Doğum ve Analık İzni – 4857 SK m.74: 16 Hafta Doğum İzni, Emzirme İzni, Yarım Gün Çalışma ve Ücretsiz İzin Rehberi
Kadın işçinin gebelik, doğum ve emzirme dönemlerinde iş yaşamına devam edebilmesi; hem Anayasa m.50/2’de yer alan “kadınların çalışma şartları bakımından özel olarak korunması” ilkesinin hem de 4857 sayılı İş Kanunu’nun 74. maddesinin ortak amacıdır. Doğum izni 4857 74 kapsamındaki haklar; on altı haftalık analık izni, çoğul gebelikte iki haftalık ek süre, doğumdan önce çalışmaya devam edip sonrasına aktarma imkânı, günde bir buçuk saat süt izni, altı aya kadar ücretsiz analık izni, 6663 sayılı Kanunla getirilen yarım gün çalışma ödeneği ve kısmi süreli çalışma hakkı olarak sayılabilir. Bu hakların yanı sıra 5510 sayılı Kanunun 18. maddesi kapsamında SGK tarafından ödenen analık geçici iş göremezlik ödeneği, iş sözleşmesinin askıya alındığı dönemde işçinin gelir kaybını telafi eder. Aşağıdaki rehberde 4857 m.74 hükümleri fıkra fıkra ele alınacak, memurlara ilişkin 657 SK m.104 karşılaştırması yapılacak ve uygulamaya dair pratik notlar paylaşılacaktır.
Analık İzni ve 4857 SK m.74 Kapsamı
4857 sayılı İş Kanunu’nun 74. maddesi, “Analık halinde çalışma ve süt izni” başlığıyla yalnızca kadın işçiye tanınan koruyucu hakları düzenler. Maddenin kapsamına, işverenin çalıştırdığı kadın işçinin doğumdan önceki ve sonraki çalıştırılamama hâli, ücretsiz izin talebi, süt (emzirme) izni ve buna bağlı olarak Ek m.4’te düzenlenen kısmi süreli çalışma hakkı girer. Kanunun kapsamına 4857 SK m.4’te sayılan istisnalar dışında tüm iş sözleşmesi ile çalışan kadın işçiler dâhildir; belirli süreli-belirsiz süreli, tam süreli-kısmi süreli, sürekli-süreksiz iş ayrımı yapılmaksızın 74. maddedeki haklar aynen uygulanır.
Analık izninin hukuki niteliği; iş sözleşmesinin askıya alınmasıdır. Bu süre boyunca iş görme borcu ile ücret ödeme borcu askıya alınır; ancak sadakat, işverenin işçiyi gözetme borcu (TBK m.417) ve sigortalılık ilişkisi devam eder. İzin süresi boyunca iş sözleşmesi feshedilemez; nitekim 4857 SK m.18 uyarınca gebelik ve doğum, geçerli fesih nedeni oluşturmaz. Gebelik veya doğum nedenine dayalı fesih ise ayrımcılık niteliği taşır ve 4857 SK m.5 gereği ayrımcılık tazminatı gündeme gelir; işçi ayrıca eşit davranma ilkesi ve iş yerinde ayrımcılık rehberimizde ele alınan koruyucu yollardan yararlanabilir. Doğum izninde geçen süre, kıdem tazminatı ve yıllık izin süresi bakımından çalışılmış gibi sayılır (İşK m.55/b).
Doğum İzni Süresi – 16 Hafta (8+8) ve Çoğul Gebelikte +2 Hafta
4857 SK m.74/1’in ilk cümlesi net bir kural koyar: “Kadın işçilerin doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam onaltı haftalık süre için çalıştırılmamaları esastır.” Böylece analık izni; doğum tarihinden geriye doğru sekiz hafta ve doğum tarihinden ileriye doğru sekiz hafta olmak üzere toplam on altı haftadır. On altı haftanın tam olarak kullanılması esas olup, işçinin talebi olsa bile bu süreyi işverenin re’sen kısaltması mümkün değildir.
Çoğul gebelik hâlinde m.74/1 son cümlesi devreye girer: “Çoğul gebelik halinde doğumdan önce çalıştırılmayacak sekiz haftalık süreye iki hafta süre eklenir.” Böylece ikiz, üçüz ya da daha yüksek çoğul gebeliklerde doğum öncesi izin 10 haftaya çıkar ve toplam analık izni 18 haftaya ulaşır. Çoğul gebeliğin kanıtı, sağlık raporu ve hastane doğum sonrası belgesiyle sağlanır. Doğum sonrası 8 haftalık süre çoğul gebelikte artmaz; artış yalnızca doğum öncesi süreye uygulanır.
