Her kamulaştırma bir kamu yararı kararıyla doğar: yol, okul ve hastane gibi klasik amaçlar tartışmasızdır ama kentsel projeler ve özel şirket lehine kamulaştırmalar denetimin yoğunlaştığı alanlardır. Kararı kanunun yetkilendirdiği merciler alır ve çoğu senaryoda onay makamının imzasıyla tamamlanır — kararsız veya onaysız kamulaştırma ağır sakatlıktır. Denetim, kamulaştırma işlemlerine karşı davayla yapılır; amaç dışı bırakılan taşınmazda ise malikin geri alma hakkı doğar.
Tarlanız kamulaştırılıyor — kararın altında hangi merci, hangi amaç yazıyor?
Hukukçular Evi Ankara — durumunuza özel değerlendirme için bize ulaşın.
Mülkiyeti Deviren Tek Cümle
Anayasanın mülkiyet güvencesi ile devletin kamulaştırma yetkisi, tek bir kavramın köprüsünde buluşur: kamu yararı — özel mülkiyete el uzatmanın anayasal bileti: yol geçecekse, baraj kurulacaksa, hastane yükselecekse; bireyin tapusu, toplumun ihtiyacına (bedeli ödenerek) yol verir. Ve bu buluşmanın hukuki doğum anı, çoğu malikin adını bile duymadığı bir işlemdir: kamu yararı kararı — kamulaştırma sürecinin ilk, kurucu ve en az denetlenen adımı: bedel kavgalarının gürültüsünde unutulan bu karar; aslında bütün sürecin meşruiyet temelidir: karar yoksa kamulaştırma yoktur, karar sakatsa süreç sakattır — ve malikin en güçlü ama en az kullanılan savunma alanı, çoğu kez bedel bilirkişisinin raporunda değil, bu kararın amacında, mercisinde ve onayında saklıdır. Bu rehber; kamu yararı kavramının sınır tartışmalarını, karar-onay mercileri zincirini, yargısal denetimin nasıl işlediğini, özel şirket lehine kamulaştırmanın özel dünyasını ve amaç dışı kalan malın geri alınması hakkını anlatıyor.
Kavramın Sınırları ve Karar-Onay Zinciri
Kamu yararı nedir — ve nerede tartışılır: Kavramın çekirdeği tartışmasızdır: yol, köprü, baraj, okul, hastane, altyapı — toplumun ortak ihtiyacına doğrudan hizmet eden klasik amaçlar: bu çekirdekte dava, amacın kendisiyle değil uygulamasıyla ilgilenir. Tartışma, çeperde büyür: kentsel dönüşüm ve konut projeleri — kamu eliyle üretilen konutun, hangi noktadan sonra “kamu yararı” olmaktan çıkıp piyasa faaliyetine dönüştüğü; gelir amaçlı projeler — kamulaştırılan alanın ticari geliştirmeye açılması; ve üçüncü kişi lehine sonuç doğuran kamulaştırmalar: bu çeperde yargısal denetim, amacın gerçekliğini ve toplumsal ihtiyaçla bağını sorgular — “kamu yararı” etiketi, denetimden muafiyet zırhı değildir: etiketin altındaki projenin kimliği, davanın konusudur. Kim karar verir — mercilerin zinciri: Kanun, kamu yararı kararını verecek mercileri idare türlerine göre tek tek sayar: köy-belediye-il düzeyindeki ihtiyaçlarda ilgili idarelerin yetkili organları (meclisler, encümenler, yönetim kurulları), kamu kurumlarında kendi karar organları, bakanlık düzeyindeki işlerde ilgili bakanlığın iradesi — ve zincirin ikinci halkası: onay: kanunun öngördüğü senaryolarda kamu yararı kararı, üst makamın (valilik ve ilgili üst mercilerin) onayıyla tamamlanır: karar + onay = doğmuş bir kamu yararı iradesi — bu zincirin pratikteki değeri, malikin denetim listesidir: kararı kim almış — o merci yetkili mi; onay gereken hâl mi — onay var mı; kararın kapsamı benim taşınmazımı içeriyor mu? Yetkisiz mercinin kararı, onaysız kalmış irade, kapsamı belirsiz kararlar: sürecin doğum belgesindeki bu sakatlıklar, bedel tartışmasından bağımsız birer iptal sebebidir. Kanunun kimi senaryolarda tanıdığı kolaylık da bilinmelidir: bazı plan-program temelli işlerde ayrıca kamu yararı kararı alınmasına gerek görülmeyen hâller — onaylı imar planlarının kendisinin bu iradeyi taşıdığı kabul edilen durumlar: malikin analizi, “karar yok” itirazından önce bu istisna haritasını da taramalıdır.
