Babamın Ticari Defterleri Nerede? Defterlerin Delil Değeri ve İbraz Zorunluluğu

Terekede işletme varsa defterler mutlaka incelenmeli

Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara

📞 0554 648 37 15

📞 Hemen Arayın💬 WhatsApp📋 Ön Değerlendirme

Defter, tereke araştırmasının kısayoludur

Tereke araştırmasında onlarca kuruma müzekkere yazılır ve aylar geçer. Oysa miras bırakan tacirse, düzgün tutulmuş bir defter bu bilgilerin çoğunu bir arada verir: alacaklılar, borçlular, banka hesapları, ortaklıklar. Bu nedenle terekede ticari işletme bulunduğunda ilk yapılacak iş kurum sorguları değil, defterlere ve muhasebeciye ulaşmaktır. Defterlerden çıkan liste, sonraki müzekkerelerin de yol haritasını oluşturur.

6100 s. HMK m.222/3

Ticari defterlerin, ticari davalarda delil olarak kabul edilebilmesi için, kanuna göre eksiksiz ve usulüne uygun olarak tutulmuş, açılış ve kapanış onayları yaptırılmış ve defter kayıtlarının birbirini doğrulamış olması şarttır.

6100 s. HMK m.222/4

İkinci fıkrada belirtilen şartlara uygun olarak tutulan ticari defter kayıtlarının sahibi ve halefleri lehine delil olarak kabul edilebilmesi için, diğer tarafın aynı şartlara uygun olarak tutulmuş ticari defterlerindeki kayıtların bunlara aykırı olmaması veya ilgili hususta hiç bir kayıt içermemesi yahut defter kayıtlarının aksinin senet veya diğer kesin delillerle ispatlanmamış olması gerekir.

Asimetri, mirasçının lehine olabilir

Kanun, ticari defterler bakımından asimetrik bir rejim kurmuştur: usulüne uygun tutulmayan defterler sahibi lehine delil olmaz, ancak aleyhine delil olur. Miras davalarında bu kural mirasçının işine yarayabilir. Örneğin bir mirasçı işletmeyi yürütüyor ve defterleri düzensiz tutuyorsa, o defterlerdeki kayıtlar kendisi aleyhine kullanılabilirken lehine kullanılamaz. Bu nedenle karşı tarafın defterlerini istemek, çoğu zaman iyi bir stratejidir.

Karşı tarafın defterlerinin ibrazını isteyelim

Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara

📞 0554 648 37 15

📞 Hemen Arayın💬 WhatsApp📋 Ön Değerlendirme

6100 s. HMK m.220/3

Belgeyi ibraz etmesine karar verilen taraf, kendisine verilen sürede belgeyi ibraz etmez ve aynı sürede, delilleriyle birlikte ibraz etmemesi hakkında kabul edilebilir bir mazeret göstermez ya da belgenin elinde bulunduğunu inkâr eder ve teslim yeminini yerine getirmekten kaçınırsa, mahkeme, duruma göre belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir.

İbrazdan kaçınmak da bir cevaptır

Miras davalarında işletmeyi yürüten mirasçı, defterleri sunmaktan çoğu zaman kaçınır. Oysa HMK m.220 uyarınca bu kaçınma, diğer tarafın beyanının kabul edilmesine yol açabilir. Yani «defterlerde şu kadar alacak görünüyordu» şeklindeki iddia, karşı taraf defterleri sunmadığında güçlenir. Bu nedenle ibraz talebi usulüne uygun biçimde ve hangi defterin hangi dönemine ait olduğu belirtilerek yapılmalıdır; genel bir talep aynı sonucu doğurmaz.

📄 Ticari Defterlerin İbrazı Talebi ve Muhasebeciye Başvuru

BÖLÜM 1 — DAVADA TİCARİ DEFTERLERİN İBRAZI TALEBİ

... ( ) ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ SAYIN HÂKİMLİĞİ'NE

DOSYA NO : 2026/... Esas

DAVACI  : ...  (Mirasçı)
VEKİLİ  : Av. ...
DAVALI  : ...  (İşletmeyi yürüten mirasçı / üçüncü kişi)

KONU : Ticari defter ve kayıtların İBRAZI ve İNCELENMESİ
taleplerimizdir.

AÇIKLAMALAR :

1. Müteveffa ...  , ... unvanlı ticari işletmenin sahibi olup TACİR
   sıfatını haizdi. Ticaret sicil kaydı ektedir.

2. TTK m.64 uyarınca her tacir, ticari defterleri tutmak ve
   defterlerinde ticari işlemleriyle MALVARLIĞI DURUMUNU açıkça
   göstermek zorundadır.

