Tenkiste Değerleme: Hangi Tarih, Hangi Değer? (TMK m.507, 565 ve Denkleştirici Adalet)

Tenkis davalarının çoğu hukuki nitelendirmede değil, değerleme aşamasında kaybedilir. Kazandırmanın tenkise tabi olduğu kabul edilir, ancak yanlış tarihe göre yapılan bir hesap saklı payı olması gerekenin çok altına indirir. Bu rehber hangi kalemin hangi tarihe göre değerleneceğini ve bilirkişiden ne isteneceğini gösterir.

Bu rehberin dayandığı mevzuat

Temel Kural: Ölüm Günü Esası

Bu hüküm tüm değerleme rejiminin çıkış noktasıdır. Tenkis hesabında kullanılan her rakam, doğrudan ya da uyarlama yoluyla ölüm tarihine indirgenir.

Kuralın iki yönü vardır:

• Aktif kalemler. Terekede mevcut mallar ve aktife eklenecek kazandırmalar, ölüm tarihindeki değerleriyle hesaba girer.
• Pasif kalemler. İndirilecek borç ve giderler de ölüm tarihi itibarıyla belirlenir.

İki Farklı Değerleme Durumu

Kazandırmanın niteliğine göre değerleme yöntemi değişir.

Durum 1: Kazandırma bir mal ise

Miras bırakan bir taşınmaz, araç veya şirket payı devretmişse, o malın ölüm tarihindeki rayiç değeri belirlenir. Devir tarihindeki bedelin bir önemi yoktur; malın kendisi değerlenir.

Durum 2: Kazandırma bir bedel ödemesi ise

Miras bırakan, mirasçısının üçüncü kişiden aldığı bir malın bedelini ödemişse, kazandırma o bedeldir. Bu bedelin ölüm tarihine uyarlanması gerekir.

Bu ayrım önemlidir. İkinci durumda mal hiçbir zaman miras bırakanın mülkiyetine girmemiştir; terekeden çıkan şey paradır. Bu nedenle malın ölüm tarihindeki değeri değil, ödenen bedelin uyarlanmış karşılığı aktife alınır.

Ödenen bedelin tespitinde, daha yüksek bir tutarın ödendiği usulüne uygun delillerle ispatlanmadıkça satış akdinde yazan bedel esas alınır. Gerçek ödemenin akitteki bedelden yüksek olduğu iddia ediliyorsa banka kayıtlarıyla ortaya konmalıdır.

Kazandırma türüne göre değerleme yöntemi

Denkleştirici Adalet: Geçmişteki Tutarın Bugünkü Karşılığı

Kazandırma bir para ödemesi şeklindeyse, nominal tutarın aktife alınması saklı pay sahibi aleyhine ağır sonuç doğurur. Yirmi yıl önce ödenen bir tutar, bugünkü alım gücüyle karşılaştırıldığında çok küçük kalır.

Bu nedenle uygulamada, ödenen bedelin ölüm tarihine uyarlanması yapılır. Uyarlamada kullanılan ölçütler:

• Tüketici fiyat endeksi (TÜFE). En sık kullanılan ölçüttür.
• Altın fiyatları. Uzun dönemli değer korumasını yansıtır.
• Döviz kurları. Özellikle döviz cinsinden yapılan ödemelerde.
• Ücret artışları (asgari ücret, memur maaş katsayısı). Alım gücü karşılaştırması için.

Bilirkişi genellikle bu ölçütlerin ortalamasını veya olayın özelliğine uygun olanını kullanır. TMK m.4 uyarınca hâkim, kanunun takdir yetkisi tanıdığı hâllerde hukuka ve hakkaniyete göre karar verir; uyarlama yöntemi bu çerçevede denetlenir.

Uyarlama ölçütleri

Kazandırma Alanın Yaptığı İyileştirmeler

Kazandırma konusu taşınmazın ölüm tarihindeki değeri, kazandırma alanın kendi kaynağıyla yaptığı iyileştirmeleri de içerebilir. Bu iyileştirmeler miras bırakandan gelen bir değer değildir; dolayısıyla tenkis hesabında dikkate alınmamalıdır.

