Eşim İş Kazasında Hayatını Kaybetti – Hangi Haklara Sahibiz?

Dört ayrı kalem — ve kritik bir hak genişliği

Ölümlü iş kazasında talep edilebilecekler dört başlıkta toplanır:

• Destekten yoksun kalma tazminatı (TBK m.53/3) — hesabın temelini oluşturur,
• Cenaze giderleri (TBK m.53/1),
• Manevi tazminat (TBK m.56),
• Kıdem tazminatı — en az bir yıl çalışmış işçinin kıdem tazminatı hakkı kanuni mirasçılarına geçer (1475 s.K. m.14).

En önemli nokta şudur: destekten yoksun kalma tazminatı mirasçılık hakkı değildir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi’nin E. 2018/2928, K. 2019/2868 sayılı kararında açıkça belirtildiği üzere; mirasçılık durumu destekten yoksun kalma tazminatıyla ilişkili değildir, önemli olan fiilî ve sürekli maddi desteğin ispat edilmesidir. Bu tazminat, ölenin mirasçılarına değil fiilen destek gören kişilere tanınan bağımsız bir haktır.

Sonucu geniştir: resmî nikâhı bulunmayan eş, nişanlı ve yakın akrabalar da destek ilişkisini kanıtlayarak tazminat talep edebilir. Kardeş, amca ve teyze gibi kişiler dahi ölenin kendilerine sağladığı desteği ispatlarsa hak sahibi olabilir.

Destek yalnızca para değildir. Destek maddi olabileceği gibi; yaşlılıkta veya hastalıkta yapılan yardımlar ve ev işlerinin yapılması gibi hizmet destekleri de destek sayılır. Bu nedenle ev kadını olan bir eşin ölümü de destekten yoksun kalma tazminatına konu olur.

Destek ilişkisinin ispatı davacıya aittir ve tanık, banka kayıtları, ortak yaşam belgeleri ile ortaya konur.

Hesap nasıl yapılır?

Yaşam tablosu ve dönem ayrımı. Ölenin muhtemel yaşam süresi bilimsel yaşam tabloları üzerinden belirlenir; uzun süre PMF-1931 tablosu esas alınmışsa da son dönemde TRH-2010 Ulusal Mortalite Tablosunun uygulanması yönünde içtihatlar gelişmiştir.

Kazanç iki dönem üzerinden hesaplanır: aktif dönem için ölenin ispat edilen kazancı, pasif dönem için asgari ücret esas alınır. Ölenin kaza tarihindeki gerçek kazancı ispat edilemezse aktif dönem için de asgari ücret uygulanır. Bu nedenle ücretin gerçek tutarını belgelemek tazminatı doğrudan artırır.

Destek payları ve süreler: eş ve çocuklara belirli paylaştırma katsayıları uygulanır. Çocuklar bakımından destek bitiş yaşı uygulamada erkek çocuklar için 18, kız çocuklar için 20 olarak kabul edilir; yükseköğrenim görülmesi hâlinde 25 yaşına kadar, çocuğun ömür boyu bakıma muhtaç olduğunun belgelenmesi hâlinde ömür boyu hesaplama yapılabilir.

Paylar sabit değildir. Yargıtay 17. Hukuk Dairesi’nin 24.12.2019 tarihli, E. 2019/1763, K. 2019/12384 sayılı kararında belirtildiği üzere; desteğin ölümünden sonra eşin evlenmesi veya destek görenlerden birinin vefat etmesi hâlinde payları diğer destek görene aktarılır. Bu, çocukların payını artıran önemli bir kuraldır.

İndirim sebepleri yerleşik içtihatla belirlenmiştir: SGK gelir bağlanması, sigorta şirketi ödemeleri, zarar verenin yaptığı ödemeler, ölenin kusur oranı ve eşin yeniden evlenme ihtimali. Son kalem, genç ve çalışmayan dul eş bakımından uygulanır ve hesabı belirgin biçimde etkiler.