Denetim Yolu, Özel Şirket Boyutu ve Geri Alma Hakkı
Yargısal denetim — nerede, nasıl: Kamu yararı kararının denetimi, kamulaştırma sürecinin yargı haritasında yaşar: malikin önüne süreç, çoğu kez sonraki işlemlerle (satın alma görüşmesi davetleri, bedel tespiti ve tescil davası) gelir — ve idari yargıdaki iptal kulvarında; kamu yararı kararının hukukiliği, dayandığı amacın gerçekliği, mercinin yetkisi ve onay zincirinin tamlığı denetimin merkez konularıdır: asliye hukuk önündeki bedel davasında yürüyen malikin, idari kulvardaki iptal imkânlarını (sürelerin kamulaştırma düzenindeki özel işleyişiyle) vekille eş zamanlı analiz etmesi; iki cepheli savunmanın ta kendisidir — bedel, “kaça gidiyor” sorusudur; kamu yararı denetimi, “gitmeli mi” sorusu: ikinci soruyu hiç sormayan malik, savunmasının yarısını kullanmamış olur. Özel şirket lehine kamulaştırma — çeperin en hassas odası: Modern altyapı ekonomisinin gerçeği: enerji santralleri, iletim hatları, boru hatları, madenler — kamulaştıran görünürde devlet, yararlanan lisans sahibi özel şirkettir: hukuk bu modeli tanır — düzenleyici kurumların (enerji alanında olduğu gibi) lisans sahibi yatırımlar için işlettiği kamu yararı-kamulaştırma mekanizmaları: meşruiyetin anahtarı, faaliyetin kamu hizmeti niteliğidir — elektriğin iletimi, şirket kârından bağımsız bir toplumsal ihtiyaçtır; denetimin hassasiyeti de aynı yerdedir: lisansın kapsamı, güzergâh-saha zorunluluğu ve özel yararın kamu yararını yutmadığının denetimi — irtifak modeliyle yetinme ilkesi (o dengeyi irtifak rehberimizde işledik) bu odada özellikle güçlü çalışır. Geri alma hakkı — amacın ömür boyu denetimi: Kamu yararı, karar günü söylenip unutulan bir söz değildir: kanun, amacın gerçekleşmesini izler — kamulaştırılan taşınmaz; kamulaştırma amacına uygun hiçbir işlem-tesisat yapılmaksızın, kanunun öngördüğü süre boyunca olduğu gibi bırakılırsa: malik (ve mirasçıları), ödenen bedeli (kanuni düzeniyle) iade ederek taşınmazını geri alabilir — “yol için alındı, on yıldır boş duruyor” tablosunun hukuki cevabı budur: geri alma hakkının kendi süre disiplini (hakkın doğumundan itibaren işleyen kullanma süresi) vardır ve kaçırılması, hakkı düşürür: eski tapusunu özleyen malikin ödevi; taşınmazın akıbetini izlemek, amaç dışılığı belgelemek (fotoğraf-tespit zinciri) ve saati vekille kurmaktır — amaç değişiklikleri (başka kamu hizmetine tahsis) ise bu hakkın sınır tartışmalarını oluşturur. Malik protokolü — altı satır: (1) Tebligatla gelen sürecin doğum belgesini iste: kamu yararı kararının tarihi, mercisi, onayı, kapsamı — dosyanın ilk sayfası budur. (2) Merci-onay zincirini denetle: yetkisizlik ve onaysızlık, bedelden bağımsız iptal sebepleridir. (3) Amacın kimliğini sorgula: proje gerçekten toplumsal ihtiyaç mı, etiketli bir ticari geliştirme mi — çeper vakalarında iptal kulvarını erken aç. (4) İki cepheyi eş zamanlı yönet: bedel davası “kaça”, iptal analizi “gitmeli mi” sorusudur. (5) Özel şirket lehine süreçlerde lisans-güzergâh zorunluluğunu ve irtifakla yetinme imkânını masaya koy. (6) Kamulaştırma sonrası taşınmazı izle: amaç gerçekleşmiyorsa geri alma saatini kur — fotoğrafla, tespitle, takvimle. Kapanış: Kamu yararı kararı, kamulaştırmanın hem doğum belgesi hem ömür boyu senedidir: doğumda sakatsa süreç sakat, ömründe tutulmazsa taşınmaz geri döner — mülkiyetin gerçek güvencesi, bedelin sıfırlarında değil; şu üç sorunun sorulmasındadır: amaç gerçek mi, merci yetkili mi, söz tutuldu mu? — soran malik, tapusunu bedelle değil, hukukla savunur.
