Görevden Uzaklaştırma (Açığa Alınma): Süre, Maaş ve İtiraz Yolları

Görevden uzaklaştırma — halk arasındaki adıyla açığa alınma — kolluk ve kamu personelinin karşılaşabileceği en sarsıcı idari işlemlerden biridir. Kimlik ve silah teslim alınır, göreve giriş kesilir, maaşın bir kısmı bloke edilir.

Buna karşılık hukuki niteliği çoğu zaman yanlış anlaşılır. Görevden uzaklaştırma bir disiplin cezası değildir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 137. maddesindeki tanım nettir: görevden uzaklaştırma; Devlet kamu hizmetlerinin gerektirdiği hâllerde, görevi başında kalmasında sakınca görülecek Devlet memurları hakkında alınan ihtiyati bir tedbirdir.

Bu ayrım, sürecin tamamını belirler: tedbir olduğu için süreye tabidir, şartları gerçekleşince kaldırılması gerekir ve haksız çıkması hâlinde kesilen haklar geri ödenir.

Hukuki Dayanak: 657 ve 7068 Birlikte

Kolluk personeli bakımından iki düzenleme birlikte uygulanır.

Genel rejim 657 sayılı Kanunun 137 ilâ 145. maddelerindedir. 7068 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun ise bu konuda açık bir atıf yapar: disiplin soruşturması nedeniyle görevden uzaklaştırma hususunda 657 sayılı Kanun hükümleri uygulanır.

Buna ek olarak 7068 sayılı Kanun, kolluğa özgü bir hüküm daha içerir: disiplin kurullarınca haklarında meslekten çıkarma veya Devlet memurluğundan çıkarma cezası verilenlerden görevi başında kalmasında sakınca görülenler, kararın onaylanarak uygulanmasına kadar görevlerinden uzaklaştırılabilir.

Ve çok değerli bir koruma: meslekten çıkarma cezası daha hafif bir cezaya indirilerek onaylanmış olanlar hakkında görevden uzaklaştırma önlemi derhâl kaldırılır.

Bu son cümle doğrudan uygulanabilir niteliktedir. Ceza hafifletilerek onaylandığı hâlde uzaklaştırma sürdürülüyorsa, bu durum ayrıca ve derhâl ileri sürülür.

Tedbir Ne Zaman Alınabilir?

657 sayılı Kanunun 137. maddesinin ikinci fıkrasına göre görevden uzaklaştırma tedbiri, soruşturmanın herhangi bir safhasında da alınabilir. Yani soruşturmanın başında, ortasında veya sonuna doğru alınması mümkündür.

Ancak “her aşamada alınabilmesi”, “her hâlde alınabileceği” anlamına gelmez. Maddenin aradığı şart, kişinin görevi başında kalmasında sakınca görülmesidir. Bu, denetime tabi bir değerlendirmedir.

Dosyada sorulacak sorular: hangi somut sakınca gösterilmiştir; kişinin görevde kalması soruşturmayı nasıl etkileyecektir; daha hafif bir tedbir (örneğin geçici görevlendirme veya yer değişikliği) yeterli olur muydu? Kararda yalnızca kalıp bir ifade bulunup somut sakınca gösterilmemişse, gerekçe eksikliği ve ölçülülük bakımından tartışma doğar.

Yetki

657 sayılı Kanunun 138. maddesi görevden uzaklaştırmaya yetkilileri sayar. Bunlar arasında atamaya yetkili amirler, bakanlık müfettişleri, iller idaresinde valiler ve ilçelerde kaymakamlar yer alır. Kaymakamlar bakımından bir kayıt vardır: ilçe idare şube başkanları hakkında valinin muvafakati şarttır.

Yetki, iptal davasında ilk kontrol edilen unsurdur: tedbiri alan makam, o kişi hakkında bu tedbiri almaya yetkili miydi?

Üç Aylık Süre Sınırı: Sürenin Sonunda Ne Olur?

Bu, açığa alınma dosyalarında en çok hak kaybı doğuran ve en az bilinen kuraldır. 657 sayılı Kanunun 145. maddesi açıktır:

“Görevden uzaklaştırma; bir disiplin kovuşturması icabından olduğu takdirde en çok 3 ay devam edebilir. Bu süre sonunda hakkında bir karar verilmediği takdirde memur görevine başlatılır.“

Yani disiplin soruşturması nedeniyle açığa alınan bir personel hakkında üç ay içinde bir karar verilmemişse, göreve başlatılması kanuni bir zorunluluktur. Bu, idarenin takdirine bırakılmış bir konu değildir.

Uygulamada bu süre sonunda göreve başlatmanın çeşitli gerekçelerle geciktirildiği görülmektedir. Böyle bir durumda personelin iki talebi doğar: derhâl göreve başlatılma ve gecikme süresi için kesilen üçte birlik kısmın ödenmesi.

Görevden uzaklaştırma bir ceza kovuşturması icabından olduğu takdirde ise farklı bir rejim uygulanır; bu hâlde tedbirin devamı, yargılama sürecine bağlı olarak değerlendirilir.

Maaş: Üçte İki Kuralı

657 sayılı Kanunun 141. maddesi mali rejimi belirler:

“Görevden uzaklaştırılan ve görevi ile ilgili olsun veya olmasın herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınan memurlara bu süre içinde aylıklarının üçte ikisi ödenir. Bu memurlar bu Kanunun öngördüğü sosyal hak ve yardımlardan faydalanmaya devam ederler.“

Yani aylığın üçte biri bloke edilir, üçte ikisi ödenmeye devam eder. Ancak maddenin ikinci cümlesi en az birincisi kadar önemlidir: sosyal hak ve yardımlar kesilmez. Bu kapsamda emeklilik hakkı, çocuk yardımı ödeneği, aile yardımı ödeneği, doğum yardımı, tedavi ve cenaze giderleri yardımı, giyecek ve yiyecek yardımı ile analık ve hastalık sigortası yardımları sayılabilir.

Görevden uzaklaştırma memuriyeti sona erdirmediğinden, memuriyetten doğan hak ve yükümlülükler devam eder. Fiilen kesilen şey görevle ilişkidir; bu nedenle idare kurum kimliği ve silah gibi araçları teslim alır.

Kesilen Üçte Bir Ne Zaman Ödenir?

141. maddenin devamı bu soruyu cevaplar: memurun göreve tekrar başlatılmasının zorunlu olduğu hâllerden birinin gerçekleşmesi hâlinde, aylıklarının kesilmiş olan üçte biri kendilerine ödenir.

Dahası, kariyer bakımından da bir telafi öngörülmüştür: görevden uzakta geçirilen süre, derecelerindeki kademe ilerlemesinde değerlendirilir; bu sürenin derece yükselmesi için gerekli en az bekleme süresini aşan kısmı ise üst dereceye yükselme hâlinde o derecede kademe ilerlemesi yapılmak suretiyle değerlendirilir.

Bu iki hüküm, açığa alınmanın haksız çıkması hâlinde talep edilecek kalemlerin çerçevesini çizer: kesilen üçte bir ve kademe/derece telafisi.

Tedbirin Kaldırılması Zorunlu Olan Hâller (m. 143)

657 sayılı Kanunun 143. maddesi, görevden uzaklaştırma tedbirinin kaldırılmasının zorunlu olduğu dört hâli sayar. Soruşturma veya yargılama sonunda yetkili mercilerce:

• (a) Haklarında memurluktan çıkarmadan başka bir disiplin cezası verilenler;
• (b) Yargılamanın men’ine veya beraatine karar verilenler;
• (c) Hükümden evvel haklarındaki kovuşturma genel af ile kaldırılanlar;
• (ç) Görevlerine ve memurluklarına ilişkin olsun veya olmasın memurluğa engel olmayacak bir ceza ile hükümlü olup cezası ertelenenler;

hakkında, bu kararların kesinleşmesi üzerine görevden uzaklaştırma tedbiri kaldırılır.

“Kesinleşme” Şartına Dikkat

Maddedeki “bu kararların kesinleşmesi üzerine” ifadesi uygulamada sorun kaynağıdır. Örneğin beraat kararı almış bir personel, kararın kesinleşme şerhi bulunmadığı gerekçesiyle göreve başlatılmayabilmektedir.

Bu durumda yapılması gereken, kararın kesinleşme şerhini temin edip idareye sunmaktır. Şerh temin edildiği hâlde göreve başlatılmama, ayrı bir işlem olarak dava edilebilir ve gecikme süresine ilişkin talepler doğurur.

İhtiyari Kaldırma (m. 144)

144. madde ayrıca bir imkân tanır: belirli hâllerde görevden uzaklaştırma tedbiri, Devlet memurunun soruşturmaya konu olan fiillerinin hizmetlerini devama engel olmadığı hâllerde her zaman kaldırılabilir.

Bu hüküm, tedbirin kaldırılması için idareye yapılacak başvurunun dayanağını oluşturur. Başvuruda; isnat edilen fiilin niteliği, kişinin görevi, fiilin hizmetin devamına engel olmadığı ve tedbirin sürdürülmesinin ölçüsüz hâle geldiği somut olarak ortaya konmalıdır.

İptal Davası ve Yürütmenin Durdurulması

Görevden uzaklaştırma kesin ve icrai bir idari işlemdir; bu nedenle iptal davasına konu edilebilir. Dava idare mahkemesinde açılır ve süre, işlemin tebliğinden itibaren altmış gündür (2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 7. maddesi).

Bu dava türünde yürütmenin durdurulması talebi merkezî önemdedir. Çünkü tedbirin niteliği geçicidir; dava esastan sonuçlandığında tedbir çoktan sona ermiş olabilir. Talebin gerekçelendirilmesinde iki unsur birlikte ortaya konur: işlemin açıkça hukuka aykırı olduğu ve uygulanması hâlinde giderilmesi güç veya imkânsız zararın doğacağı.

İkinci unsur somutlaştırılmalıdır: maaşın üçte birinin kesilmesi, mesleki itibar kaybı, görevde yükselme ve yurt dışı görevlerine katılamama gibi sonuçlar bu kapsamda ileri sürülür.

Davada Denetlenen Noktalar

• Yetki: Tedbiri alan makam 657 sayılı Kanunun 138. maddesine göre yetkili miydi?
• Sebep: “Görevi başında kalmasında sakınca” somut olarak gösterilmiş mi, yoksa kalıp ifadeyle mi geçilmiş?
• Ölçülülük: Daha hafif bir tedbir yeterli olur muydu? İsnat edilen fiilin ağırlığı ile tedbir orantılı mı?
• Süre: Disiplin kovuşturması nedeniyle alınan tedbirde üç aylık süre aşılmış mı? Aşılmışsa göreve başlatma zorunluluğu doğmuştur.
• Kaldırma şartları: 143. maddedeki hâllerden biri gerçekleşmiş ve karar kesinleşmiş mi? Öyleyse tedbirin kaldırılması zorunludur.
• Kolluğa özgü kural: Meslekten çıkarma cezası hafifletilerek onaylanmışsa, uzaklaştırma derhâl kaldırılmalıdır.

Sık Karıştırılan Üç Kavram

Bu ayrım pratikte önem taşır: açığa alınmış olmak, hakkında disiplin cezası verildiği anlamına gelmez. Soruşturma sonunda ceza verilmemesi veya hafif bir ceza verilmesi mümkündür ve bu hâlde tedbirin kaldırılması ile kesilen hakların ödenmesi gündeme gelir.

Süreç Boyunca Yapılması Gerekenler

Tebliğ tarihini kaydedin. Hem altmış günlük dava süresi hem üç aylık tedbir süresi bu tarihten hesaplanır.

Kararın gerekçesini isteyin. Hangi somut sakınca gösterilmiş? Gerekçesiz veya kalıp gerekçeli bir karar, iptal davasında doğrudan tartışılır.

Üç ayı takvimle takip edin. Disiplin kovuşturması nedeniyle alınan tedbirde sürenin dolduğu tarihi işaretleyin; o tarihte karar verilmemişse göreve başlatılma talebinde bulunun.

Maaş bordronuzu kontrol edin. Üçte iki ödeniyor mu? Aile yardımı ve sosyal yardımlarda kesinti yapılmış mı? Bu kalemlerde kesinti yapılması hukuka aykırıdır.

Beraat veya takipsizlik hâlinde kesinleşme şerhi alın. 143. madde “kararların kesinleşmesi üzerine” der; şerh olmadan idare işlem yapmayabilir.

Tedbirin kaldırılmasını talep edin. 144. madde, fiilin hizmetin devamına engel olmadığı hâllerde tedbirin her zaman kaldırılabileceğini düzenler; bu başvuru ayrıca yapılabilir.

Geri ödeme talebini kurun. Göreve başlatılma zorunluluğu doğduğunda, kesilen üçte birlik kısım ile kademe ve derece telafisi ayrı ayrı talep edilir.

Ne Yapmalısınız?

