Miras Planlaması: Sağlığında Hangi Hukuki Araçlar Kullanılabilir?

Miras uyuşmazlıklarının büyük bölümü, miras bırakanın sağlığında hiçbir düzenleme yapmamış olmasından doğar. Oysa Türk hukuku bu alanda birden fazla araç sunar. Her birinin bağlayıcılığı, saklı pay sınırı ve vergi sonucu farklıdır; doğru aracın seçilmesi yıllarca sürecek davaları önler.

Bu rehberin dayandığı mevzuat

Planlamanın Sınırı: Saklı Pay

Hangi araç seçilirse seçilsin, aşılamayan bir sınır vardır.

Yani miras bırakan yalnızca tasarruf edilebilir kısım üzerinde serbesttir. Saklı payı zedeleyen tasarruflar kendiliğinden geçersiz olmaz; ancak saklı pay sahipleri TMK m.560 vd. uyarınca tenkis davası açabilir.

Saklı pay oranları

Araçların Karşılaştırması

Planlamada kullanılabilecek araçlar, bağlayıcılık ve etki bakımından farklılaşır.

Planlama araçlarının karşılaştırması

Vasiyetname: Esnek Ama Tek Taraflı

En yaygın araçtır. TMK m.531-544 arasında düzenlenmiştir ve üç şekli vardır: resmî, el yazılı ve sözlü.

Avantajı esnekliktir: miras bırakan her zaman dönebilir, değiştirebilir veya yeni bir vasiyetname yapabilir. TMK m.542 uyarınca dönme, vasiyetname şekillerinden biriyle yapılabilir.

Dezavantajı da aynı esnekliktir: lehine tasarruf yapılan kişiye hiçbir güvence sağlamaz. Bir çocuğa “işletme sana kalacak” denip vasiyetname yapılmışsa, sonradan bu vasiyetname değiştirilebilir.

Miras Sözleşmesi: Bağlayıcı Çözüm

Miras sözleşmesi, vasiyetnameden temel bir farkla ayrılır: iki taraflıdır ve bağlayıcıdır. Miras bırakan tek taraflı olarak dönemez.

TMK m.545 uyarınca miras sözleşmesinin geçerliliği, resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmesine bağlıdır; yani noter veya sulh hâkimi huzurunda iki tanıkla yapılır. Sözleşmenin tarafları arzularını memura aynı zamanda bildirir ve düzenlenen sözleşmeyi memurun ve iki tanığın önünde imzalarlar.

Bu araç özellikle şu hâllerde uygundur:

• Aile şirketinde nesil geçişi. İşletmeyi devralacak çocuğa güvence sağlar.
• Bakım karşılığı düzenlemeler. Bakan kişiye kesin bir taahhüt verir.
• İkinci evliliklerde denge kurma. Önceki evlilikten çocuklar ile yeni eş arasında önceden anlaşma sağlanabilir.
• Ortaklar arası düzenlemeler. Şirket ortaklarının birbirine karşı taahhütleri.

Mirastan Feragat: Saklı Payı Aşmanın Tek Yolu

Bu, planlamanın en güçlü aracıdır. Sebebi şudur: saklı pay, mirasçıyı korumak için konulmuş bir kuraldır. Mirasçı kendi rızasıyla feragat ederse, korunacak bir menfaat kalmaz.

Feragat iki biçimde yapılabilir:

• İvazsız feragat. Mirasçı hiçbir karşılık almadan feragat eder. Sözleşmede aksi öngörülmedikçe altsoyu için sonuç doğurmaz.
• İvazlı feragat. Mirasçıya bir karşılık sağlanır. Bu hâlde, sözleşmede aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyu için de sonuç doğurur.

Uygulamada tipik senaryo şudur: baba, işletmeyi sürdürecek olan oğluna bırakmak ister. Diğer iki çocuğa sağlığında birer daire verir ve onlarla ivazlı feragat sözleşmesi yapar. Böylece ölümden sonra tenkis riski ortadan kalkar.

Feragat türleri ve sonuçları

Sağlararası Bağış: Görünürde Kolay, Riski Yüksek

En sık başvurulan yoldur: miras bırakan taşınmazını sağlığında bir çocuğuna devreder. Ancak bu, sanıldığı kadar kesin bir çözüm değildir.

TMK m.565 uyarınca aşağıdaki kazandırmalar ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabidir:

• Altsoya geri verilmemek kaydıyla yapılan mal varlığı devirleri
• Alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi
• Serbestçe dönme hakkı saklı tutularak yapılan bağışlamalar
• Ölümden önceki bir yıl içinde, âdet üzere verilen hediyeler dışında yapılan bağışlamalar
• Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapılan açık kazandırmalar

Bağış biçimlerinde tenkis riski

Görüldüğü üzere en çok tercih edilen iki yöntem — ölüme yakın yapılan bağış ve intifa hakkı saklı bağış — aslında en riskli olanlardır. İntifa saklı bağışta süre sınırı da işlemez; yıllar önce yapılmış olsa dahi tenkise tabidir.

