Kordon kanı bankacılığı, aile ile banka arasında yıllara yayılan bir saklama ilişkisidir; ancak bu ilişki serbest bir hizmet sözleşmesi değildir. Mevzuat; fiyatı, saklama süresini, sürenin sonunda ne olacağını ve bankanın iflası hâlinde numunelerin akıbetini ayrı ayrı düzenler. En çok tartışma doğuran hüküm ise şudur: on iki yıllık saklama sonunda ebeveynin aksine beyanı yoksa kordon kanı allojenik kullanıma açılır. Bu rehber, alanın rejimini mevzuat dayanaklarıyla ele alır.
Saklama sözleşmesi, ücret ve devir süreçleriniz için destek
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İçindekiler
- Mevzuat çerçevesi ve dayanak
- Ulusal Kordon Kanı Koordinasyon Kurulu
- Toplama aşaması ve rıza
- Saklama sözleşmesinde bulunması gerekenler
- Otolog ve allojenik saklama ayrımı
- On iki yıl kuralı
- Ücret ödenmezse: on sekiz aylık süre
- Satış yasağı ve fiyat sınırı
- Yurt dışına çıkış yasağı ve istisnası
- Bankanın iflası veya kapanması
- Tazmin yükümlülüğü ve sigorta
- Fiziki güvenlik ve yıllık rapor
- Karara karşı hukuki yollar
- Sıkça sorulan sorular
Mevzuat Çerçevesi ve Dayanak
Kordon kanı, doğum sırasında ve yalnızca bir kez elde edilebilen bir kaynaktır. Bu nedenle toplama, işleme ve saklama süreçlerinin tamamı mevzuatla çerçevelenmiştir.
| Konu | Düzenleme |
|---|---|
| Çerçeve düzenleme | Kordon Kanı Bankacılığı Yönetmeliği (RG 5/7/2005, S. 25866) |
| Dayanak | 181 sayılı KHK m. 43; 3359 sayılı Kanun m. 9/1-(c) |
| Koordinasyon | Ulusal Kordon Kanı Koordinasyon Kurulu (UKOK) |
| Kalite standartları | GMP ve GLP kuralları |
| Kan hizmetleri | Kan ve Kan Ürünleri Yönetmeliği (RG 4/12/2008, S. 27074) |
| Doku ve organ | Organ ve doku nakli mevzuatı |
| Kişisel veri | 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu |
| Yargı yolu | 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu |
Yönetmelik, kalite standartlarını da tanımlar. GMP; üretim standartlarını ve kalite güvencesini sağlamak amacıyla belirlenen tüm üretim ve kalite denetimleriyle ilgili işlemleri kapsayan ve gereğinde güncellenen uluslararası yazılı kurallardır. GLP ise; kalite güvencesinin kontrolü amacıyla yapılacak laboratuvar çalışmalarının planlanması, yürütülmesi, izlenmesi, kaydedilmesi ve raporlanmasında uygulanan, organizasyonla ilgili yöntemleri, işlemleri ve koşulları belirleyen uluslararası yazılı kurallardır.
Ulusal Kordon Kanı Koordinasyon Kurulu
Sistemin karar organı Ulusal Kordon Kanı Koordinasyon Kuruludur. Yönetmeliğin 5. maddesine göre UKOK; Tedavi Hizmetleri Genel Müdürlüğünü temsilen bir üye ile kordon kanı ve kemik iliği nakli konusunda yayın, deneyim ve eğitime sahip uzmanlar arasından Bakan tarafından seçilecek altı üye olmak üzere toplam yedi üyeden oluşur.
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Toplam üye | Yedi |
| Kurumsal üye | Genel Müdürlüğü temsilen bir üye |
| Uzman üyeler | Kordon kanı ve kemik iliği nakli konusunda yayın, deneyim ve eğitime sahip uzmanlar arasından Bakanca seçilen altı üye |
| Görev süresi | Bir yıl |
| Devamlılık | Yeni kurul üyeleri seçilinceye kadar üyelerin görevi devam eder |
Otolog ve Allojenik Saklama Ayrımı
Sistem iki saklama amacı üzerine kuruludur ve bu ayrım tüm hukuki sonuçları belirler.
| Saklama türü | Amacı | Ücret rejimi |
|---|---|---|
| Otolog | Kordon kanının, sahibi ve ailesi için saklanması | Aile tarafından yıllık saklama ücreti ödenir |
| Allojenik | Başka hastaların kullanımına açık saklama | Kullanım hâlinde kullanıcı veya sosyal güvenlik kuruluşu öder |
Allojenik kullanım amacıyla saklanan kordon kanının kullanılması hâlinde, kullanıcı ya da kullanıcının sosyal güvenlik kuruluşu tarafından bankaya, Sağlık Bakanlığınca belirlenecek miktarda saklama ücreti ödenir.
