Vasiyet Yaptığında Aklı Yerinde Değildi – Vasiyetname İptal Edilebilir mi?

Ölçüt “genel durum” değil, tasarruf anı

Bu davalarda en sık yapılan hata, miras bırakanın son yıllardaki genel sağlık tablosunu anlatmaktır. Mahkemenin sorduğu soru bu değildir.

TMK m.502: Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve onbeş yaşını doldurmuş olmak gerekir. Ayırt etme gücü, kişinin akla uygun biçimde davranabilme yeteneğidir ve vasiyetin yapıldığı an itibarıyla aranır.

Sonuç: aralıklı bilinç aleyhinize çalışır. Miras bırakan ileri demans, ağır hastalık ya da yoğun ilaç etkisi altında olsa bile, tasarruf anında geçici biçimde dahi ayırt etme gücünün bulunması vasiyeti geçerli kılmaya yeterli olabilir. Bu nedenle “yıllardır kimseyi tanımıyordu” savunması tek başına sonuç vermez; o güne, hatta o saate odaklanmak gerekir.

Ehliyetsizlik kendiliğinden geçersizlik doğurmaz. Ayırt etme gücünden yoksunken yapılan vasiyetname, TMK m.557/1 uyarınca iptal edilebilir tasarruflar arasındadır. Yani tasarruf, süresinde açılacak bir iptal davasıyla ortadan kaldırılmadıkça geçerliliğini korur ve uygulanmaya devam eder.

İptal kararının sonucu: Vasiyet baştan itibaren geçersiz sayılır ve yasal miras hükümleri uygulanır. Ancak iptal, tasarrufun tamamı için olabileceği gibi bir kısmı için de istenebilir (TMK m.558).

İspat yükü kimde? Karine ve yer değiştirdiği hâl

Bu, davanın kaderini belirleyen başlıktır.

Kural — ehliyet karinesi: Ayırt etme gücü ve vasiyet ehliyeti karine olarak var sayılır. Bu nedenle ispat yükü, ehliyetin varlığını değil ehliyetsizliği iddia eden tarafa düşer. Yani vasiyeti iptal ettirmek isteyen siz iseniz, yük sizin üzerinizdedir.

İstisna — karine yer değiştirir: Miras bırakan, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlanmış (hacir altına alınmış) bir kişiyken ölüme bağlı tasarrufta bulunmuşsa, karine ve ispat yükü ters döner: bu hâlde vasiyetçinin temyiz kudretinin bulunduğunun ispatı gerekir. Vasiyetnameye dayanan taraf ispatla yükümlü hâle gelir.

Bu istisnayı atlamayın. Miras bırakan hakkında vesayet dosyası varsa ve kısıtlama sebebi akıl hastalığı/akıl zayıflığıysa, davanızın ispat konumu önemli ölçüde güçlenir. İlk iş olarak sulh hukuk mahkemesinden vesayet kaydını araştırın.

Karşı tarafın güçlü kartı: Vasiyetnameye ehil olduğuna ilişkin bir sağlık raporu ekli ise, bu rapor aksi sabit oluncaya kadar ehliyetin varlığına kanıt oluşturur ve aksini ispat, iddia eden davacıya düşer. Noterde vasiyet yapılırken alınan tarihli sağlık raporu bu nedenle çok etkilidir.

Resmî vasiyetnamede ek bir zorluk: TMK m.534 uyarınca tanıklar, miras bırakanı tasarrufa ehil gördüklerini vasiyetnameye yazarak imzalar. Yani resmî vasiyetnamede memur ve iki tanık, ehliyet konusunda zaten bir değerlendirme yapmış sayılır.

Hangi deliller işe yarar?

Ehliyetsizlik davası bir belge davasıdır; tanık beyanı tek başına nadiren yeter.

Öncelikle toplanacaklar:

• Vasiyet tarihine en yakın hastane kayıtları — poliklinik notları, yatış/taburcu epikrizleri, nöroloji ve psikiyatri muayene bulguları.
• Kullanılan ilaçlar ve dozları — özellikle bilinç ve biliş üzerinde etkili olanlar; e-Nabız ve eczane kayıtları istenebilir.
• Bilişsel test sonuçları (ör. mini mental durum değerlendirmesi) ve varsa demans evrelemesi.
• Vesayet/kısıtlama dosyası ve varsa önceki sağlık kurulu raporları.
• Sağlık kurulu ve Adli Tıp raporları — mahkeme genellikle dosyayı bu değerlendirmeye gönderir.
• Tanık beyanları — ancak o güne ilişkin somut gözlem içermeliler; genel nitelemeler zayıftır.

Not düşün: Miras bırakanın hastalığı dalgalı seyirli ise (ör. deliryum, bazı demans türleri), bilirkişiden yalnızca “hasta mıydı” değil, “vasiyet tarihinde ayırt etme gücüne sahip miydi” sorusuna cevap istenmelidir. Soru doğru sorulmazsa rapor davayı çözmez.

İrade sakatlığı ayrı bir sebeptir. Ehliyet vardı ama vasiyet baskı altında yapıldıysa dayanağınız TMK m.504’tür: miras bırakanın yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisi altında yaptığı ölüme bağlı tasarruf geçersizdir. İki iddiayı birlikte ileri sürmek mümkündür ve çoğu dosyada isabetlidir.

Süreler: en çok hak burada kaybediliyor

Elinizde en güçlü raporlar olsa da süreyi kaçırdıysanız dava dinlenmez.

TMK m.559: İptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl; her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin üzerinden iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl geçmekle düşer. Bu süreler hak düşürücüdür.

Bir yıl ne zaman başlar? Yerleşik Yargıtay uygulamasında başlangıç, vasiyetnamenin açılıp okunduğu tarih; duruşmada hazır bulunmayanlar bakımından ise tebliğ tarihidir. Vasiyetnamenin açılması duruşmasına katılmak, farkında olmadan saati başlatır.

Kim dava açabilir? TMK m.558 uyarınca dava, tasarrufun iptal edilmesinde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı tarafından açılır.

Süre geçtiyse tek yol kalmıyor. TMK m.559/2 uyarınca hükümsüzlük def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Vasiyete dayanılarak size karşı bir talep yöneltildiğinde — örneğin tenfiz davası açıldığında — dava açma süresi dolmuş olsa bile savunma olarak ehliyetsizliği ileri sürebilirsiniz.

İlk 30 günde yapılacaklar: vasiyetnamenin açılma/tebliğ tarihini tespit edin → hastane ve ilaç kayıtları için yazılı talepleri gönderin → vesayet kaydını sorgulatın → süre riski varsa davayı açıp delilleri sonradan tamamlayın. Ehliyet şartlarının çerçevesi için: Ölüme Bağlı Tasarruf Ehliyeti.