Karma Bağışlama ve Tenkis: Ucuza Satış Ne Zaman Bağış Sayılır?

Miras bırakan taşınmazını çocuklarından birine devretmiş, tapuda bir bedel de yazılmış ve ödenmiştir. Ancak bedel, taşınmazın gerçek değerinin çok altındadır. Bu ne tam satıştır ne tam bağış. Hukuk bu yapıyı karma bağışlama olarak adlandırır ve ivazsız kalan kısmı tenkise tabi tutar.

Bu rehberin dayandığı mevzuat

Karma Bağışlama Nedir?

Bir hukuki işlem, hem ivazlı hem ivazsız unsur taşıyabilir. Taraflar bir satış sözleşmesi yapmış, ancak bedel malın değerini karşılamamışsa, işlem iki parçaya ayrılır:

• İvazlı kısım: Ödenen bedelin karşıladığı bölüm. Bu kısım gerçek bir satıştır.
• İvazsız kısım: Bedelin karşılamadığı, yani bağışlanan bölüm. Bu kısım tenkise tabi kazandırmadır.

Bu ayrımın miras hukukundaki sonucu şudur: sözleşme geçerli kalır, tapu iptal edilmez; ancak ivazsız kalan kısım net tereke aktifine eklenir ve saklı payı zedeliyorsa tenkise uğrar.

Muvazaadan Ayrım: Bedel Ödendi mi?

Ayrımın tek kriteri vardır: gerçek bir ödeme yapılmış mıdır?

Bedelin hiç ödenmediği ispatlanırsa artık karma bağışlamadan söz edilemez; ortada satış görünümü altında gizlenmiş bir bağış vardır ve 1.4.1974 tarih ve 1/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı çerçevesinde muris muvazaası gündeme gelir.

Bedelin ödendiği ancak yetersiz kaldığı hâllerde ise satış iradesi gerçektir. Görünürdeki işlem tarafların gerçek iradesine nitelik itibarıyla uygun olduğundan sözleşme hükümsüz sayılmaz.

Karma bağışlama ile muris muvazaasının karşılaştırması

İvazsız Kısım Nasıl Hesaplanır?

Hesap iki aşamalıdır ve iki farklı tarih gerektirir.

Birinci aşama: Devir tarihinde oran bulunur

Malın devir tarihindeki rayiç değeri ile ödenen bedel karşılaştırılır. Aradaki fark, ivazsız kısımdır. Bu farkın toplam değere oranı hesaplanır.

İkinci aşama: Oran ölüm tarihindeki değere uygulanır

Tenkis hesabı, kazandırmanın miras bırakanın ölüm tarihindeki değerine göre yapılır. Birinci aşamada bulunan oran, malın ölüm tarihindeki değerine uygulanır.

İvazsız kısmın hesabı — örnek

Görüldüğü üzere 500.000 TL ödenerek yapılan bir devir, tenkis hesabında 4.500.000 TL’lik bir kazandırma olarak değerlendirilmektedir. Nominal fark (1.500.000 TL) esas alınsaydı, saklı pay sahipleri üç milyon TL’yi aşan bir kayba uğrayacaktı.

Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi ve Karma Bağışlama

Aynı mantık, ölünceye kadar bakma sözleşmeleri için de geçerlidir. Bu sözleşme TBK m.611 vd.’da düzenlenmiş ivazlı bir sözleşmedir: bakım borçlusu, bakım alacaklısını ölünceye kadar bakıp gözetmeyi üstlenir; karşılığında bir mal varlığı değeri devralır.

İvazlı olduğu için kural olarak tenkise tabi değildir. Ancak iki hâlde tenkis gündeme gelir:

• Aşırı oransızlık. Devredilen malın değeri ile fiilen sağlanan bakımın değeri arasında açık bir orantısızlık varsa, aradaki fark ivazsız kazandırma sayılabilir.
• Bakımın hiç sağlanmaması. Sözleşme yapıldıktan kısa süre sonra ölüm gerçekleşmiş ve bakım edimi fiilen yerine getirilmemişse, sözleşmenin gerçek bir bakım amacı taşıyıp taşımadığı sorgulanır.

Bakım ediminin değeri hesaplanırken bakımın süresi, kapsamı, bakım alacaklısının sağlık durumu ve bakım için yapılan fiilî harcamalar dikkate alınır. Bu tespit bilirkişi incelemesiyle yapılır.

Ölünceye kadar bakma sözleşmesinde nitelendirme

Dava Nasıl Kurulur?

Karma bağışlama iddiasında güvenli yol terditli davadır. Sebebi şudur: dava açılırken bedelin gerçekten ödenip ödenmediği çoğu zaman bilinmez. Bu ancak banka kayıtları geldikten sonra ortaya çıkar.