Otolog saklamadan allojenik saklamaya geçiş ise kendiliğinden olmaz; Yönetmelik bu geçiş için hem ebeveynin onayını hem UKOK onayını arar. Geçiş sırasında ayrıca; doku sahibine ait kayıtların gizlilik içerisinde korunması ve transfer esnasında kimlik verileri içeren etiketlerin silinmesi gerekir.
On İki Yıl Kuralı
Yönetmeliğin ailelerce en çok tartışılan hükmü budur: banka, on iki yıllık saklama sonucunda ebeveynin aksine beyanı yoksa saklanan kordon kanını allojenik kullanıma açar.
Bu durumda bankaya bir yükümlülük de yüklenir: banka, allojenik kullanıma açılmış olan kordon kanını maksimum saklanabilecek süre sonuna kadar ücretsiz saklamakla yükümlüdür.
| Aşama | Kural | Sonucu |
|---|---|---|
| On iki yıl | Saklama süresinin dolması | Değerlendirme anı |
| Ebeveynin beyanı | Aksine beyan yoksa | Allojenik kullanıma açılır |
| Aksine beyan | Saklamanın devamı talebi | Otolog saklama sürer |
| Allojenik kullanıma açılma sonrası | Bankanın yükümlülüğü | Maksimum süre sonuna kadar ücretsiz saklama |
Sözleşme tarafında alınacak tedbirler bellidir: adres ve iletişim bilgilerinin güncel tutulması yükümlülüğünün aileye açıkça yüklenmesi, bildirimin hangi kanaldan yapılacağının belirlenmesi, bildirime cevap süresinin tanımlanması ve cevap alınamaması hâlinde izlenecek yolun yazılı hâle getirilmesi.
Saklama sözleşmenize bildirim ve cevap süreçlerini ekleyelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
Ücret Ödenmezse: On Sekiz Aylık Süre
Yönetmelik, ücret ödenmemesi hâlini de düzenler ve burada da sonuç allojenik kullanıma açılmadır. Buna göre otolog amaçlı saklanan kanların yıllık saklama ücretinin, son ödeme tarihini takip eden on sekiz ay içerisinde ödenmemesi hâlinde, kordon kanı allojenik kullanıma açılır.
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Kapsam | Otolog amaçlı saklanan kanlar |
| Konu | Yıllık saklama ücreti |
| Süre | Son ödeme tarihini takip eden on sekiz ay |
| Sonuç | Allojenik kullanıma açılır |
Satış Yasağı ve Fiyat Sınırı
Yönetmelik, bankalar için üç temel yasak öngörür. Bunlar, alanın ticarileşmesine karşı konulmuş sınırlardır.
| Yasak | İçeriği |
|---|---|
| Satış yasağı | Para karşılığı veya başkaca bir çıkar temini amacıyla kordon kanı satışı yapamazlar |
| Onaysız devir ve imha yasağı | UKOK ve verici onayı olmadan kordon kanını başka kişi veya kurumlara devredemez, imha edemezler |
| Fiyat sınırı | Bakanlıkça belirlenen işlem fiyatı üzerinde fiyat talep edemezler |
Reklam boyutu da düzenlenmiştir: Bakanlık, şikâyetlere konu olan yönlendirici ve yanıltıcı reklamlar konusunda düzenleme ve kanuni işlem yapar. Bu alanda tanıtım, sağlık hizmetlerinde tanıtım ve sağlık beyanı mevzuatıyla birlikte değerlendirilmelidir; kordon kanının tedavi edici etkisine ilişkin abartılı iddialar hem yanıltıcı reklam hem sağlık beyanı bakımından sorun doğurur.
Yurt Dışına Çıkış Yasağı ve İstisnası
Yönetmelik, sınır ötesi hareketi de kurala bağlar: bankalardaki ürünlerin izinsiz yurt dışına çıkışı yasaktır.