Karar–Onay Zinciri: Kim Verir, Kim Onaylar?
Kamu yararı kararı tek bir imzayla doğmaz; idarenin türüne göre farklı bir zincir işler.
| İdare | Karar ve onay |
|---|---|
| Belediye | Belediye meclisi karar verir; onay mercii ayrıca belirlenir |
| İl özel idaresi | İl genel meclisi kararı ve valilik onayı |
| Bakanlık ve merkezî idare | İlgili bakanlık düzeyinde karar ve onay |
| Özel şirket | Kendi başına karar veremez; yetkili idare eliyle yürütülür |
| Onaysız karar | Hüküm doğurmaz; sonraki işlemler sakatlanır |
Son satır dosya incelemesinin ilk durağıdır. Kamu yararı kararı, onay merci tarafından onaylanmadıkça sonuç doğurmaz; onaysız bir karara dayanılarak yürütülen kamulaştırma işlemleri de bu sakatlıktan etkilenir. Bu nedenle taşınmaz sahibi, idareye başvurarak karar ve onay belgelerinin örneğini istemeli; tarihleri, sayıları ve imza yetkilerini denetlemelidir. Bu belgeler sunulmuyorsa, bu durum başlı başına bir itiraz gerekçesidir.
İptal Davası: Ne Zaman, Nereye?
Kamu yararı kararına karşı yargı yolu açıktır; ancak süre ve mercide hata sık yapılır.
- Görevli yargı. Kararın iptali istemi idari yargıda incelenir.
- Süre. İdari dava açma süresi kısadır; tebliğ veya öğrenme tarihinden işler.
- Yürütmenin durdurulması. Ayrıca ve gerekçeli olarak istenmelidir.
- Gerekçe. Kamu yararının bulunmadığı, alternatif güzergâh olduğu veya ölçüsüzlük ileri sürülebilir.
- Bedel davası ayrı. Bedel tespiti ve tescil davası adli yargıda görülür.
Beşinci madde iki ayrı dosyayı aynı anda yürütmeyi gerektirir. Kamu yararı kararının iptali idari yargıda görülürken, bedel tespiti ve tescil davası adli yargıda sürer ve genellikle daha hızlı sonuçlanır. Bu nedenle yalnızca idari davaya güvenmek, taşınmazın tescil edilmesiyle sonuçlanabilir. Doğru strateji; her iki dosyayı birlikte takip etmek ve bedel davasında idari davanın bekletici mesele yapılmasını talep etmektir.
İlan süresi bittikten sonra dikilen ağaç bedele yansımaz
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
Acele Kamulaştırmada Farklar
Bazı işlerde olağan usul yerine hızlandırılmış bir yol izlenir; malikin hakları da buna göre değişir.
| Ölçüt | Açıklama |
|---|---|
| Amaç | Gecikmesinde sakınca bulunan işlerde ivedi el koyma |
| Sıralama | Önce el konur, bedel tespiti sonra tamamlanır |
| Malikin hakkı | Bedel hakkı ortadan kalkmaz; tespit davası sürer |
| Denetim | Aceleliğin gerçekten bulunup bulunmadığı yargısal denetime tabidir |
| Değerleme tarihi | El koyma ile ödeme arasındaki gecikme faiz talebini gündeme getirir |
Son satır maliklerin en çok kaybettiği kalemdir. Acele el koyma ile bedelin fiilen ödenmesi arasında uzun süre geçebilir; bu süre boyunca taşınmaz kullanılamaz hâle gelirken bedel de değer kaybeder. Bu nedenle bedel davasında; el koyma tarihinden itibaren faiz talebi açıkça ileri sürülmeli, ayrıca taşınmazdan yararlanamama nedeniyle doğan zarar kalemleri değerlendirilmelidir. Talep edilmeyen faize hükmedilmeyebilir.