MİRASTAN FERAGAT SÖZLEŞMESİ
(TMK m.528 uyarınca, resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmiştir)

TARAFLAR :

MİRAS BIRAKAN : ...  (TC: ...)
                Adres: ...

FERAGAT EDEN  : ...  (TC: ...)  — Miras bırakanın çocuğu
                Adres: ...

MADDE 1 — SÖZLEŞMENİN KONUSU

İşbu sözleşme, feragat edenin miras bırakan üzerindeki miras hakkından,
aşağıda belirtilen karşılık sağlanmak suretiyle FERAGAT etmesine
ilişkindir.

MADDE 2 — SAĞLANAN KARŞILIK

Miras bırakan, işbu sözleşmenin karşılığı olarak feragat edene;
... ili ... ilçesi ... ada ... parsel sayılı, ... nitelikli taşınmazı
devretmeyi kabul ve taahhüt eder. Devir işlemi işbu sözleşmenin
imzalanmasını takip eden ... gün içinde tapu müdürlüğünde
gerçekleştirilecektir.

MADDE 3 — FERAGATİN KAPSAMI

3.1. Feragat eden, miras bırakanın vefatı hâlinde mirasçılık sıfatından
     ve buna bağlı TÜM HAKLARDAN feragat ettiğini kabul eder.

3.2. Feragat, TMK m.506'da düzenlenen SAKLI PAY hakkını da KAPSAR.
     Feragat eden, miras bırakanın ölümünden sonra TENKİS davası
     açmayacağını kabul ve taahhüt eder.

3.3. İşbu feragat, TMK m.528/3 uyarınca bir karşılık sağlanarak
     yapıldığından, sözleşmede aksi öngörülmediğinden FERAGAT EDENİN
     ALTSOYU İÇİN DE SONUÇ DOĞURUR.

MADDE 4 — FERAGAT EDENİN BEYANI

Feragat eden;
a) Miras bırakanın mal varlığı hakkında bilgilendirildiğini,
b) Sağlanan karşılığın kendisi bakımından yeterli olduğunu,
c) İşbu sözleşmeyi hiçbir baskı ve zorlama altında kalmaksızın, kendi
   hür iradesiyle imzaladığını
beyan eder.

MADDE 5 — MİRAS BIRAKANIN TASARRUF SERBESTİSİ

Miras bırakan, işbu sözleşmeye rağmen mal varlığında serbestçe tasarrufta
bulunmaya devam eder.

MADDE 6 — ŞEKİL

İşbu sözleşme, TMK m.545 uyarınca RESMÎ VASİYETNAME ŞEKLİNDE, ... Noteri
huzurunda ve iki tanığın katılımıyla düzenlenmiştir.

Düzenleme tarihi : .../.../2026

MİRAS BIRAKAN          FERAGAT EDEN          TANIK 1          TANIK 2
     ...                    ...                 ...              ...

(NOT: Miras sözleşmesi niteliğindeki bu sözleşme, TMK m.545 uyarınca
resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmedikçe GEÇERSİZDİR. Tarafların
arzularını memura aynı zamanda bildirmeleri ve sözleşmeyi memurun ve
iki tanığın önünde imzalamaları zorunludur.)

İşletme Sürekliliği İçin Planlama

Aile şirketlerinde en sık karşılaşılan sorun, kurucunun ölümüyle şirketin mirasçılar arasında bloke olmasıdır. Bu riski azaltan araçlar:

• Miras sözleşmesi. İşletmeyi devralacak kişiye bağlayıcı taahhüt verir; vasiyetnameden güçlüdür.
• Diğer mirasçılarla feragat. Şirket dışı mal varlığı verilerek şirket paylarından feragat sağlanabilir.
• Vasiyeti yerine getirme görevlisi. TMK m.550 vd. uyarınca atanan görevli, geçiş dönemini yönetir.
• Tarımsal işletmede özgüleme. TMK m.659 vd. ve 5403 sayılı Kanun, tarımsal işletmenin ehil mirasçıya özgülenmesine imkân tanır.
• Şirket sözleşmesinde düzenleme. Sınırlı etkilidir; TTK m.596 uyarınca pay mirasçıya geçer, şirket ancak gerçek değer önerisiyle reddedebilir.