Terditli dava kurgusu

HMK m.111 uyarınca mahkeme, asli talebi esastan reddetmedikçe fer’i talebi inceleyemez. Bu nedenle sıra dilekçede açıkça gösterilmelidir.

Terditli kurgunun zayıf halkası süredir. Muvazaa iddiası süreye tabi değildir; ancak tenkis talebi TMK m.571’deki bir yıllık ve on yıllık hak düşürücü sürelere tabidir. Tenkis talebi baştan ileri sürülmezse, muvazaanın reddedildiği anlaşıldığında süre dolmuş olabilir.

... ( ) ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ SAYIN HÂKİMLİĞİ'NE

DOSYA NO : 2026/... Esas

DAVACI VEKİLİ : Av. ...

KONU : Keşif ve bilirkişi incelemesinde tespiti istenen hususlara ilişkin
beyanlarımızın sunulmasıdır.

AÇIKLAMALAR :

1. Dava konusu ... ada ... parsel sayılı taşınmaz, miras bırakan tarafından
   .../.../.... tarihinde davalıya devredilmiş; tapuda ... TL bedel
   gösterilmiştir.

2. Dosyaya celbedilen banka kayıtlarından, davalı tarafından miras
   bırakana .../.../.... tarihinde ... TL ödeme yapıldığı anlaşılmaktadır.
   Ancak bu tutar, taşınmazın devir tarihindeki gerçek değerinin çok
   altındadır.

3. Bu durumda işlem KARMA BAĞIŞLAMA niteliğindedir. Ödenen bedelin
   karşıladığı kısım satış, aşan kısım ise İVAZSIZ KAZANDIRMA olup
   TMK m.565 uyarınca tenkise tabidir.

4. Tenkis hesabının yapılabilmesi için bilirkişiden aşağıdaki hususların
   AYRI AYRI tespiti gerekmektedir.

BİLİRKİŞİDEN TESPİTİ İSTENEN HUSUSLAR :

a) Dava konusu taşınmazın DEVİR TARİHİ (.../.../....) itibarıyla rayiç
   değeri nedir?

b) Ödenen ... TL bedelin, taşınmazın devir tarihindeki rayiç değerine
   oranı nedir?

c) Buna göre İVAZSIZ KALAN KISMIN ORANI yüzde kaçtır?

d) Taşınmazın MİRAS BIRAKANIN ÖLÜM TARİHİ (.../.../....) itibarıyla rayiç
   değeri nedir?

e) (c) bendinde bulunan oranın, (d) bendindeki değere uygulanmasıyla
   TENKİSE ESAS KAZANDIRMA TUTARI ne kadardır?

f) Miras bırakanın ölüm tarihindeki tüm mal varlığı ile TMK m.507/2
   uyarınca indirilecek kalemler dikkate alınarak NET TEREKE ne kadardır?

g) TMK m.506 uyarınca müvekkilin SAKLI PAYI ne kadardır ve bu pay
   zedelenmiş midir?

h) Zedelenme varsa TENKİSE TABİ TUTAR ne kadardır?

i) Davalı aynı zamanda mirasçı olduğundan, TMK m.566/2 uyarınca kendi
   saklı payını aşan kısım esas alınarak hesap yapılması gerekmektedir.

Emsal satış kayıtları ve imar durum belgesi ekte sunulmuştur.

Gereğini vekâleten arz ve talep ederiz.  .../.../2026

EKLERİ : Emsal satış listesi, imar durum belgesi, banka kayıtları

                                                    Davacı Vekili
                                                       Av. ...

Davalının Savunma Seçenekleri

Aynı olguya davalı tarafından bakıldığında, karma bağışlama nitelendirmesini önlemeye yönelik savunmalar şunlardır:

• Bedelin rayice uygun olduğunu göstermek. Devir tarihindeki emsal satışlar sunularak, ödenen bedelin o dönem için makul olduğu ortaya konur. Taşınmazın devir tarihindeki durumu (harap, imarsız, ihtilaflı) değeri düşüren bir unsursa belgelenmelidir.
• Ek edimlerin varlığını ispatlamak. Bedel dışında üstlenilen borçlar, ödenen vergiler, yapılan bakım veya miras bırakana sağlanan destek de ivaz sayılabilir. Bu edimlerin belgelenmesi ivazlı kısmı büyütür.
• Denkleştirme kaydı bulunduğunu göstermek. Kazandırma altsoya miras payına mahsuben yapılmışsa denkleştirme hükümleri uygulanır ve kural olarak ayrıca tenkise tabi olmaz.
• Zamanaşımı def’i ileri sürmek. TMK m.571 uyarınca bir yıllık ve on yıllık süreler hak düşürücüdür. Sürenin dolduğu ileri sürülmelidir.
• Kendi saklı payını hatırlatmak. Davalı mirasçıysa, TMK m.566/2 uyarınca tenkis yalnız kendi saklı payını aşan kısımdan yapılır.