Geri alma hakkı bakımından hatırlatma: kamulaştırılan taşınmaz, öngörülen amaçla kullanılmadığında malikin taşınmazı geri alma imkânı gündeme gelebilir. Bu hakkın kullanılabilmesi için kanunda öngörülen sürelerin ve koşulların gerçekleşmesi aranır; bu nedenle kamulaştırma sonrasında taşınmazın fiilen ne amaçla kullanıldığı takip edilmelidir.
Maliki bulunamayan taşınmazlarda ilanen tebligat ve mirasçının yolu için maliki bulunamayan taşınmaz rehberimize, idari yargıda harç, gider ve adli yardım için idari yargı giderleri rehberimize bakabilirsiniz.
Kararı Kim Verir? Merciler Kanunla Tek Tek Sayılmıştır
Kamu yararı kararı, herhangi bir idari birimin verebileceği genel bir karar değildir. 5. madde, hangi kamulaştırmada hangi merciin karar vereceğini bent bent sayar. Bu sayım tahdididir: yetkisiz merciin verdiği karar, kamulaştırmanın temelini sakatlar.
| Kamulaştırma kimin yararına | Kararı veren mercii |
|---|---|
| 3. maddenin ikinci fıkrasındaki amaçlarla yapılan kamulaştırmalar | İlgili bakanlık |
| Köy yararına | Köy ihtiyar kurulu |
| Belediye yararına | Belediye encümeni |
| İl özel idaresi yararına | İl daimi encümeni |
| Devlet yararına | İl idare kurulu |
| Yükseköğretim Kurulu yararına | Yükseköğretim Kurulu |
| Üniversite, TRT, Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu yararına | Yönetim kurulları |
| Aynı ilçedeki birden çok köy ve belediye yararına | İlçe idare kurulu |
| Bir il içinde birden çok ilçeye bağlı köy ve belediyeler yararına | İl idare kurulu |
| Ayrı illere bağlı birden çok kamu tüzelkişisi yararına | Cumhurbaşkanı |
| Birden çok il sınırı içindeki Devlet yararına | Cumhurbaşkanı |
| Kamu kurumları yararına | Yönetim kurulu veya idare meclisi; yoksa yetkili idare organları |
| Gerçek kişiler ve özel hukuk tüzelkişileri yararına | Başvuru üzerine, denetimine bağlı oldukları köy, belediye, özel idare veya bakanlık |
Karar Tek Başına Yetmez: Onay Aşaması
Kamu yararı kararı, kural olarak bir onay ile tamamlanır. 6. madde onay mercilerini şöyle belirler: köy ihtiyar kurulları ve belediye encümenleri kararları ilçelerde kaymakamın, il merkezlerinde valinin; ilçe idare kurulları, il daimi encümenleri ve il idare kurulları kararları valinin; üniversite yönetim kurulu kararları rektörün; Yükseköğretim Kurulu kararları Kurul başkanının; TRT yönetim kurulu kararları genel müdürün; Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yönetim Kurulu kararları Yüksek Kurum Başkanının; kamu kurumları yönetim kurulu veya idare meclisleri ya da yetkili idare organları kararları denetimine bağlı oldukları bakanın; gerçek kişiler veya özel hukuk tüzelkişileri yararına köy, belediye veya özel idarece verilen kararlar valinin onayı ile tamamlanır.
İki istisna vardır. Birincisi: Cumhurbaşkanı veya bakanlıklar tarafından verilen kamu yararı kararlarının ayrıca onaylanması gerekmez.
İkincisi ve uygulamada çok daha sık karşılaşılanı: onaylı imar planına veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine göre yapılacak hizmetler için ayrıca kamu yararı kararı alınmasına ve onaylanmasına gerek yoktur. Bu durumlarda yetkili icra organınca kamulaştırma işlemine başlanıldığını gösteren bir karar alınır.
Bu istisna, imar planına dayanan kamulaştırmalarda “kamu yararı kararı yok” itirazının çoğu zaman sonuç vermemesinin sebebidir. Ancak istisnanın koşulu, planın onaylı olmasıdır; onaysız veya yürürlükte olmayan bir plana dayanılması hâlinde istisna işlemez.
Ödenek Şartı: Parası Olmayan İdare Başlayamaz
3. maddenin son fıkrası kısa ama bağlayıcıdır: idarelerce yeterli ödenek temin edilmeden kamulaştırma işlemlerine başlanılamaz. Bu hüküm 2001 yılında 4650 sayılı Kanun’la eklenmiştir.