4857 SK m.74/2, sağlık durumu uygun olan işçiye esnek bir seçim hakkı tanır: “Ancak, sağlık durumu uygun olduğu takdirde, doktorun onayı ile kadın işçi isterse doğumdan önceki üç haftaya kadar işyerinde çalışabilir. Bu durumda, kadın işçinin çalıştığı süreler doğum sonrası sürelere eklenir.” Bu düzenlemenin pratik sonucu, işçinin doğum öncesi 8 haftadan 5 haftaya kadarını çalışarak doğum sonrasına aktarabilmesidir. Böylece çalışan işçinin doğum sonrası izni azami olarak 8 + 5 = 13 haftaya ulaşabilir. Bu tercih için doktor onayı zorunludur; işçiden alınan yazılı beyan ve doktor raporu, işveren tarafından özlük dosyasında saklanır. Erken doğum meydana gelirse m.74/3 uyarınca doğumdan önce kullanılamayan süreler doğum sonrasına eklenir; anne doğum sırasında veya sonrasında hayatını kaybederse kullanılamayan süreler babaya aktarılır.
Emzirme (Süt) İzni – 4857 SK m.74/7 (Günde 1,5 Saat)
4857 SK m.74’ün süt iznine ilişkin fıkrası, kadın işçiye çocuğu bir yaşına gelene kadar günlük çalışma süresi içinde emzirme molası hakkı tanır: “Kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir. Bu sürenin hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kullanılacağını işçi kendisi belirler. Bu süre günlük çalışma süresinden sayılır.” Süt izninin üç temel özelliği bulunur: (1) doğumdan sonra çocuk bir yaşına gelene kadar sürer; (2) günde toplam bir buçuk saat uygulanır; (3) kullanım saatleri ve dilimleri işçinin takdirindedir. Bu süre çalışma süresinden sayıldığı için ücret kesintisi yapılamaz.
Uygulamada süt izninin toplu kullanımı en çok tartışılan konudur. Kural gündelik 1,5 saat olmakla birlikte Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin yerleşik içtihadı; iş yerinin uzaklığı, çocuğun bakıcı ya da kreşe yerleştirildiği yer ve annenin talebi doğrultusunda süt izninin haftanın belirli günlerinde toplu olarak kullanılabileceğini kabul etmektedir. Ancak toplu kullanım işverenin muvafakatine bağlıdır; bir taraflı olarak işveren, günlük dilimli kullanımı yazılı olarak zorunlu tutabilir. Süt izni verilmemesi hâlinde her bir eksik saat için işçi, ödenmeyen ücretin fazla çalışma sayılıp %50 zamlı olarak talep edilebileceği yolunda dava açabilmektedir. Süt izninin engellenmesi ayrıca 4857 SK m.104 uyarınca idari para cezası gerektirir. Erkek işçi için süt izni öngörülmemiş olup, mevcut düzenleme yalnızca kadın işçiye tanınan bir haktır.
Ücretsiz Analık İzni – 4857 SK m.74/4 (6 Aya Kadar)
4857 SK m.74/4, işçiye analık izninin bitiminde ek bir dinlenme imkânı tanır: “İsteği halinde kadın işçiye, onaltı haftalık sürenin tamamlanmasından veya çoğul gebelik halinde onsekiz haftalık süreden sonra altı aya kadar ücretsiz izin verilir.” Bu izne kısaca ücretsiz analık izni denir. Talep işçiden gelir; işveren, süre altı ayı aşmadığı sürece talebi reddedemez. Ücretsiz izinde iş sözleşmesi askıdadır; işveren ücret ödemez, işçi de iş görme borcunu yerine getirmez. Sigortalılık primi yatırılmaz ve bu süre yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz (m.74/5).
Ücretsiz izin süresi kıdem tazminatı bakımından “çalışılmış gibi” sayılmaz; ancak iş sözleşmesi devam ettiği için sözleşmenin haksız feshi hâlinde ihbar, kıdem ve ayrımcılık tazminatı hakları saklıdır. Uygulamada ücretsiz izin süresi altı aydan uzun tutulmak istenirse; işverenle karşılıklı mutabakat yoluyla süre uzatılabilir. Kanunun altı aylık üst sınırı, işçinin kanuni talep hakkının azami sınırıdır; sözleşme özgürlüğü çerçevesinde daha uzun ücretsiz izin ancak tarafların anlaşmasıyla mümkündür. Ücretsiz izin dönemini takiben işçinin işbaşı yapmaya davet edilmesi gerekir; işveren dönüş talebini reddederse fesih iradesi doğar ve işçi ihbar-kıdem tazminatı ile birlikte işe iade davası açabilir.
Avukatla Görüşün: 0554 648 37 15WhatsApp Danışma
Kısmi Süreli Çalışma ve Yarım Çalışma Ödeneği – 6663 SK Değişiklikleri
29.01.2016 tarihinde yayımlanan 6663 sayılı “Gelir Vergisi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” ile 4857 sayılı Kanuna eklenen Ek Madde 4, kadın işçiye analık izninden sonra çocuğun mecburi ilköğretim çağına başladığı tarihi takip eden ay başına kadar kısmi süreli çalışma talep hakkı vermiştir. Bu haktan yararlanmak için üç kritik şart bulunur: (1) çocuğun yaşı ilköğretim çağını doldurmamış olmalı, (2) talep yazılı olarak yapılmalı ve (3) eşinin çalışmıyor olması hâli hariç, bu haktan eşlerden yalnızca biri yararlanabilir. Kısmi süreli çalışmaya geçilen dönem sonunda işçi, aynı işverene ait iş yerinde tam süreli çalışmaya her zaman dönebilir; işveren bu talebi reddedemez ve dönüşü yeni işe başlama olarak kabul edip özlük haklarını sıfırlayamaz.
Aynı kanun paketiyle 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanununa eklenen Ek Madde 5, doğum ve evlat edinme sonrası yarım çalışma ödeneği imkânı getirir. Analık izninin bitimini izleyen dönemde işçi haftalık çalışma süresinin yarısı kadar çalışarak, kalan yarısı için İşsizlik Sigortası Fonundan ödenek alır. Ödenek süresi: birinci doğumda 60 gün, ikinci doğumda 120 gün, üçüncü ve sonraki doğumlarda 180 gündür. Ödeneğe hak kazanmak için işçinin adına doğum veya evlat edinme tarihinden önceki son üç yılda en az 600 gün işsizlik sigortası primi bildirilmiş olması, 4857 m.63’teki haftalık çalışma süresinin yarısı kadar fiilen çalışılması ve analık izninin bittiği tarihten itibaren 30 gün içinde Kuruma yarım çalışma belgesiyle başvurulması gerekir. 08.11.2016 tarihli “Analık İzni veya Ücretsiz İzin Sonrası Yapılacak Kısmi Süreli Çalışmalar Hakkında Yönetmelik” uygulamanın ayrıntılarını düzenler.
SGK Analık Ödeneği – 5510 SK m.18 Hesaplama
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 18. maddesi, analık sigortasından ödenecek geçici iş göremezlik ödeneğini düzenler. 4/1-a (SSK’lı) kapsamındaki sigortalı kadın, gebelik nedeniyle çalışamadığı doğum öncesi 8 hafta (çoğul gebelikte 10 hafta) ve doğum sonrası 8 haftalık süre için doğrudan SGK’dan analık ödeneği alır. Ödenek, işveren tarafından değil SGK tarafından bankaya yatırılır; işverenin işçiye ücret ödeme yükümlülüğü yoktur.
Ödeneğin hesabı için esas alınan günlük kazanç, 5510 SK m.17’de düzenlenmiştir. 2021’de yapılan değişiklik sonrasında iş göremezliğin başladığı tarihten önceki on iki aydaki prime esas kazançlar toplamı, prim ödeme gün sayısına bölünerek günlük kazanç bulunur. Analık ödeneği ayaktan tedavide günlük kazancın 2/3’ü, yatarak tedavide 1/2’si oranındadır; ancak analık halinde uygulamada 2/3 oranı esas alınır. Son 12 ayda 180 günden az prim bildirilmiş olan sigortalıların ödeneğe esas günlük kazancı, iş göremezliğin başladığı tarihteki günlük prime esas kazanç alt sınırının (asgari ücretin 30’a bölünmüş hâli) iki katını geçemez.