Örnek: 2010 yılında bağışlanan boş arsa üzerine, kazandırma alan 2018’de kendi parasıyla bina yapmıştır. Ölüm tarihinde taşınmazın değeri 8.000.000 TL’dir; bunun 5.000.000 TL’si binadan kaynaklanmaktadır. Tenkis hesabına giren kazandırma, binasız arsanın ölüm tarihindeki değeri olan 3.000.000 TL’dir.

Bu nedenle bilirkişiden istenmesi gereken tespit ikilidir:

1. Taşınmazın ölüm tarihindeki toplam değeri
2. Bu değerin ne kadarının kazandırma alanın kendi kaynağıyla yaptığı iyileştirmelerden kaynaklandığı

Aksi hâlde kazandırma alan, kendi yatırımının karşılığını da tenkise vermek durumunda kalır.

Bilirkişi Heyetinin Oluşumu

Tenkis dosyalarında tek bilirkişiyle yetinilmesi çoğu zaman eksik rapora yol açar. Terekenin içeriğine göre farklı uzmanlıklar gerekir.

Bilirkişi heyetinin oluşumu

... ( ) ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ SAYIN HÂKİMLİĞİ'NE

DOSYA NO : 2026/... Esas

İTİRAZ EDEN
DAVACI VEKİLİ : Av. ...

KONU : .../.../2026 havale tarihli bilirkişi raporuna HMK m.281 uyarınca
itirazlarımızın sunulmasıdır.

RAPORUN TEBLİĞ TARİHİ : .../.../2026   (İtirazımız süresindedir)

İTİRAZLARIMIZ :

1. DEĞERLEME TARİHİ YANLIŞ ALINMIŞTIR

Raporda dava konusu ... ada ... parsel sayılı taşınmazın DEVİR TARİHİ
(.../.../....) itibarıyla değeri hesaplanmıştır. Oysa TMK m.507/1 uyarınca
tasarruf edilebilir kısım, MİRAS BIRAKANIN ÖLÜMÜ GÜNÜNDEKİ malvarlığına
göre hesaplanır. Tenkise esas değerin ÖLÜM TARİHİ (.../.../....) itibarıyla
belirlenmesi zorunludur.

2. NAKİT KAZANDIRMA UYARLANMAMIŞTIR

Miras bırakanın .../.../.... tarihinde davalı adına ödediği ... TL,
raporda NOMİNAL olarak aktife alınmıştır. Aradan geçen ... yıllık sürede
paranın alım gücündeki değişim dikkate alınmamıştır. Söz konusu tutarın
denkleştirici adalet kuralları uyarınca ÖLÜM TARİHİNE UYARLANMASI ve
ulaşılan miktarın aktife alınması gerekmektedir.

3. EMSAL SATIŞLAR DİKKATE ALINMAMIŞTIR

Dosyaya .../.../2026 tarihli dilekçemiz ekinde sunduğumuz emsal satış
kayıtları raporda hiç değerlendirilmemiştir. Aynı ada içindeki ... parsel
... tarihinde ... TL bedelle satılmış olup, raporda kullanılan birim değer
bu emsalin çok altındadır.

4. İYİLEŞTİRME PAYI AYRIŞTIRILMAMIŞTIR

Raporda taşınmazın ölüm tarihindeki toplam değeri ... TL olarak
belirlenmiş, ancak bu değerin ne kadarının davalının kendi kaynağıyla
yaptığı iyileştirmelerden kaynaklandığı tespit edilmemiştir. Kazandırma
kapsamına yalnızca miras bırakandan gelen değer girmelidir.

5. NET TEREKE KALEMLERİ EKSİKTİR

TMK m.507/2 uyarınca indirilmesi gereken cenaze giderleri ile birlikte
yaşayan ve bakılan kişilerin üç aylık geçim giderleri hesaba
katılmamıştır. Ayrıca TMK m.509 uyarınca hayat sigortasının ölüm
tarihindeki SATIN ALMA DEĞERİ aktife eklenmemiştir.

6. BİLİRKİŞİ HEYETİ EKSİKTİR

Terekede ... Şirketine ait ... oranında pay bulunmasına rağmen heyette
mali müşavir bulunmamaktadır. Payın gerçek değerinin tespiti için
uzmanlık gerekmektedir.