SGK geliri: mahsup edilir ama aylıkla karıştırılmamalı

Bu ayrım, ailelerin en çok yanıldığı noktadır.

SGK gelir bağlar. İş kazasına bağlı olarak vefat edenin eşi, çocukları ve şartları sağlıyorsa anne ve babasına Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından gelir bağlanır. Kusur oranının gelir bağlanmasına hiçbir etkisi yoktur — işveren kusursuz olsa dahi gelir bağlanır.

Ancak mahsup edilir. Bağlanan gelirin rücu edilebilir peşin sermaye değeri, destekten yoksun kalma tazminatı hesaplanırken tazminat tutarından düşülür. Yani SGK’dan alınan gelir, işverenden istenecek tazminatı azaltır.

Bu gelir, dul ve yetim aylığıyla karıştırılmamalıdır. İkisi farklı kaynaklardan doğar ve farklı sonuçlara bağlanır; mahsup yalnızca iş kazası nedeniyle bağlanan gelir bakımından söz konusudur.

Manevi tazminat mahsuba tabi değildir. SGK ödemesi yalnızca maddi tazminattan düşülür; manevi tazminat ayrıca ve tam olarak istenir. TBK m.56 uyarınca ölüm hâlinde ölenin yakınlarına da manevi tazminat olarak uygun bir miktar paranın ödenmesine karar verilebilir.

Ferdi kaza sigortası ayrıdır. Ölenin kendi ferdi kaza sigortası varsa buradan doğan hak ayrıca talep edilebilir; poliçelerin araştırılması ihmal edilmemelidir.

Süreler, ceza boyutu ve yapılacaklar

Zamanaşımı iki eksende değerlendirilir. Genel kural, zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl ve her hâlde on yıldır. Buna karşılık iş kazası tazminatı, işverenin işçiyi gözetme borcunun ihlaline dayandığından işverene karşı on yıllık süre uygulanır.

Ceza zamanaşımı istisnası hak sahiplerinin lehinedir. Ölüm ceza hukukunu ilgilendiren bir suçtan kaynaklanıyorsa — iş kazalarında genellikle taksirle öldürme söz konusudur — daha uzun olan ceza zamanaşımı süresi uygulanır. Süresi geçmiş görünen dosyalarda bu husus mutlaka değerlendirilmelidir.

Ceza soruşturması paralel yürür. İşveren ve sorumlu kişiler hakkında taksirle ölüme neden olma suçundan soruşturma açılır; ayrıca 6331 sayılı Kanun kapsamında idari para cezaları gündeme gelir. Ceza dosyasında alınan kusur bilirkişi raporu, tazminat davasının en güçlü delilidir.

Yapılacaklar:

1. SGK’ya iş kazası bildirimini takip edin. İşveren bildirmemişse doğrudan başvurun; gerekirse iş kazasının tespiti davası açın.
2. Gelir bağlama başvurusunu yapın — eş, çocuklar ve şartları varsa anne-baba için.
3. Kıdem tazminatını ayrıca talep edin — en az bir yıllık çalışma varsa kanuni mirasçılara geçer.
4. Destek ilişkisini belgeleyin — özellikle resmî nikâh yoksa veya destek gören kişi mirasçı değilse: banka havaleleri, ortak fatura kayıtları, aynı adreste ikamet, tanık beyanları.
5. Gerçek ücreti ispatlayın — bordro, banka kayıtları, emsal ücret araştırması. Aktif dönem hesabı buna bağlıdır.
6. Ceza dosyasını takip edin ve kusur raporunu tazminat davasına sunun.
7. Delilleri erken toplayın — olay yeri fotoğrafları, tanıklar, İSG belgeleri, risk değerlendirmesi, eğitim ve koruyucu donanım kayıtları.

Görevli mahkeme iş mahkemesidir ve dava öncesi arabuluculuk gerekir. Talep; destekten yoksun kalma, cenaze giderleri, manevi tazminat ve kıdem tazminatı olarak kalem kalem ve her hak sahibi için ayrı ayrı kurulmalıdır.