Ehliyet ve Zamanlama

Planlamanın en çok gözden kaçan yönü zamanlamadır. TMK m.502 uyarınca vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve on beş yaşını doldurmuş olmak; TMK m.503 uyarınca miras sözleşmesi yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmamak gerekir.

Ehliyet, tasarrufun yapıldığı anda aranır. İleri yaşta veya sağlık sorunları başladıktan sonra yapılan tasarruflar, sonradan TMK m.557/1 uyarınca ehliyetsizlik iddiasıyla iptal davasına konu olur.

Riski azaltan önlemler:

• Tasarrufun erken yapılması; sağlık sorunları başlamadan önce.
• Tasarruf tarihine yakın bir sağlık kurulu raporu alınması.
• Resmî şekil tercih edilmesi; noter ve tanıklar sonradan dinlenebilir.
• Tasarrufun gerekçesinin metinde açıklanması; keyfîlik iddiasını zayıflatır.
• Görüntü kaydı veya ek beyanlarla iradenin belgelenmesi.

Senaryo Bazlı Araç Seçimi

Doğru aracı seçmek, hedefin ne olduğuna bağlıdır. Aşağıdaki tablo, uygulamada en sık karşılaşılan hedefler için uygun araçları gösterir.

Hedefe göre araç seçimi

Tabloda görülen ortak nokta şudur: en güçlü çözümler tek bir araca değil, birden fazla aracın birlikte kullanılmasına dayanır. Örneğin işletmeyi bir çocuğa bırakmak isteyen kişi, yalnızca vasiyetname yaparsa diğer çocuklar tenkis davası açabilir. Miras sözleşmesi ile bağlayıcılık sağlayıp diğer çocuklarla ivazlı feragat sözleşmesi yaparsa, hem devir güvenceye alınır hem tenkis riski ortadan kalkar.

Planlama Öncesi Envanter

Hangi araç seçilirse seçilsin, planlama bir envanterle başlar. Neyin bırakılacağı bilinmeden kime bırakılacağı da kurgulanamaz.

1. Mal varlığını çıkarın. Taşınmazlar, araçlar, şirket payları, banka hesapları, menkul kıymetler, sigorta ve emeklilik birikimleri.
2. Borçları çıkarın. Krediler, kefaletler, vergi ve prim borçları. Net tereke buradan çıkar.
3. Mirasçıları belirleyin. Kimler saklı pay sahibi? Oranları nedir?
4. Tasarruf edilebilir kısmı hesaplayın. Planlamanın hareket alanı budur.
5. Daha önce yapılmış kazandırmaları listeleyin. Geçmiş bağışlar tenkis hesabına girecektir.
6. Mal rejimini kontrol edin. Eşin katılma alacağı terekeyi küçültür.
7. Yurt dışı varlık var mı bakın. Farklı hukuklar devreye girebilir.
8. Hedefi netleştirin. Eşitlik mi, işletme sürekliliği mi, belirli bir kişiyi koruma mı?
9. Aracı seçin ve şekle uygun düzenleyin.
10. Belgeleri güvenli saklayın ve ilgililerin varlığından haberdar olmasını sağlayın.

Sık Yapılan Hatalar

• Saklı payı yok saymak. Hiçbir tasarruf saklı payı ortadan kaldıramaz; tek istisna mirasçının feragatidir.
• İntifa saklı bağışa güvenmek. Süre sınırı olmaksızın tenkise tabidir.
• Ölüme yakın bağış yapmak. Son bir yıl içindeki bağışlar TMK m.565/3 kapsamındadır.
• Vasiyetname ile bağlayıcılık sağlanacağını sanmak. Vasiyetnameden her zaman dönülebilir; bağlayıcılık için miras sözleşmesi gerekir.
• Feragat sözleşmesini adi yazılı yapmak. TMK m.545 uyarınca resmî vasiyetname şekli zorunludur.
• Şirket sözleşmesine güvenmek. TTK m.596 uyarınca pay yine mirasçıya geçer.
• Planlamayı geç bırakmak. Ehliyet tasarruf anında aranır; geç yapılan tasarruflar iptal riski taşır.
• Birden fazla vasiyetnamede sınırlama kaydı koymamak. TMK m.544 uyarınca sonraki öncekinin yerini alabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Miras planlaması nedir?

Kişinin sağlığında, ölümünden sonra mal varlığının kime ve nasıl geçeceğini hukuki araçlarla düzenlemesidir. Amaç, mirasçılar arasındaki uyuşmazlığı önlemek, işletmenin sürekliliğini sağlamak ve vergi yükünü öngörülebilir kılmaktır.

Vasiyetname ile miras sözleşmesi arasındaki fark nedir?

