sözleşme, evlilik ilişkisinde ekonomik güç dengesizliği yaratabilir. Özellikle mal ayrılığı rejiminde ekonomik olarak zayıf durumdaki eş, boşanma durumunda mal varlığı payı alamaz ve maddi zorluk yaşayabilir. Bu durum, özellikle geleneksel Türk aile yapısında kadınlar için önemli bir risk oluşturabilir çünkü kadınlar sıklıkla evlilik süresince kariyerlerini erteleyerek aile ve çocuklara odaklanır ve ekonomik olarak eşe bağımlı hâle gelebilir.

Diğer riskler ve dezavantajlar arasında; (i) sözleşme yapmanın maliyeti (noter ücretleri), (ii) sözleşmenin gelecekteki değişen koşullara uyum sağlamama riski, (iii) tarafların dengesiz güce sahip olması durumunda birinin diğerini zorlayarak sözleşme imzalatma riski, (iv) sözleşmenin evlilik ilişkisinde şüphe veya güvensizlik yaratma potansiyeli, (v) uygulamada sözleşme koşullarının kanıtlanmasında yaşanabilecek zorluklar yer alır. Bu nedenle sözleşme yapmadan önce her iki tarafın da uzman hukuk danışmanlığı alması, koşulların dengeli olması, uzun vadeli değerlendirmelerin yapılması önemlidir. Ayrıca eşlerden birinin sözleşme yapmayı zorlaması, sözleşmenin geçersizliği iddiasına yol açabilir; özgür irade unsuru kritik önemdedir.

7) Sözleşmenin Değiştirilmesi ve Feshi

Evlilik sözleşmesi, taraflar arasında sözleşme özgürlüğü çerçevesinde değiştirilebilir veya feshedilebilir. Değişiklik veya fesih için de aynı şekil şartları uygulanır; noterde düzenleme veya onaylama gereklidir. Tek taraflı değişiklik veya fesih mümkün değildir; her iki tarafın da rıza göstermesi zorunludur. Bu düzenleme, sözleşmenin bir tarafın keyfî iradesi ile ortadan kaldırılmasını önler.

Değişiklik veya fesih için belirli sebepler olabilir. Ekonomik koşulların değişmesi (bir eşin işini kaybetmesi veya büyük bir servet edinmesi), aile durumunun değişmesi (çocuk sahibi olma, yakın akraba ölümü), yaşlılık ve emeklilik gibi durumlar sözleşmenin gözden geçirilmesini gerektirebilir. Ayrıca bir mal rejiminden diğerine geçiş de mümkündür; örneğin edinilmiş mallara katılma rejiminden mal ayrılığına veya tersi bir geçiş yapılabilir. Rejim değişikliği geçmiş dönem için geçerli değildir; yani değişikliğe kadar olan dönem için önceki rejim, değişiklikten sonra ise yeni rejim uygulanır. Sözleşmenin tamamen ortadan kaldırılması durumunda eşler yasal rejime (edinilmiş mallara katılma) döner. Sözleşmenin geçersizliği iddiası da mümkündür; hile, cebir, ayırt etme gücünün bulunmaması gibi sebepler mahkeme kararı ile sözleşmenin iptaline yol açabilir. Bu tür karmaşık düzenlemeler için uzman aile hukuku avukatı desteği alınması son derece önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Evlilik sözleşmesi (mal rejimi sözleşmesi) nedir?

TMK m.203 uyarınca eşlerin evlilik süresince ve sona ermesinde mal varlıklarının nasıl yönetileceğini ve paylaşılacağını düzenleyen resmi sözleşmedir. Evlenmeden önce veya sonra yapılabilir. Taraflar kanunda öngörülen mal rejimleri arasından seçim yapabilir.

Hangi mal rejimleri seçilebilir?

TMK’da dört mal rejimi vardır: edinilmiş mallara katılma (yasal rejim), mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığı. Yasal rejim sözleşme yapılmadığı takdirde otomatik uygulanır; diğer üç rejim ise ancak sözleşme ile seçilebilir.

Sözleşme nasıl yapılır?

TMK m.205 uyarınca mal rejimi sözleşmesi noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır. Alternatif olarak evlenme başvurusu sırasında hangi mal rejiminin seçildiği yazılı olarak nüfus müdürlüğüne bildirilebilir. Evlendikten sonra değişiklik için noter işlemi zorunludur.

Mal ayrılığı rejimi ne demektir?

TMK m.242-243 uyarınca her eşin kendi mal varlığının tam sahibi olduğu rejimdir. Evlilik boyunca ve boşanmada paylaşım söz konusu değildir. Her eş kendi malını yönetir, tasarruf eder ve mirasa dahil eder. Ekonomik olarak zayıf eş için risk oluşturabilir.

Sözleşme sonradan değiştirilebilir mi?

Evet. Tarafların rızası ile değiştirilebilir veya feshedilebilir. Değişiklik ve fesih için noterde düzenleme veya onaylama gereklidir. Tek taraflı değişiklik mümkün değildir; her iki tarafın da rıza göstermesi zorunludur.

Evlilik sözleşmesi yapmak zorunlu mu?

Hayır. Sözleşme yapılmadığı takdirde yasal rejim (edinilmiş mallara katılma) otomatik uygulanır. Sözleşme, tarafların yasal rejim dışında farklı düzenleme benimsemek istemeleri durumunda yapılır. Zorunlu değil, ihtiyari bir kurumdur.

Sözleşme iptal edilebilir mi?

Evet. Sözleşmenin geçersizliği iddiası mahkeme kararı ile sözleşmenin iptaline yol açabilir. Hile, cebir, tehdit, ayırt etme gücünün bulunmaması gibi sebepler iptal gerekçesi olabilir. Özgür irade unsuru kritik önemdedir; baskı altında yapılan sözleşme geçersizdir.