Bir istisna öngörülmüştür: allojenik amaçlı saklanan kordon kanının yurt dışına nakil amacıyla gönderilmesi veya aynı amaçla yurt dışından getirtilmesi, bu konuda Bakanlıkça yetkilendirilmiş doku bilgi bankaları ve nakil merkezleri tarafından gerçekleştirilebilir.
| Durum | Kural | Yetkili |
|---|---|---|
| Genel kural | İzinsiz yurt dışına çıkış yasaktır | — |
| Allojenik amaçlı gönderme | Nakil amacıyla mümkün | Bakanlıkça yetkilendirilmiş doku bilgi bankaları ve nakil merkezleri |
| Yurt dışından getirtme | Aynı amaçla mümkün | Aynı yetkili kuruluşlar |
Bankanın İflası veya Kapanması
Yönetmeliğin en önemli tüketici koruma hükmü, bankanın faaliyetinin sona ermesi hâlini düzenler. Buna göre bankanın iflası, tasfiyesinin istenmesi, kapatılması veya kendi iradesi ile faaliyetine son vermesi hâllerinde; burada saklanan kordon kanı örnekleri, nakil masrafları ve bir yıllık saklama ücreti kapatılan bankaya ait olmak kaydıyla ailenin onayladığı başka bir bankaya nakledilir.
| Unsur | Kural | Kim karşılar |
|---|---|---|
| Kapsanan hâller | İflas, tasfiye talebi, kapatılma, kendi iradesiyle faaliyete son verme | — |
| İşlem | Örneklerin başka bankaya nakli | — |
| Hedef banka | Ailenin onayladığı banka | Aile seçer |
| Nakil masrafları | Kapatılan bankaya ait | Kapatılan banka |
| Bir yıllık saklama ücreti | Kapatılan bankaya ait | Kapatılan banka |
Banka tarafında ise bu hüküm, faaliyet sona erdirme kararının mali sonucunu ağırlaştırır. Faaliyete son verme planlanırken, tüm saklı numunelerin nakil masrafı ile bir yıllık saklama ücretinin karşılanabilir olması gerekir; aksi hâlde aileler mağdur olur ve sorumluluk doğar.
Tazmin Yükümlülüğü ve Sigorta
Yönetmelik, saklamanın başarısız olması hâline de karşılık verir. Buna göre bankalar, uygun şekilde koruyamadığı ve ailenin kullanım gereksinimi doğan kordon kanlarını tazmin etmeye yükümlüdür. Banka, bu tazmin taahhüdünü sigorta yaptırmak suretiyle güvence altına alır.
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Sorumluluk hâli | Kordon kanının uygun şekilde korunamaması ve ailenin kullanım gereksiniminin doğması |
| Yükümlülük | Tazmin |
| Güvence | Sigorta yaptırılması |
| Fiyat yetkisi | Uygulanacak işlemlerle ilgili azami fiyatı belirleme yetkisi Bakanlıkta |
Sorumluluk hükmündeki iki şart birlikte aranır: kordon kanının uygun şekilde korunamamış olması ve ailenin kullanım gereksiniminin doğmuş olması. Bu ikinci şart, uygulamada tazminat taleplerinin en çok tartışılan yönüdür; kullanım gereksiniminin doğduğu, tıbbi belgelerle ortaya konmalıdır.
Fiziki Güvenlik ve Yıllık Rapor
Saklama koşullarına ilişkin teknik gereklilikler de belirlenmiştir. Yönetmelik; saklanan ürün ve personelin korunmasına yönelik oksijen ve sıcaklık izlenmesi, alarm mekanizması gibi her türlü güvenlik tedbirinin alınmış olmasını ve elektrik kesintileri durumunda devreye girecek jeneratör ile kesintisiz güç kaynağı bulunmasını arar.
| Tedbir | İşlevi | Denetimde aranan |
|---|---|---|
| Sıcaklık izleme | Saklama koşullarının korunması | Sürekli kayıt |
| Oksijen izleme | Personelin korunması | İzleme ve alarm kaydı |
| Alarm mekanizması | Sapmaların anında tespiti | Alarm kayıtları ve müdahale kaydı |
| Jeneratör | Elektrik kesintisinde devreye girme | Bakım ve test kayıtları |
| Kesintisiz güç kaynağı | Kesinti anında süreklilik | Test kayıtları |
Yıllık rapor. Bankalar, Yönetmelik ekinde belirtilen Kordon Kanı Bankası Yıllık Raporu formunu her yıl doldurarak Bakanlığa rapor etmekle yükümlüdür. Bu yükümlülük, faaliyetin izlenebilirliğini sağlar ve ihmali denetimde doğrudan tespit edilir.