3. Terekenin kapsamının belirlenebilmesi için, müteveffanın ticari
   defter ve kayıtlarının incelenmesi ZORUNLUDUR. Bu kayıtlardan
   özellikle şu hususlar tespit edilecektir:

   a) Müteveffanın CARİ HESAP ALACAKLARI ve BORÇLARI,
   b) KASA ve BANKA hareketleri,
   c) DEMİRBAŞ ve STOK kayıtları,
   d) Dolaşımdaki ÇEK ve SENETLER,
   e) ORTAKLIK payları,
   f) ÖLÜM TARİHİNE YAKIN dönemdeki para hareketleri.

4. Anılan defterler DAVALININ elinde bulunmakta olup, müvekkile
   erişim verilmemektedir.

5. HMK m.219 uyarınca "Taraflar, kendilerinin veya karşı tarafın
   delil olarak dayandıkları ve ellerinde bulunan belgeleri
   mahkemeye İBRAZ ETMEK ZORUNDADIRLAR."

6. HMK m.220/3 uyarınca belgeyi ibraz etmesine karar verilen taraf
   belgeyi sunmaz ve kabul edilebilir bir mazeret göstermezse,
   mahkeme "belgenin içeriği konusunda DİĞER TARAFIN BEYANINI KABUL
   EDEBİLİR."

7. DELİL DEĞERİ YÖNÜNDEN : HMK m.222 uyarınca usulüne uygun
   tutulmayan ticari defterlerin SAHİBİ LEHİNE delil olamayacağı,
   ancak SAHİBİ ALEYHİNE delil olabileceği gözetilmelidir.

8. TTK m.82 uyarınca defter ve belgelerin ON YIL süreyle saklanması
   zorunlu olduğundan, ilgili dönem kayıtlarının mevcut olması
   gerekir.

TALEP SONUCU :

1- Davalıya, müteveffaya ait aşağıdaki defter ve belgelerin İBRAZI
   için SÜRE VERİLMESİNE:
   a) Yevmiye defteri (... - ... dönemi),
   b) Defteri kebir,
   c) Envanter defteri,
   d) İşletme defteri (varsa),
   e) Cari hesap dökümleri,
   f) Fatura ve irsaliye kayıtları,

2- Defterlerin ELEKTRONİK ORTAMDA tutulması hâlinde, ilgili
   kayıtların ÇIKTILARININ ve mali müşavir onaylı dökümlerinin
   sunulmasına,

3- İbraz edilmemesi hâlinde HMK m.220/3 uyarınca müvekkilin
   BEYANININ KABULÜNE,

4- ... Vergi Dairesinden müteveffaya ait son ... yıllık
   BEYANNAMELER ve EKLERİNİN celbine,

5- Müteveffanın mali müşaviri ...  'dan işletmeye ait kayıtların
   İSTENMESİNE,

6- İbraz edilen defterlerin HMK m.266 vd. uyarınca MALİ MÜŞAVİR
   BİLİRKİŞİ marifetiyle incelenmesine ve terekenin AKTİF-PASİF
   dökümünün çıkarılmasına

karar verilmesini vekâleten arz ve talep ederiz.  .../.../2026

                                                    Davacı Vekili
                                                       Av. ...

──────────────────────────────────────────────────────────────

BÖLÜM 2 — MALİ MÜŞAVİRE BAŞVURU

Sayın ...  (SMMM / YMM)

Konu : Müteveffaya ait ticari kayıtların talebi hakkındadır.

1. Müteveffa ...  (TC: ...), ... unvanlı işletmenin sahibi olup
   .../.../2026 tarihinde VEFAT ETMİŞTİR.

2. Müvekkiller, ... Sulh Hukuk Mahkemesinin 2026/... sayılı
   mirasçılık belgesi uyarınca MİRASÇILARIDIR. TMK m.599 uyarınca
   müteveffanın hak ve alacakları müvekkillere geçmiştir.

3. Tarafınızca yürütülen muhasebe hizmeti kapsamında, işletmeye ait
   defter ve kayıtların elinizde bulunduğu bilinmektedir.

TALEPLERİMİZ :

a) İşletmeye ait YEVMİYE DEFTERİ, DEFTERİ KEBİR ve ENVANTER
   DEFTERİNİN son ... yıllık dönemine ait kayıtlarının,

b) CARİ HESAP DÖKÜMLERİNİN (alacaklı ve borçlu ayrı ayrı),

c) Son ... yıla ait BEYANNAMELER ve eklerinin,

d) DEMİRBAŞ ve AMORTİSMAN listelerinin,

e) Ölüm tarihi itibarıyla STOK durumunun,

f) Elektronik defter tutuluyorsa ilgili DÖKÜMLERİN,

g) İşletmenin ölüm tarihi itibarıyla AKTİF-PASİF durumunu gösterir
   BİLANÇO veya özet tablonun

tarafımıza verilmesini talep ederiz.

Ayrıca, TTK m.82 uyarınca defter ve belgelerin SAKLANMASI zorunlu
olduğundan, anılan kayıtların MUHAFAZASINI önemle rica ederiz.

Saygılarımızla.                                   .../.../2026

                                          Mirasçılar adına
                                                ...