Aynı madde, kamulaştırmanın mali temelini de kurar: idareler, kanunlarla ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını, bedellerini nakden ve peşin olarak veya kanunda sayılan hâllerde eşit taksitlerle ödemek suretiyle kamulaştırabilir.
Yani kamulaştırmanın üç ayağı vardır ve üçü de başlangıçta bulunmalıdır: kamu yararı, yasal görev çerçevesinde bir hizmet veya teşebbüs, ve ödenek.
Büyük Projelerde Kamu Yararı Kararının İlanı ve Beş Yıllık Kısıt
Kamu yararı kararının ilanı, büyük projelerde malikin mülkiyet hakkını doğrudan sınırlayan bir sonuca bağlanmıştır. 25. maddeye göre; baraj, sulama şebekeleri ve boru hatları, karayolu, demiryolu, liman ve havaalanı gibi gelecek yıllara sari büyük projelerde kamu yararı kararı, kamulaştırılacak taşınmazların bulunduğu mahalle ve/veya köy muhtarlığında on beş gün süre ile asılmak suretiyle ilan edilir.
İlan süresinin bitiminden itibaren, kamulaştırılacak taşınmazlar üzerine yapılan sabit tesisler ile dikilen ağaçların bedeli kamulaştırma bedelinin tespitinde dikkate alınmaz. Bu sınırlama beş yıl sürer.
Maddenin önceki hâlinde bu beş yıllık sürenin Cumhurbaşkanı tarafından bir defaya mahsus beş yıl daha uzatılabileceği öngörülüyordu. Anayasa Mahkemesi, 16 Temmuz 2020 tarihli E.2018/104, K.2020/39 sayılı kararıyla bu uzatma imkânını iptal etmiştir. Bugün itibarıyla kısıt süresi beş yıldır ve uzatılamaz.
Mülkiyet Alınmadan Kullanım: İrtifak ve Yeraltı Yapıları
Kamu yararı her zaman mülkiyetin alınmasını gerektirmez. 4. madde, amaç için yeterli olduğu takdirde taşınmazın belirli kesimi, yüksekliği, derinliği veya kaynak üzerinde kamulaştırma yoluyla irtifak hakkı kurulabileceğini düzenler.
Aynı maddede özel bir düzenleme daha vardır: maliklerin mülkiyet hakkının kullanılmasının engellenmemesi ve can ve mal güvenliği bakımından gerekli önlemlerin alınması kaydıyla, kamu yararına dayalı olarak taşınmazların üstünde teleferik ve benzeri ulaşım hatları ile her türlü köprü, altında ise metro ve benzeri raylı taşıma sistemleri ile tünel yapılabilir. Mülkiyet hakkının kullanımı engellenmiyorsa taşınmaza ilişkin herhangi bir kamulaştırma yapılmaz ve yapılan yatırım nedeniyle taşınmaz maliklerinden değer artış bedeli alınamaz.
Bu fıkranın önceki hâlinde bir cümle daha vardı: taşınmaz sahiplerine bu işlemler nedeniyle kamulaştırma, tazminat ve benzeri nam altında herhangi bir ücret ödenmeyeceği. Anayasa Mahkemesi, 14 Mayıs 2015 tarihli E.2014/177, K.2015/49 sayılı kararıyla bu cümleyi iptal etmiştir.
İptalin pratik sonucu şudur: taşınmazın altından metro veya tünel, üstünden köprü veya teleferik geçmesi hâlinde malikin tazminat talebinin peşinen reddedileceğine dair kanuni bir engel kalmamıştır. Mülkiyet hakkının kullanımının fiilen engellendiği veya değerin düştüğü hâllerde talep ileri sürülebilir.
Kamu Yararı Kararına Karşı Ne Yapılabilir?
Kamu yararı kararı bir idari işlemdir ve kamulaştırma işleminin bütünü içinde denetlenir. 14. madde uyarınca malik, 10. madde gereğince mahkemece yapılan tebligat gününden veya ilan tarihinden itibaren otuz gün içinde kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal davası açabilir.
İptal davasında incelenecek başlıklar arasında şunlar öne çıkar:
- Yetki. Kararı 5. maddede o kamulaştırma için gösterilen mercii mi verdi?