TALEBİMİZ :

Yukarıda açıklanan nedenlerle;

1- Aynı bilirkişi heyetinden, yukarıdaki hususlar bakımından EK RAPOR
   alınmasına,

2- Terekedeki şirket payının değerlemesi için heyete MALİ MÜŞAVİR
   BİLİRKİŞİ eklenmesine,

3- Ek raporda; taşınmazın ÖLÜM TARİHİ itibarıyla değerinin, nakit
   kazandırmanın UYARLANMIŞ karşılığının, iyileştirme payının ve TMK
   m.507 uyarınca NET TEREKENİN ayrı ayrı gösterilmesine

karar verilmesini vekâleten arz ve talep ederiz.  .../.../2026

                                                    Davacı Vekili
                                                       Av. ...

Keşif ve Rapor Talebinde Yazılacak Sorular

Bilirkişi raporunun eksik gelmemesi için, keşif talebinde sorular tek tek yazılmalıdır. Genel nitelikte bir talep, genel nitelikte bir rapor getirir.

1. Miras bırakanın ölüm tarihindeki mal varlığının dökümü ve değerleri nedir?
2. TMK m.507/2 uyarınca indirilecek kalemler (borçlar, cenaze gideri, tereke yazım gideri, üç aylık geçim gideri) ne kadardır?
3. Tenkise tabi her kazandırmanın ölüm tarihindeki değeri ayrı ayrı ne kadardır?
4. Nakit veya bedel ödemesi şeklindeki kazandırmaların denkleştirici adalet uyarınca uyarlanmış karşılığı ne kadardır? Hangi ölçüt kullanılmıştır?
5. Kazandırma konusu mallardaki değer artışının ne kadarı kazandırma alanın iyileştirmelerinden kaynaklanmaktadır?
6. Karma bağışlama iddiası varsa, devir tarihindeki değer ve ivazsız oran nedir?
7. Hayat sigortasının ölüm tarihindeki satın alma değeri ne kadardır?
8. Bu veriler ışığında net tereke ne kadardır?
9. TMK m.506 uyarınca davacının saklı payı ne kadardır ve zedelenmiş midir?
10. TMK m.566/2 uyarınca davalı mirasçı ise kendi saklı payı düşüldükten sonra tenkise tabi tutar ne kadardır?

Değerleme Farkının Sayısal Sonucu

Aynı olay, iki farklı değerleme yöntemiyle hesaplandığında ne kadar fark eder? Aşağıdaki örnek bunu gösterir.

Olay: Miras bırakan 2008 yılında oğluna, üçüncü kişiden aldığı bir dairenin bedelini ödeyerek kazandırma yapmıştır. Ödenen bedel 120.000 TL’dir. Miras bırakan 2026’da vefat etmiştir. Ölüm tarihinde terekede 800.000 TL değerinde mal vardır. İki çocuk mirasçıdır.

Nominal ve uyarlanmış değerlemenin karşılaştırması

Nominal yöntemde kazandırma tasarruf edilebilir kısmın altında kaldığı için tenkis hiç doğmamaktadır. Uyarlanmış yöntemde ise 800.000 TL’lik bir tenkis alacağı ortaya çıkmaktadır. Aradaki fark, tek başına davanın kazanılıp kaybedilmesini belirlemektedir.

Bu nedenle nakit veya bedel ödemesi şeklindeki kazandırmalarda uyarlama talebi, dava dilekçesinde açıkça ileri sürülmeli ve bilirkişiden bu yönde hesap istenmelidir. Uyarlama yapılmadan gelen bir rapora süresinde itiraz edilmezse, hesap nominal olarak kesinleşir.

Tereke Unsurlarına Göre Değerleme Notları

Her tereke unsurunun kendine özgü değerleme sorunları vardır. Bilirkişi talebinde bunların önceden öngörülmesi, ek rapor ihtiyacını azaltır.

Taşınmazlar

Ölüm tarihindeki rayiç değer, o tarihe yakın emsal satışlar üzerinden bulunur. Ölüm tarihinden bugüne kadar taşınmazın imar durumu değişmişse, ölüm tarihindeki imar durumu esas alınır. Sonradan gelen imar avantajı hesaba girmez.