EKLERİ : Mirasçılık belgesi, vefat belgesi, kimlik fotokopileri

Beyannameler bir özet niteliğindedir

Defterler bulunamadığında en pratik alternatif, vergi dairesinden celbedilecek beyannameler ve ekleridir. Bilanço ve gelir tablosu ekleri, işletmenin dönem sonu itibarıyla aktif ve pasif durumunu özet hâlde gösterir. Bu, defter kadar ayrıntılı olmasa da terekenin büyüklüğü hakkında güvenilir bir çerçeve sunar ve sonraki araştırmaların yönünü belirler. Müzekkere yazılırken yalnızca beyannameler değil, ekleriyle birlikte istenmelidir.

6102 s. TTK m.82/5 (ilgili kısım)

Gerçek kişi olan tacirin ölümü hâlinde mirasçıları ve ticareti terk etmesi hâlinde kendisi defter ve kâğıtları birinci fıkra gereğince saklamakla yükümlüdür.

Defterleri atmayın

Mirasçılar işletmeyi kapattıklarında, «artık gerek kalmadı» diyerek defter ve belgeleri imha edebilir. Oysa TTK m.82 uyarınca saklama yükümlülüğü ölüm hâlinde mirasçılara geçer ve on yıllık süre işlemeye devam eder. Üstelik bu belgeler yalnızca bir yükümlülük değil, mirasçılar için bir koruma aracıdır: yıllar sonra ortaya çıkan bir alacak iddiasına karşı en güçlü savunma, o dönemin kayıtlarıdır. Paylaşımda defterlerin kimde kalacağı da açıkça belirlenmelidir.

Ölüm öncesi son aylara yoğunlaşın

Defter incelemesinde en verimli dönem, ölümden önceki son bir yıldır. Miras bırakan hastalanmış veya vefatı öngörülebilir hâle gelmişse, bu dönemde yapılan büyük tutarlı çekimler, yakınlara yapılan devirler ve olağan dışı işlemler dikkat çeker. Bu kayıtlar hem denkleştirme ve tenkis taleplerinin hem de mal kaçırma iddialarının dayanağını oluşturur. Bilirkişiden rapor istenirken bu dönemin ayrıca incelenmesi talep edilmelidir.

Soruları siz yazın

Defter incelemesinde bilirkişiye sorulacak sorular taraf tarafından önerilebilir ve bu imkân yeterince kullanılmaz. Doğru sorular şunlardır: «Ölüm tarihi itibarıyla işletmenin aktif ve pasifi nedir?», «Ölümden önceki bir yıl içinde … TL üzerindeki çekimler kimlere yapılmıştır?», «Defterler HMK m.222 anlamında usulüne uygun tutulmuş mudur?» Bu sorular yazıldığında rapor kullanılabilir olur; yazılmadığında ise aylar sonra gelen rapor hiçbir soruyu cevaplamaz.

Defter ile fiilî durumu karşılaştırın

Defter incelemesinin en verimli yanı, kayıtların fiilî durumla karşılaştırılmasıdır. Defterde görünen ancak işletmede bulunmayan demirbaş, kayıtlı olduğu hâlde tahsil edilmemiş görünen alacak veya stokta olmayan emtia — bu farklar açıklanmayı gerektirir. Aynı şekilde işletmede bulunan ancak kayıtlarda görünmeyen mallar da terekeye dâhildir. Bu nedenle defter incelemesi, envanter tespitiyle birlikte yürütüldüğünde çok daha güçlü sonuç verir.

Mali müşavir erişimin anahtarıdır

Elektronik defter tutan işletmelerde kayıtlara erişimin en pratik yolu mali müşavirdir: sistem üzerinde yetkisi bulunur ve dökümleri onaylı olarak çıkarabilir. Bu nedenle terekede elektronik defter tutan bir işletme varsa, mirasçıların ilk başvurusu sisteme değil mali müşavire olmalıdır. Ayrıca mali müşavirle olan sözleşmenin de ölümle etkilenebileceği gözetilerek, ilişkinin sürdürülmesi veya kayıtların devri konusunda erken bir görüşme yapılmalıdır. Bu görüşme geciktiğinde, ücret ödenmediği için hizmet sonlandırılabilir ve kayıtlara erişim daha da güçleşir.

Zayi belgesi, ibraz edememenin tek meşru gerekçesidir. Defterler yangın, su baskını, deprem gibi bir sebeple veya başka bir şekilde kaybolmuşsa, ziyaın öğrenilmesinden itibaren kanunda öngörülen süre içinde ticari işletmenin bulunduğu yer mahkemesinden zayi belgesi istenmelidir. Böyle bir belge alınmadan ‘defterler kayıp’ savunması yapılması, ibrazdan kaçınma olarak değerlendirilebilir ve karşı tarafın iddiasının ispat edilmiş sayılması sonucunu doğurabilir.

Miras dosyanız için Ankara’dan hukuki destek

📞 0554 648 37 15

Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara