Çocukların düşünme, algılama ve davranışlarını yönlendirme yetenekleri yetişkinlerle aynı düzeyde olmadığından, ceza hukuku çocuklar için farklı bir sorumluluk rejimi öngörür. Türk Ceza Kanunu’nun 31. maddesi, yaş küçüklüğünü üç gruba ayırarak düzenler. Bu rehberde sade bir dille açıklıyoruz.
12 Yaşını Doldurmamış Çocuklar
Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur. Bu çocuklar hakkında ceza kovuşturması yapılamaz; yalnızca çocuklara özgü güvenlik tedbirleri (danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık gibi koruyucu tedbirler) uygulanabilir. Amaç cezalandırmak değil, çocuğu korumak ve topluma kazandırmaktır.
12-15 Yaş Grubu: Algılama Yeteneğine Bağlı
Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmuş, 15 yaşını doldurmamış çocuklarda iki aşamalı değerlendirme yapılır. Çocuğun, işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ile davranışlarını yönlendirme yeteneği:
- Gelişmemişse ceza sorumluluğu yoktur; çocuk hakkında güvenlik tedbirine hükmedilir,
- Gelişmişse ceza sorumluluğu doğar, ancak indirimli ceza uygulanır. Bu hâlde diğer cezaların yarısı indirilir ve her fiil için verilecek hapis cezası yedi yılı geçemez.
Bu yetenek; çocuğun sosyal inceleme raporu ile uzman (Adli Tıp, psikolog, pedagog) görüşü dikkate alınarak çocuk mahkemesince belirlenir.
15-18 Yaş Grubu: Sorumluluk Var, Zorunlu İndirim
Fiili işlediği sırada 15 yaşını doldurmuş, 18 yaşını doldurmamış kişilerin ceza sorumluluğu kural olarak vardır; ancak kanun zorunlu bir indirim öngörür. Bu hâlde diğer cezaların üçte biri indirilir ve her fiil için verilecek hapis cezası on iki yılı geçemez. Bu indirim, hâkimin takdirine bağlı olmayıp zorunludur.
Önemli Noktalar
Kusur yeteneği bulunmayan çocuk hakkında beraat değil, “ceza verilmesine yer olmadığı” kararı verilir ve güvenlik tedbiri uygulanır. Ayrıca yaş küçüklüğü, savunmada ileri sürülmese bile dosyadan anlaşıldığında mahkemece kendiliğinden (resen) dikkate alınır. Çocuklara ilişkin davalara çocuk mahkemeleri ve çocuk ağır ceza mahkemeleri bakar.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, somut durumunuza ilişkin değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.