Uçtan Uca Sayısal Örnek

Miras bırakan 2026 yılında vefat etmiştir. Geride iki çocuğu vardır; eşi daha önce ölmüştür. Sağlığında büyük oğluna 2016 yılında bir dükkân devretmiştir.

Örnek olayın verileri

1. İvazsız oranın bulunması: (2.000.000 − 500.000) ÷ 2.000.000 = %75

2. Tenkise esas kazandırma: 6.000.000 × %75 = 4.500.000 TL

3. Net terekenin hesabı (TMK m.507):

Net tereke hesabı

4. Saklı pay ve tasarruf edilebilir kısım: İki çocuk altsoy zümresindedir. Her birinin yasal miras payı 1/2, TMK m.506/1 uyarınca saklı payı yasal payının yarısı, yani 1/4’tür.

Saklı pay ve aşan tutar

5. TMK m.566/2 mahsubu: Kazandırmayı alan büyük oğul aynı zamanda mirasçıdır ve kendi saklı payı 1.350.000 TL’dir. Bu pay korunur; tenkis yalnız onu aşan kısımdan yapılır. Ancak büyük oğul, mevcut terekeden de pay alacağından hesap somut olayın verilerine göre bilirkişice tamamlanır.

Bu örnek, karma bağışlamanın pratik ağırlığını gösterir: 500.000 TL ödenerek yapılmış bir devir, tenkis hesabında 4.500.000 TL’lik bir kazandırma olarak net tereke aktifine girmekte ve küçük oğulun saklı payını 1.350.000 TL’ye yükseltmektedir. Kazandırma hiç hesaba katılmasaydı net tereke yalnızca 900.000 TL, küçük oğulun saklı payı ise 225.000 TL olacaktı.

Karma Nitelik Taşıyan Diğer İşlemler

Karma bağışlama yalnız düşük bedelli satışlarda görülmez. Miras dosyalarında karşılaşılan diğer karma işlemler şunlardır:

Karma nitelik taşıyan işlemler

Ortak mantık aynıdır: işlemin karşılığında miras bırakana sağlanan gerçek değer ile devredilen malın değeri karşılaştırılır. Aradaki fark ivazsız kazandırma sayılır ve TMK m.565 kapsamında değerlendirilir.

Bu nedenle tenkis dosyasında yalnızca tapu kayıtlarına bakmak yetmez. Devrin gerekçesi, karşılığında üstlenilen edimler ve bunların fiilen yerine getirilip getirilmediği ayrıca araştırılmalıdır. Üstlenilen bir borcun hiç ödenmemiş olması, işlemin ivazlı görünen kısmını da ortadan kaldırır.

Delil Toplama: Neyi Nereden İsteyeceksiniz?

Karma bağışlama iddiasında ispat konusu ikilidir: bedelin ödendiği ve bu bedelin yetersiz kaldığı. İkisi farklı delillerle ortaya konur.

Karma bağışlamada delil listesi

En kritik delil, miras bırakanın banka hesap hareketleridir. Ödemenin davalının hesabından çıkması yetmez; miras bırakanın hesabına girmiş olması da gerekir. Uygulamada sıkça görülen senaryo, paranın gönderildikten kısa süre sonra geri dönmesidir. Bu tespit ancak iki tarafın hesapları aynı dönem için birlikte incelendiğinde ortaya çıkar.

Müzekkere yazdırılırken tarih aralığı geniş tutulmalıdır: devir tarihinden en az altı ay önce ve altı ay sonrasını kapsamalıdır. Dar aralıklı sorgu, paranın geri dönüşünü gizler.

Sık Yapılan Hatalar

• Nominal farkı istemek. İvazsız kısmın oranı ölüm tarihindeki değere uygulanmalıdır; nominal fark ciddi kayıp doğurur.
• Tek tarihli değer tespiti istemek. Hem devir tarihi hem ölüm tarihi değeri gereklidir.
• Tenkis talebini terditli kurmamak. Bedelin ödendiği ortaya çıkarsa muvazaa talebi reddedilir ve dava boşa gider.
• Tenkis süresini kaçırmak. Muvazaa süresiz, tenkis ise 1 yıl / 10 yıl ile sınırlıdır.
• Davalının saklı payını hesaba katmamak. Davalı mirasçıysa TMK m.566/2 uyarınca kendi saklı payı korunur.
• Ek edimleri araştırmamak. Üstlenilen borç veya sağlanan bakım da ivaz sayılabilir ve oranı değiştirir.
• Saklı pay sahibi olmadan tenkis istemek. Kardeşlerin saklı payı 5650 sayılı Kanun ile kaldırılmıştır; kardeşler tenkis davası açamaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Karma bağışlama nedir?

