Ölüme Bağlı Tasarruf Ehliyeti: Vasiyet ve Miras Sözleşmesi Yapma Şartları (TMK 502-504)

İki tasarruf, iki ayrı ehliyet eşiği

Ölüme bağlı tasarruf iki biçimde yapılır: vasiyetname ve miras sözleşmesi. Kanun bunlar için bilerek farklı ehliyet eşikleri koymuştur.

TMK m.502 — vasiyet: “Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve onbeş yaşını doldurmuş olmak gerekir.” İki şart vardır: ayırt etme gücü ve yaş. Kısıtlı olmamak aranmaz.

TMK m.503 — miras sözleşmesi: “Miras sözleşmesi yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve ergin olmak, kısıtlı bulunmamak gerekir.” Yani tam fiil ehliyeti gerekir.

Fark neden var? Vasiyetnameden her zaman tek taraflı olarak dönülebilir; miras sözleşmesi ise iki taraflı ve bağlayıcıdır. Kişiyi geri dönülemez biçimde bağlayan işlem için kanun daha yüksek bir eşik aramıştır.

Şekil de farklıdır. TMK m.531 uyarınca vasiyet resmî şekilde, el yazısıyla ya da sözlü olarak yapılabilirken, miras sözleşmesi TMK m.545 uyarınca resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmek zorundadır. Buna karşılık TMK m.546 uyarınca miras sözleşmesi, tarafların yazılı anlaşmasıyla her zaman ortadan kaldırılabilir.

Kritik bir kural — temsil yasağı: Vasiyette bulunmak kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır ve kişi bu hakkını bizzat kullanmak zorundadır. Veli, vasi veya vekâlet aracılığıyla vasiyet yapılamaz. Yasal temsilcinin onay vermesi de sonucu değiştirmez; örneğin yaşı küçük kişinin velisi miras sözleşmesine onay verse bile sözleşme geçerlilik kazanmaz.

Ayırt etme gücü: anın değerlendirilmesi

Her iki tasarruf türünde de ortak şart ayırt etme gücüdür ve bu, tasarrufun yapıldığı an itibarıyla aranır.

Bu ölçütün iki yönü vardır:

• Kalıcı bir hastalık tek başına ehliyetsizlik demek değildir. İleri yaş, ağır hastalık ya da zihinsel rahatsızlık bulunan bir kişi, tasarruf anında geçici biçimde dahi ayırt etme gücüne sahipse geçerli bir tasarrufta bulunabilir.
• Geçici bir durum ehliyeti kaldırabilir. Sarhoşluk, yoğun ilaç etkisi ya da deliryum gibi geçici hâller, o an bakımından ayırt etme gücünü ortadan kaldırabilir.

İspat yükü: Ayırt etme gücü ve tasarruf ehliyeti karine olarak var sayılır; bu nedenle ehliyetsizliği ileri süren taraf bunu ispatlamakla yükümlüdür.

Karinenin ters döndüğü hâl: Miras bırakan akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle hacir altında iken ölüme bağlı tasarruf yapmışsa, karine ve ispat yükü yer değiştirir ve vasiyetçinin temyiz kudretinin bulunduğunun ispatı gerekir. Kısıtlamanın sebebi burada belirleyicidir; her kısıtlama bu sonucu doğurmaz.

Uygulamada nasıl değerlendirilir? İhtilaf hâlinde tasarruf tarihindeki sağlık durumu; tıbbi kayıtlar, sağlık kurulu ve Adli Tıp raporları ile tanık beyanları üzerinden incelenir. Vasiyetnameye ehil olunduğuna ilişkin rapor ekliyse, bu rapor aksi sabit oluncaya kadar ehliyete kanıt oluşturur.

İrade sakatlığı: ehliyet var ama irade özgür değilse (TMK m.504)

Ehliyet, geçerli bir ölüme bağlı tasarruf için tek başına yetmez; iradenin de sakat olmaması gerekir.

TMK m.504/1: “Miras bırakanın yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisi altında yaptığı ölüme bağlı tasarruf geçersizdir.”

Ancak bir düzeltme imkânı vardır — ve sürelidir: Miras bırakan, yanıldığını veya aldatıldığını öğrendiği ya da korkutma veya zorlamanın etkisinden kurtulduğu günden başlayarak bir yıl içinde tasarruftan dönmediği takdirde tasarruf geçerli sayılır.

Yani baskı altında yapılmış bir vasiyet, miras bırakan sonradan özgürleşmesine rağmen bir yıl boyunca sessiz kalırsa geçerli hâle gelir. Bu, mirasçılar bakımından önemli bir savunma noktasıdır: karşı taraf, miras bırakanın baskıdan kurtulduktan sonra uzun süre tasarrufa dokunmadığını ileri sürebilir.

TMK m.504/2 — yorumla düzeltme: Ölüme bağlı tasarrufta kişinin veya şeyin belirtilmesinde açık yanılma hâlinde, miras bırakanın gerçek arzusu kesin olarak tespit edilebilirse tasarruf iptal edilmez, bu arzuya göre düzeltilir. Örneğin taşınmazın ada/parsel numarası yanlış yazılmışsa ancak hangi taşınmazın kastedildiği kesinse, vasiyet bu yönde düzeltilerek uygulanır.

Ehliyetsizliğin sonucu ve pratik öneriler

Kendiliğinden geçersizlik yoktur. Ayırt etme gücünden yoksunken ya da gerekli yaş/ehliyet koşulunu taşımadan yapılan tasarruflar, TMK m.557 uyarınca iptal edilebilir niteliktedir. İlgililerin süresinde iptal davası açması gerekir; aksi hâlde tasarruf uygulanır.

Süreler — TMK m.559: Öğrenmeden itibaren bir yıl; her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinden itibaren iyiniyetli davalılara karşı on, iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl. Hükümsüzlük def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.

Vasiyet yapacak taraf için — dosyayı şimdiden sağlamlaştırın:

• Resmî vasiyetnameyi tercih edin. Memur ve iki tanığın katılımı ehliyet tartışmasını zorlaştırır; TMK m.534 uyarınca tanıklar miras bırakanı tasarrufa ehil gördüklerini vasiyetnameye yazar.
• Aynı gün tarihli sağlık raporu alın. Ekli rapor, aksi sabit oluncaya kadar ehliyetin varlığına kanıt oluşturur.
• Tanık seçimine dikkat edin. Yasaklı kişilerin katılımı vasiyetnameyi şekil yönünden sakatlar.
• Miras sözleşmesi düşünüyorsanız, tam fiil ehliyeti ve resmî vasiyet şekli şartlarını unutmayın.

Şekil şartlarının ayrıntısı için: Resmî Vasiyetname ve El Yazılı Vasiyetname (TMK 538).