Toplama Aşaması ve Rıza
Kordon kanı yalnızca doğum anında elde edilebildiğinden, toplama aşaması sürecin geri dönüşü olmayan halkasıdır. Bu aşamada üç unsur bir arada bulunmalıdır: yetkili kişi, uygun koşullar ve geçerli rıza.
| Unsur | Gereklilik | Belgelenmesi |
|---|---|---|
| Toplayan | Konusunda yetkili ve eğitimli sağlık personeli | Görevlendirme ve eğitim kaydı |
| Zaman | Doğum anı; tekrarlanamaz | Toplama saati kaydı |
| Koşullar | Uygun toplama seti ve saklama koşullarına aktarım | Zincir kaydı |
| Rıza | Ebeveynin bilgilendirilmiş rızası | Yazılı ve tarihli onam |
| Kodlama | Tekil ve tekrarlanmayan kodlama | Barkod kaydı |
Toplama anındaki kayıtların eksiksizliği, sonraki tüm aşamaların temelini oluşturur. Numunenin hangi doğumdan, hangi saatte alındığı ve hangi koşullarda bankaya ulaştırıldığı gösterilemiyorsa, ürünün kimliği ve niteliği tartışmalı hâle gelir.
Saklama Sözleşmesinde Bulunması Gerekenler
Aile ile banka arasındaki ilişki bir sözleşme ilişkisidir; ancak mevzuatın emredici hükümleri sözleşmenin sınırlarını çizer. Sözleşmede mutlaka yer alması gereken başlıklar şunlardır:
- ‘
- Ücret ve tavan. Yıllık saklama ücreti ve Bakanlıkça belirlenen işlem fiyatı tavanına uygunluk.
- Ödeme gecikmesi. Son ödeme tarihi ve on sekiz aylık sürenin nasıl işleyeceği.
- On iki yıl. Sürenin sonunda yapılacak bildirim, cevap süresi ve aksine beyanın usulü.
- İletişim. Ailenin adres ve iletişim bilgilerini güncel tutma yükümlülüğü.
- Saklama koşulları. Sıcaklık, izleme ve alarm düzeni ile kayıtların saklanması.
- Tazmin ve sigorta. Tazmin taahhüdü ile bunu güvence altına alan poliçenin kapsamı.
- Faaliyetin sona ermesi. Bankanın kapanması hâlinde nakil usulü ve masrafların kime ait olacağı.
- Kişisel veri. Sağlık verisinin işlenmesi, saklanması ve silinmesi.
‘ ‘
‘ ‘
‘ ‘
‘ ‘
‘ ‘
‘ ‘
‘ ‘
‘
Karara Karşı Hukuki Yollar
Bu alanda iki farklı uyuşmazlık türü vardır ve yolları birbirinden ayrıdır: idare ile banka arasındaki uyuşmazlıklar idari yargıda, aile ile banka arasındaki saklama sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklar ise adli yargıda görülür.
| Uyuşmazlık | Merci | Süre | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Ruhsat veya izin başvurusunun reddi | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Faaliyetin durdurulması veya kapatma | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| UKOK kararına karşı dava | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Fiyat tavanına ilişkin düzenleyici işlem | İdari yargı | Altmış gün; uygulanması üzerine de | İYUK m. 7/4 |
| Saklama sözleşmesinden doğan uyuşmazlık | Adli yargı | Genel hükümler | Sözleşme ilişkisi |
| Tazminat talebi | Adli yargı | Genel hükümler | Tazmin yükümlülüğü |
| İflas hâlinde alacak | İcra ve iflas mevzuatı | İlgili süreler | Nakil masrafı ve bir yıllık ücret |
| Yürütmenin durdurulması | İdare mahkemesi | Dilekçeyle veya sonradan | İYUK m. 27 |
Aile tarafında ileri sürülebilecek başlıca iddialar:
- Bildirim. On iki yıllık sürenin sonunda bilgilendirme yapılmadan allojenik kullanıma açılması.
- Süre hesabı. On sekiz aylık ödeme süresi dolmadan kullanıma açılması.
- Onay. UKOK veya verici onayı olmadan devir ya da imha yapılması.
- Saklama koşulu. Sıcaklık ve alarm kayıtlarının bulunmaması veya sapma göstermesi.
- Fiyat. Bakanlıkça belirlenen işlem fiyatının üzerinde ücret talep edilmesi.
- Nakil. Bankanın kapanması hâlinde nakil masrafı ve bir yıllık ücretin karşılanmaması.
Banka tarafında ise bir idari işleme karşı açılacak davada yürütmenin durdurulması talebi önem taşır. İYUK m. 27 uyarınca işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartları birlikte aranır. Bu dosyalarda zarar özgündür: faaliyetin durması hâlinde saklanan numunelerin akıbeti ve ailelere karşı sözleşmesel yükümlülüklerin ifa edilememesi söz konusudur. Bu husus, saklanan numune sayısı ve sözleşmelerle birlikte belgelenmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kordon kanı bankacılığı hangi mevzuata tabi?