Tarım arazileri

Arazi değeri yanında üzerindeki ağaçların cinsi, yaşı ve verim durumu ayrıca değerlenir. Ziraat bilirkişisi görevlendirilmesi gerekir. Arazinin sulanabilir olup olmaması değeri önemli ölçüde etkiler.

Şirket payları

Nominal sermaye değeri ölçü olamaz. Payın gerçek değeri; şirketin ölüm tarihindeki bilançosu, mal varlığı, kazanç durumu ve varsa gayrimenkulleri incelenerek belirlenir. Aile şirketlerinde şirketin sahip olduğu taşınmazların ayrıca değerlenmesi gerekir.

Araçlar ve ticari plakalar

Araç için ölüm tarihindeki ikinci el piyasa değeri esas alınır. Ticari plaka (taksi, dolmuş) ise araçtan bağımsız ve çoğu zaman ondan yüksek bir değere sahiptir; ayrı kalem olarak değerlenmelidir.

Banka hesapları ve menkul kıymetler

Mevduat için ölüm tarihindeki bakiye, hisse senedi ve fon için ölüm tarihindeki borsa veya fon değeri alınır. Döviz hesaplarında Merkez Bankası’nın ölüm tarihli kuru üzerinden dönüşüm yapılır.

Tereke unsurlarına göre değer ölçüleri

Sık Yapılan Hatalar

• Devir tarihindeki değeri esas almak. TMK m.507 uyarınca ölüm günü esastır.
• Nakit kazandırmayı nominal almak. Denkleştirici adalet uyarınca uyarlama yapılmalıdır.
• İyileştirme payını ayrıştırmamak. Kazandırma alanın kendi yatırımı tenkise girmemelidir.
• Tek bilirkişiyle yetinmek. Terekenin içeriğine göre farklı uzmanlıklar gerekir.
• Sigortada poliçe bedelini kullanmak. TMK m.509 ve m.567 satın alma değerini esas alır.
• İtiraz süresini kaçırmak. HMK m.281 uyarınca iki hafta içinde gerekçeli itiraz gerekir.
• İtirazı genel yapmak. Hangi tarihin, hangi emsalin, hangi kalemin atlandığı somut olarak gösterilmelidir.
• Davayı geciktirmek. Ölümden sonraki değer artışı hesaba girmediği için gecikme saklı pay sahibi aleyhinedir.

Hesaba Girecek ve Girmeyecek Kalemler

Değerleme tarihi doğru belirlense bile, hesaba hangi kalemlerin gireceği yanlış saptanırsa sonuç yine hatalı çıkar. Kanun bu kalemleri ayrı maddelerde göstermiştir.

Altıncı ve yedinci satırlar, değerleme sonrası aşamayı belirler: bulunan tutarın tamamı davalıdan istenemez. Davalı da saklı paylı mirasçıysa sorumluluğu saklı payını aşan kısımla sınırlıdır; birden fazla lehtar varsa yük aralarında aldıklarıyla orantılı dağıtılır.

Bölünebilirlik ve Seçimlik Hak

Değerleme tamamlandığında sıra, tenkisin nasıl uygulanacağına gelir; bu aşamada malın niteliği belirleyici olur.

Dördüncü satır, sık atlanan teknik incelemedir: bölünebilirlik hukuki değil teknik bir tespittir ve imar mevzuatına göre ifraz imkânının araştırılmasını gerektirir. Bu inceleme yapılmadan doğrudan seçimlik hakka geçen rapor, eksik incelemeye dayanır.

Sabit oran hesabı için sabit tenkis oranı rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Tenkis hesabında hangi tarih esastır?

TMK m.507/1 uyarınca tasarruf edilebilir kısım, miras bırakanın ölümü günündeki mal varlığına göre hesaplanır. Bu nedenle tenkis hesabındaki tüm değerler ölüm tarihine indirgenir. Kazandırma tarihindeki değerler doğrudan kullanılmaz.

Kazandırma yıllar önce yapılmışsa ne olur?

Kazandırma konusu mal hâlâ mevcutsa, o malın ölüm tarihindeki rayiç değeri belirlenir. Kazandırma bir para ödemesi şeklindeyse, ödenen tutar denkleştirici adalet kuralları uyarınca ölüm tarihine uyarlanır ve ulaşılan miktar aktife alınır.

Denkleştirici adalet ne demektir?