Bir işlemin hem ivazlı hem ivazsız unsur taşımasıdır. Miras bırakan taşınmazını gerçek değerinin altında bir bedelle devrettiğinde, bedelin karşıladığı kısım satış, aşan kısım bağış niteliğindedir. İvazsız kalan bu kısım tenkise tabi kazandırma sayılır.

Ne kadar düşük bedel karma bağışlama sayılır?

Sabit bir oran yoktur. Değerlendirme somut olaya göre yapılır; bedel ile devir tarihindeki rayiç değer arasındaki farkın, taraflar arasında bağış iradesi bulunduğu sonucuna varmayı gerektirecek ölçüde açık olması aranır. Küçük farklar pazarlık payı olarak değerlendirilir.

Karma bağışlama ile muris muvazaası arasındaki fark nedir?

Muris muvazaasında devir gerçekte hiç satış değildir; bedel ödenmemiştir ve işlem tümüyle bağıştır. Karma bağışlamada ise gerçek bir bedel ödenmiştir, ancak bu bedel malın değerini karşılamamaktadır. Birincisi tapu iptali, ikincisi tenkis sonucu doğurur.

Karma bağışlamada tapu iptali istenebilir mi?

Kural olarak hayır. Taraflar gerçekten satış yapmak istemiş ve bir bedel ödenmiştir; görünürdeki işlem gerçek iradeye nitelik itibarıyla uygundur. Bu nedenle sözleşme ayakta kalır ve yalnızca ivazsız kalan kısım tenkise tabi tutulur.

Hangi kısım tenkise tabidir?

Malın devir tarihindeki değeri ile ödenen bedel arasındaki fark, yani ivazsız kalan kısım tenkise tabidir. Bu kısım TMK m.565 kapsamında değerlendirilir ve net tereke aktifine eklenir.

Bedelin ödendiği nasıl ispatlanır?

Banka hesap hareketleri, havale ve EFT dekontları, kredi kayıtları ve tapu işlem dosyasındaki ödeme belgeleri kullanılır. Ödemenin izlenebilir olması, işlemin muvazaa değil karma bağışlama olarak nitelendirilmesini sağlar.

Değer hangi tarihe göre belirlenir?

Karma bağışlama tespiti için devir tarihindeki rayiç değer ile ödenen bedel karşılaştırılır. Tenkis hesabı için ise ivazsız kalan kısmın miras bırakanın ölüm tarihindeki değeri esas alınır. İki ayrı tarih gerekir.

Oran nasıl hesaplanır?

İvazsız kalan kısmın, malın devir tarihindeki değerine oranı bulunur. Bu oran, malın ölüm tarihindeki değerine uygulanarak tenkise esas kazandırma tutarı belirlenir. Böylece bağış kısmının güncel karşılığı bulunur.

Kim dava açabilir?

Tenkis davasını yalnızca TMK m.506’da sayılan saklı pay sahipleri açabilir: altsoy, ana-baba ve sağ kalan eş. Kardeşlerin saklı payı 5650 sayılı Kanun ile kaldırıldığından kardeşler tenkis davası açamaz.

Süre ne kadardır?

TMK m.571 uyarınca tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde mirasın açılması tarihinden itibaren on yıl içinde açılmalıdır. Bu süreler hak düşürücüdür.

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi karma bağışlama olabilir mi?

Olabilir. Bu sözleşme ivazlıdır; bakım edimi karşılığında devir yapılır. Ancak devredilen malın değeri ile fiilen sağlanan bakımın değeri arasında aşırı oransızlık varsa, aradaki fark ivazsız kazandırma sayılarak tenkise tabi tutulabilir.

Karma bağışlamada terditli dava kurulmalı mı?

Uygulamada güvenli yol budur. Asıl talep muvazaa nedeniyle tapu iptali, terditli talep ise ivazsız kalan kısım yönünden tenkis olarak kurulur. Böylece bedelin kısmen ödendiği ortaya çıkarsa dava tümden reddedilmez.

Bilirkişiden ne istenmelidir?

Taşınmazın devir tarihindeki rayiç değeri, ölüm tarihindeki değeri, ödenen bedelin devir tarihindeki değere oranı ve ivazsız kalan kısmın ölüm tarihindeki karşılığı ayrı ayrı sorulmalıdır. Tek tarihli rapor hesabı tamamlamaz.

Karma bağışlama denkleştirmeye tabi olabilir mi?

Kazandırma altsoya miras payına mahsuben yapılmışsa denkleştirme, aksi hâlde tenkis gündeme gelir. Ayrım, miras bırakanın iradesine ve devirdeki kayıtlara bakılarak yapılır. Denkleştirmeye tabi bir kazandırma kural olarak ayrıca tenkise tabi olmaz.