5 Temmuz 2005 tarihli ve 25866 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Kordon Kanı Bankacılığı Yönetmeliği uygulanır; Yönetmelik 181 sayılı KHK’nın 43. maddesi ile 3359 sayılı Kanunun 9. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendine dayanılarak hazırlanmıştır.
UKOK nedir ve kimlerden oluşur?
Ulusal Kordon Kanı Koordinasyon Kuruludur. Genel Müdürlüğü temsilen bir üye ile kordon kanı ve kemik iliği nakli konusunda yayın, deneyim ve eğitime sahip uzmanlar arasından Bakanca seçilecek altı üye olmak üzere toplam yedi üyeden oluşur ve üyeler bir yıl süreyle görev yapar.
On iki yıl sonunda ne olur?
Banka, on iki yıllık saklama sonucunda ebeveynin aksine beyanı yoksa saklanan kordon kanını allojenik kullanıma açar ve bu kanı maksimum saklanabilecek süre sonuna kadar ücretsiz saklamakla yükümlü olur.
Saklama ücreti ödenmezse ne olur?
Otolog amaçlı saklanan kanların yıllık saklama ücretinin, son ödeme tarihini takip eden on sekiz ay içerisinde ödenmemesi hâlinde kordon kanı allojenik kullanıma açılır.
Kordon kanı satılabilir mi?
Hayır. Bankalar, para karşılığı veya başkaca bir çıkar temini amacıyla kordon kanı satışı yapamazlar.
Banka kordon kanını devredebilir veya imha edebilir mi?
UKOK ve verici onayı olmadan kordon kanını başka kişi veya kurumlara devredemez ve imha edemezler.
Fiyat serbest mi?
Hayır. Bankalar, Bakanlıkça belirlenen işlem fiyatı üzerinde fiyat talep edemezler; uygulanacak işlemlerle ilgili azami fiyatı belirleme yetkisi Bakanlıktadır.
Yurt dışına gönderilebilir mi?
Bankalardaki ürünlerin izinsiz yurt dışına çıkışı yasaktır. Allojenik amaçlı saklanan kordon kanının nakil amacıyla gönderilmesi veya getirtilmesi, Bakanlıkça yetkilendirilmiş doku bilgi bankaları ve nakil merkezleri tarafından gerçekleştirilebilir.
Banka kapanırsa numuneler ne olur?
Bankanın iflası, tasfiyesinin istenmesi, kapatılması veya kendi iradesiyle faaliyetine son vermesi hâlinde örnekler; nakil masrafları ve bir yıllık saklama ücreti kapatılan bankaya ait olmak kaydıyla ailenin onayladığı başka bir bankaya nakledilir.
Zarar hâlinde tazminat var mı?
Bankalar, uygun şekilde koruyamadığı ve ailenin kullanım gereksinimi doğan kordon kanlarını tazmin etmekle yükümlüdür ve bu taahhüdü sigorta yaptırmak suretiyle güvence altına alır.
Dosyanızı Değerlendirelim
Kordon kanı uyuşmazlıklarında belirleyici olan iki şey vardır: süreler ve kayıtlar. On iki yıllık saklama sonunda ailenin sessiz kalması kordon kanının allojenik kullanıma açılmasıyla sonuçlanır; ücret gecikmesinde ise on sekiz aylık süre dolmadan bu işlem yapılamaz. Zarar iddialarında ise savunmanın tamamı sıcaklık ve alarm kayıtlarına dayanır. Bankalar bakımından ayrıca satış yasağı, fiyat tavanı ve kapanma hâlindeki nakil yükümlülüğü ticari planlamayı doğrudan etkiler. Bürom; kordon kanı bankaları ve aileler için saklama sözleşmeleri, tazminat talepleri ve idari uyuşmazlıklarda hukuki destek vermektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.
Saklama sözleşmenizi imzalamadan önce birlikte okuyalım
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İlgili Rehberler
- TİTCK Rehberi — sağlık ürünleri ve müesseseleri rehberlerinin tamamı
- Kan Hizmet Birimleri — kan bankacılığındaki paralel rejim
- Organ ve Doku Nakli Hukuku — bağış ve rıza rejimi
- Seri Serbest Bırakma — biyolojik ürünlerde izlenebilirlik
- Tıbbi Laboratuvarlar — laboratuvar rejimi ve kayıt düzeni
- Sağlık Verilerinin Korunması — kimlik verilerinin silinmesi ve gizlilik
- Sağlıkta Reklam Yasağı — yanıltıcı tanıtım riski
- Malpraktis Rehberleri — tazminat ve ispat