Uzun zaman aralığında paranın alım gücündeki değişimin dikkate alınarak, geçmişteki bir tutarın bugünkü karşılığının bulunmasıdır. Uygulamada TÜFE, altın ve döviz kurları ile ücret artışları gibi ölçütler kullanılarak yapılan uyarlama bu amaca hizmet eder.

Malın ölüm tarihinden sonraki değer artışı hesaba katılır mı?

Katılmaz. Değerleme ölüm tarihi itibarıyla yapılır. Ölümden sonra piyasa koşullarından kaynaklanan artış, kazandırma alanın malvarlığında kalır ve tenkis hesabını etkilemez.

Kazandırma alan malı satmışsa ne olur?

Bu hâlde malın ölüm tarihindeki değeri yine bilirkişi marifetiyle belirlenir. Satış bedeli tek başına ölçü değildir; malın ölüm tarihindeki gerçek değeri esas alınır. Satış piyasa değerinin altında yapılmışsa bu, kazandırma alan aleyhine sonuç doğurabilir.

Kazandırma alan malın değerini artırmışsa?

Kazandırma alanın kendi kaynağıyla yaptığı ve değeri artıran iyileştirmeler tenkis hesabında düşülür. Bu nedenle bilirkişiden malın ölüm tarihindeki değeri ile bu değerin ne kadarının kazandırma alanın iyileştirmelerinden kaynaklandığı ayrı ayrı sorulmalıdır.

Taşınmazın devir tarihindeki değeri hiç mi gerekmez?

Gerekir. Karma bağışlamada ivazsız oranın bulunması için devir tarihindeki değer ile ödenen bedelin karşılaştırılması zorunludur. Bulunan oran daha sonra ölüm tarihindeki değere uygulanır. Bu nedenle iki tarih birlikte istenmelidir.

Hayat sigortasında değer nasıl belirlenir?

TMK m.509 ve m.567 uyarınca sigortanın miras bırakanın ölümü zamanındaki satın alma değeri esas alınır. Bu değer poliçe bedelinden farklıdır ve aktüeryal hesapla belirlenir. Bilirkişi olarak aktüer görevlendirilmesi istenmelidir.

Şirket payının değeri nasıl bulunur?

Payın ölüm tarihindeki gerçek değeri, şirketin defter kayıtları, bilançoları, mal varlığı ve kazanç durumu incelenerek mali müşavir veya sermaye piyasası bilirkişisince belirlenir. Nominal sermaye değeri ölçü olarak kullanılamaz.

Bilirkişi raporuna nasıl itiraz edilir?

HMK m.281 uyarınca rapor tebliğinden itibaren iki hafta içinde gerekçeli itiraz dilekçesi verilir. İtirazda raporun hangi somut noktada eksik veya çelişkili olduğu, hangi emsalin ya da hangi tarihin dikkate alınmadığı gösterilmelidir.

Ek rapor mu, yeni bilirkişi mi istenmeli?

Rapor eksik veya belirsizse ek rapor, hesap yöntemi yanlışsa veya bilirkişi uzmanlık alanı dışına çıkmışsa yeni bilirkişi heyeti talep edilir. Talebin hangisi olduğu dilekçede açıkça belirtilmelidir.

Değerleme için hangi bilirkişiler gerekir?

Taşınmaz için gayrimenkul değerleme uzmanı ve fen bilirkişisi, tarım arazisi için ziraat mühendisi, şirket payı için mali müşavir, hayat sigortası için aktüer, hesabın bütünü için ise miras hukuku alanında hukukçu bilirkişi görevlendirilmesi istenir.

Tereke borçları hangi tarihe göre hesaplanır?

TMK m.507/2 uyarınca indirilecek kalemler de ölüm tarihi itibarıyla belirlenir. Miras bırakanın borçları, cenaze giderleri, tereke mühürleme ve yazım giderleri ile birlikte yaşayan ve bakılan kişilerin üç aylık geçim giderleri bu kapsamdadır.

Yabancı para cinsinden kazandırma nasıl değerlenir?

Kazandırmanın ölüm tarihindeki Türk lirası karşılığı esas alınır. Merkez Bankası kurları üzerinden dönüşüm yapılır ve gerekiyorsa denkleştirici adalet ölçütleri ayrıca uygulanır.