Hesap ve başvuru detayları için iş göremezlik ödeneği hesabı 5510 SK m.18-19 rehberimizi inceleyebilirsiniz. Sigortalının aynı dönemde işveren tarafından ücret ödenmesi mümkündür; ancak bu takdirde SGK, işverenin ödediği ücretin ödenek tutarını aşan kısmını mahsup edebilir. Analık ödeneği için işçi ya da işveren tarafından e-Devlet üzerinden SGK’ya “geçici iş göremezlik belgesi” iletilmesi ve hastaneden alınan istirahat raporunun sisteme kaydedilmesi gerekir. 4/1-b (Bağ-Kur) kapsamındaki kadın sigortalıya da analık ödeneği ödenir; ancak 4/1-c (memur) statüsündeki kadına 657 SK m.104 uyarınca aylıklı analık izni verildiğinden ayrıca ödenek ödenmez.
Memurlar Bakımından Analık İzni – 657 SK m.104
657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 104. maddesi memur statüsündeki (4/1-c) kadınların analık izni haklarını düzenler ve İşK m.74’e paralel bir sistem kurar. Memur kadına doğumdan önce sekiz, doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam on altı hafta analık izni verilir; çoğul gebelikte doğum öncesi süreye iki hafta eklenir. Sağlık durumu uygunsa doğuma üç hafta kalıncaya kadar çalışan memurun çalıştığı süre doğum sonrasına aktarılır. Süt izni bakımından memur lehine farklılık vardır: ilk altı ayda günlük üç saat, ikinci altı ayda günlük bir buçuk saat süt izni verilir. Kullanım saat ve dilimlerini memur kendisi belirler.
Memur kadına, doğumun ardından analık izninin bitiminden itibaren, çocuğun mecburi ilköğretim çağına başladığı tarihi takip eden ay başına kadar günlük çalışma süresinin yarısı kadar çalışma imkânı tanınır (657 SK m.104/F). Bu süre boyunca aylığın tamamı ödenmeye devam eder; memur, aylık kaybı yaşamadan yarım gün mesai yapar. Memurun ayrıca doğum sonrası aylıksız izin talebi (657 SK m.108) bulunur; süresi 24 aya kadar uzatılabilir. Bu düzenlemeler; iş yerinde ayrımcılığa uğrayan ya da iş yerinde cinsel taciz gibi vahim ihlallere maruz kalan kadın işçilerin de tazminat yollarında karşılaştırmalı olarak dikkate alınır.
Avukatla Görüşün: 0554 648 37 15WhatsApp Danışma
Sıkça Sorulan Sorular
Doğum izni toplam kaç haftadır ve nasıl bölünür?
4857 SK m.74/1 uyarınca kadın işçinin analık izni; doğumdan önce sekiz hafta ve doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam on altı haftadır. Çoğul gebelikte doğum öncesi süreye iki hafta eklenir ve toplam on sekiz haftaya ulaşır. Doktor onayı ile işçi doğumdan önceki üç haftaya kadar çalışabilir; bu takdirde çalıştığı süreler doğum sonrasına aktarılır. Erken doğum durumunda ise kullanılamayan doğum öncesi süre, doğum sonrasına eklenir. On altı ve on sekiz haftalık süreler zorunlu olup, işverenin talebi ya da rızasıyla kısaltılamaz.
Süt izni ne kadar süreyle ve ne şekilde kullanılır?
4857 SK m.74/7 gereği kadın işçiye çocuğu bir yaşına gelene kadar günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir. Sürenin hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kullanılacağını işçi kendisi belirler. Süre günlük çalışma süresinden sayıldığı için ücretten kesinti yapılamaz. Uygulamada süt izninin haftalık olarak toplu kullanılması ancak işverenin kabulüne bağlıdır. Süt izninin verilmemesi durumunda işçi hem eksik saatler için ücret farkı hem gerekli hâllerde ayrımcılık tazminatı talep edebilir; ayrıca işveren idari para cezasıyla karşılaşır.
Ücretsiz analık izni kaç aya kadar verilir ve talep zorunlu mudur?
Kadın işçi, 16 haftalık (çoğul gebelikte 18 haftalık) analık izninin bitiminde, isteği hâlinde altı aya kadar ücretsiz izin talep edebilir (m.74/4). Talep işçiden gelir; talep hâlinde işveren süreyi altı ayı aşmamak kaydıyla reddedemez. Bu süre; ücret ödenmez, sigortalılık primi yatırılmaz ve yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz. Ancak iş sözleşmesi askıda kaldığı için işveren tarafından bu süre içinde yapılacak fesih; ihbar, kıdem ve ayrımcılık tazminatı hakkı doğurur.