Tedbir ile cezayı ayırın. Görevden uzaklaştırma bir disiplin cezası değil, ihtiyati tedbirdir; memuriyetiniz devam eder.

Yetkiyi ve gerekçeyi denetleyin. Tedbiri alan makam yetkili miydi ve somut sakınca gösterildi mi?

Üç aylık sınırı hatırlatın. Disiplin kovuşturması nedeniyle alınan tedbirde süre sonunda karar verilmemişse göreve başlatılma kanuni zorunluluktur.

Mali haklarınızı takip edin. Aylığın üçte ikisi ödenir; sosyal hak ve yardımlar kesilmez.

Kolluk personeliyseniz özel hükmü kullanın. Meslekten çıkarma cezası hafifletilerek onaylanmışsa uzaklaştırma derhâl kaldırılır.

Dava ve yürütmenin durdurulması talebini birlikte kurun. Tedbirin geçici niteliği nedeniyle esas karardan önce sonuç almak kritik olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Görevden uzaklaştırma disiplin cezası mıdır?

Hayır. 657 sayılı Kanunun 137. maddesine göre görevden uzaklaştırma; Devlet kamu hizmetlerinin gerektirdiği hâllerde, görevi başında kalmasında sakınca görülecek Devlet memurları hakkında alınan ihtiyati bir tedbirdir. Memuriyeti sona erdirmez; memuriyetten doğan hak ve yükümlülükler devam eder.

Açığa alınma en fazla ne kadar sürer?

657 sayılı Kanunun 145. maddesine göre görevden uzaklaştırma, bir disiplin kovuşturması icabından olduğu takdirde en çok üç ay devam edebilir. Bu süre sonunda hakkında bir karar verilmediği takdirde memur görevine başlatılır. Ceza kovuşturması nedeniyle alınan tedbirde ise farklı bir rejim uygulanır.

Açığa alınan personele maaş ödenir mi?

657 sayılı Kanunun 141. maddesine göre görevden uzaklaştırılan ve herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınan memurlara bu süre içinde aylıklarının üçte ikisi ödenir. Bu memurlar Kanunun öngördüğü sosyal hak ve yardımlardan faydalanmaya devam ederler.

Kesilen üçte birlik kısım geri alınabilir mi?

Evet. 141. maddeye göre memurun göreve tekrar başlatılmasının zorunlu olduğu hâllerden birinin gerçekleşmesi hâlinde, aylıklarının kesilmiş olan üçte biri kendilerine ödenir. Ayrıca görevden uzakta geçirilen süre kademe ilerlemesinde değerlendirilir.

Tedbirin kaldırılması hangi hâllerde zorunludur?

657 sayılı Kanunun 143. maddesine göre; haklarında memurluktan çıkarmadan başka bir disiplin cezası verilenler, yargılamanın men’ine veya beraatine karar verilenler, hükümden evvel kovuşturması genel af ile kaldırılanlar ve memurluğa engel olmayacak bir ceza ile hükümlü olup cezası ertelenenler hakkında, bu kararların kesinleşmesi üzerine tedbir kaldırılır.

Beraat ettim ama göreve başlatılmadım, ne yapmalıyım?

143. madde tedbirin kaldırılmasını kararların kesinleşmesi şartına bağlamıştır. Bu nedenle beraat kararının kesinleşme şerhinin temin edilip idareye sunulması gerekir. Şerh sunulduğu hâlde göreve başlatılmama ayrı bir işlem olarak dava edilebilir ve gecikme süresine ilişkin talepler doğurur.

Kolluk personeli için özel bir hüküm var mı?

Evet. 7068 sayılı Kanuna göre disiplin kurullarınca haklarında meslekten çıkarma veya Devlet memurluğundan çıkarma cezası verilenlerden görevi başında kalmasında sakınca görülenler, kararın onaylanarak uygulanmasına kadar görevlerinden uzaklaştırılabilir. Ancak meslekten çıkarma cezası daha hafif bir cezaya indirilerek onaylanmış olanlar hakkında görevden uzaklaştırma önlemi derhâl kaldırılır.

Görevden uzaklaştırma kararına dava açılabilir mi?

Evet. Görevden uzaklaştırma kesin ve icrai bir idari işlemdir; işlemin tebliğinden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Tedbirin geçici niteliği nedeniyle yürütmenin durdurulması talebi bu dava türünde özellikle önem taşır.