Vasiyetname tek taraflı bir tasarruftur; miras bırakan her zaman dönebilir. Miras sözleşmesi ise iki taraflıdır ve TMK m.546 vd. uyarınca kural olarak tek taraflı dönülemez. Bağlayıcılık aranıyorsa miras sözleşmesi tercih edilir.

Saklı pay aşılabilir mi?

Hayır. Hiçbir ölüme bağlı tasarruf, TMK m.505-506’da düzenlenen saklı payları ortadan kaldıramaz. Saklı payı zedeleyen tasarruflar TMK m.560 vd. uyarınca tenkise tabidir. Planlamanın en temel sınırı budur.

Mirastan feragat sözleşmesi nedir?

TMK m.528 uyarınca miras bırakan, bir mirasçısı ile karşılıksız veya bir karşılık sağlanarak mirastan feragat sözleşmesi yapabilir. Feragat eden, mirasçılık sıfatını kaybeder. Bu, saklı payı aşmanın tek meşru yoludur; çünkü mirasçının kendi rızasına dayanır.

Feragat sözleşmesi hangi şekilde yapılır?

Miras sözleşmesi niteliğinde olduğundan TMK m.545 uyarınca resmî vasiyetname şeklinde, yani noter veya sulh hâkimi huzurunda iki tanıkla düzenlenmesi gerekir.

Sağlığında bağış yapmak çözüm müdür?

Kısmen. Bağış terekeden çıkarır; ancak TMK m.565 uyarınca tenkise tabi olabilir. Özellikle ölümden önceki bir yıl içinde yapılan bağışlar ile serbestçe dönme hakkı saklı tutularak yapılan bağışlar tenkis kapsamındadır.

İntifa hakkı saklı bağış işe yarar mı?

Malın mülkiyetini devrederken kullanımı kendinde tutmayı sağlar; ancak tenkis bakımından koruma sağlamaz. Yargıtay uygulamasında intifa hakkı saklı tutularak yapılan bağışlamalar, TMK m.565/3 kapsamında değerlendirilmekte ve süre sınırı olmaksızın tenkise tabi tutulmaktadır.

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi kullanılabilir mi?

Kullanılabilir. TBK m.611 vd.’da düzenlenen bu sözleşme ivazlıdır ve bakım edimi karşılığında devir yapılır. Ancak devredilen malın değeri ile sağlanan bakımın değeri arasında aşırı oransızlık varsa, aradaki fark ivazsız kazandırma sayılarak tenkise tabi tutulabilir.

Hayat sigortası planlama aracı mıdır?

Sınırlı ölçüde. TMK m.509 uyarınca sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri terekeye eklenir ve TMK m.567 uyarınca tenkise tabi olur. Ancak ödeme doğrudan lehdara yapıldığından, nakit ihtiyacı bakımından pratik bir avantaj sağlar.

Şirket yapısı kurmak faydalı mı?

Aile şirketi kurulması ve mal varlığının şirkete devredilmesi, yönetim sürekliliği sağlar. Ancak paylar yine terekeye girer ve saklı pay kuralları uygulanır. Esas sözleşmedeki devir kısıtlamaları, mirasçının ortak olmasını engelleyemez; yalnızca gerçek değer önerisiyle red imkânı sağlar.

Vasiyeti yerine getirme görevlisi atamak ne sağlar?

TMK m.550 vd. uyarınca atanan görevli, tereke işlemlerini yürütür ve vasiyetin yerine getirilmesini sağlar. Mirasçılar arasında uyuşmazlık beklenen veya birden fazla ülkede mal varlığı bulunan terekelerde süreci belirgin biçimde hızlandırır.

Aile konutu için özel bir düzenleme yapılabilir mi?

Evet. TMK m.652 uyarınca sağ kalan eş, miras hakkına mahsuben konut ve ev eşyası üzerinde mülkiyet hakkı tanınmasını isteyebilir. Miras bırakan bunu vasiyetnamesinde de düzenleyebilir; ancak tasarruf edilebilir kısımla sınırlıdır.

Planlama vergiyi azaltır mı?

Doğrudan bir vergi kaçınma aracı yoktur. Ancak sağlığında yapılan devirler ile ölümle intikal farklı vergi rejimlerine tabidir. Ayrıca miras taksiminin önceden planlanması, mirasçıların taşınmaz satışlarında ticari kazanç riskini azaltabilir.

Planlama ne zaman yapılmalıdır?

Ehliyet, tasarrufun yapıldığı anda aranır. İleri yaşta veya sağlık sorunları başladıktan sonra yapılan tasarruflar, sonradan ehliyetsizlik iddiasıyla iptal davasına konu olabilir. Bu nedenle planlamanın erken ve sağlık raporuyla desteklenerek yapılması tavsiye edilir.