6663 sayılı Kanun ile getirilen yarım çalışma hakkı nedir?
6663 sayılı Kanunla 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanununa eklenen Ek m.5 uyarınca, analık izninin bitimini takiben işçi haftalık çalışma süresinin yarısı kadar çalışarak kalan yarısı için İşsizlik Sigortası Fonundan yarım çalışma ödeneği alır. Ödenek süresi birinci doğumda 60, ikinci doğumda 120, sonraki doğumlarda 180 gündür. Yararlanmak için doğum tarihinden önceki son üç yılda en az 600 gün işsizlik sigortası primi bildirilmiş olması ve analık izninin bittiği tarihten itibaren 30 gün içinde SGK’ya başvurulması gerekir.
Kısmi süreli çalışma hakkı hangi çocuk yaşına kadar sürer?
4857 SK Ek m.4 uyarınca kadın işçi, analık izninin ardından çocuğun mecburi ilköğretim çağına başladığı tarihi takip eden ay başına kadar kısmi süreli çalışma talep edebilir. Talep yazılı olarak yapılır; işveren kısmi süreli çalışma yönetmeliği hükümlerine göre talebi karşılamak zorundadır. Bu haktan eşlerden yalnızca biri yararlanır. Kısmi süreli dönemin bitmesi hâlinde işçi tam süreli çalışmaya dönme hakkına sahiptir ve işveren dönüşü kabul etmek zorundadır. Uygulamanın ayrıntıları 08.11.2016 tarihli Yönetmelikte düzenlenmiştir.
SGK analık ödeneği nasıl hesaplanır ve ne zaman ödenir?
5510 SK m.18 uyarınca 4/1-a kapsamındaki (SSK’lı) kadın sigortalıya doğum öncesi 8 (çoğul gebelikte 10) hafta ve doğum sonrası 8 hafta için analık geçici iş göremezlik ödeneği verilir. Günlük kazanç, iş göremezliğin başladığı tarihten önceki on iki aydaki prime esas kazançların toplamı prim ödeme gün sayısına bölünerek bulunur. Ödenek günlük kazancın 2/3’ü tutarındadır. Son 12 ayda 180 günden az prim bildirilmiş olanların ödenek tabanı, günlük asgari ücretin iki katıyla sınırlıdır. Ödenek SGK tarafından işçinin banka hesabına yatırılır; işveren aynı dönemde ücret ödemek zorunda değildir.
Doğum izninde iş sözleşmesi feshedilebilir mi?
Analık izninde iş sözleşmesi askıda olup, işverenin bu süreyi geçerli fesih nedeni sayması mümkün değildir. 4857 SK m.18 uyarınca gebelik, doğum ya da analık izni geçerli fesih nedeni oluşturmaz; 4857 SK m.5’e aykırı olan gebelik ya da doğuma dayalı fesih ayrımcılık niteliği taşır. Böyle bir fesih hâlinde işçi ihbar-kıdem tazminatına, iş güvencesi kapsamında ise dört aya kadar boşta geçen süre ücreti ile en az dört aylık ücret tutarında işe başlatmama tazminatına ve ayrıca en az dört aylık ücret tutarında ayrımcılık tazminatına hak kazanır. Deneme süresinde dahi gebelik nedenine dayalı fesih ayrımcı olarak kabul edilir.
Memur ile işçi arasında analık izni farkı nedir?
657 SK m.104 memur kadına 4857 m.74 ile paralel biçimde 8+8=16 hafta analık izni, çoğul gebelikte +2 hafta ek süre öngörür. Süt izni memur lehine daha geniştir: ilk altı ayda günlük 3 saat, ikinci altı ayda günlük 1,5 saat. Memur analık izni tamamen aylıklı olup SGK ödeneği ayrıca gündeme gelmez; oysa işçi analık ödeneğini SGK’dan alır. Memura ayrıca çocuğun ilköğretim çağına gelmesine kadar günlük çalışma süresinin yarısı oranında aylıklı çalışma imkânı verilir. Aylıksız izin ise 657 SK m.108 uyarınca 24 aya kadar kullanılabilir.