- Onay. 6. maddeye göre gereken onay alınmış mı? Onay gerekmiyorsa istisna gerçekten uygulanabilir mi?
- Sebep. Kamulaştırma, idarenin kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapmakla yükümlü olduğu bir hizmet veya teşebbüs için mi yapılıyor?
- Ödenek. İşleme başlanmadan önce yeterli ödenek temin edilmiş mi?
- Ölçülülük. Mülkiyetin tamamının alınması gerekli mi, yoksa 4. madde uyarınca irtifak hakkı amaç için yeterli mi?
- Satın alma usulü. 8. madde uyarınca öncelikle uygulanması esas olan satın alma usulü işletilmiş mi?
Bu davalarda 14. madde uyarınca idari yargıda açılan davalar öncelikle görülür. Ayrıca iştirak hâlinde veya müşterek mülkiyette paydaşların tek başına dava hakkı vardır; ancak açılan davaların sonuçları dava açmayanları etkilemez.
Kamu yararı kararına itiraz için görüşelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
Sıkça Sorulan Sorular
Kamu yararı kararı olmadan kamulaştırma yapılabilir mi?
Hayır; karar, sürecin kurucu ilk adımı ve meşruiyet temelidir — kararsız kamulaştırma ağır sakatlıktır: bununla birlikte kanun, kimi plan-program temelli işlerde onaylı imar planlarının bu iradeyi taşıdığı kabul edilen istisna hâller öngörür: malikin analizi, ‘karar yok’ itirazından önce bu istisna haritasını da taramalıdır.
Kamu yararı kararını kim verir, onay gerekir mi?
Kanun mercileri idare türlerine göre sayar: yerel ihtiyaçlarda ilgili idarelerin yetkili organları, kurumlarda karar organları, bakanlık işlerinde bakanlık iradesi — ve öngörülen senaryolarda karar, valilik gibi üst makamın onayıyla tamamlanır: yetkisiz merci ve onaysız irade, bedelden bağımsız iptal sebepleridir.
Kamulaştırmanın amacına itiraz edebilir miyim?
Evet; çekirdek amaçlar (yol, okul, hastane) tartışmasızdır ama çeper geniştir — kentsel projelerin, gelir amaçlı geliştirmelerin ve üçüncü kişi lehine sonuç doğuran kamulaştırmaların denetiminde yargı, amacın gerçekliğini ve toplumsal ihtiyaçla bağını sorgular: bedel davası ‘kaça’ sorusudur, kamu yararı denetimi ‘gitmeli mi’ sorusu — iki cephe eş zamanlı yönetilir.
Özel enerji şirketi için tarlam kamulaştırılabilir mi?
Evet; düzenleyici kurumların lisans sahibi yatırımlar için işlettiği kamu yararı-kamulaştırma mekanizmaları hukuken tanınır — meşruiyetin anahtarı faaliyetin kamu hizmeti niteliğidir: denetim, lisans kapsamını, güzergâh-saha zorunluluğunu ve özel yararın kamu yararını yutmadığını sorgular; irtifakla yetinme ilkesi bu alanda güçlü çalışır.
Kamulaştırılan arazim yıllardır boş duruyor, geri alabilir miyim?
Kanunun geri alma hakkı işler: taşınmaz, kamulaştırma amacına uygun hiçbir işlem yapılmaksızın öngörülen süre boyunca olduğu gibi bırakılmışsa malik ve mirasçıları, ödenen bedeli kanuni düzeniyle iade ederek taşınmazı geri alabilir — hakkın kendi kullanma süresi vardır ve kaçırılırsa düşer: akıbeti izlemek, amaç dışılığı belgelemek ve saati vekille kurmak şarttır.
📚 İlgili Rehberler
Kamu yararı denetimi, iptal davaları ve geri alma talepleri için
Hukukçular Evi Ankara — durumunuza özel değerlendirme için bize ulaşın.
Kamu yararı kararını kim verir?
2942 sayılı Kanun’un 5. maddesi mercileri tek tek sayar: belediye yararına belediye encümeni, köy yararına köy ihtiyar kurulu, Devlet yararına il idare kurulu, il özel idaresi yararına il daimi encümeni gibi. Sayım tahdididir.
Kamu yararı kararı onaylanmak zorunda mı?
Kural olarak evet; 6. madde onay mercilerini belirler. Cumhurbaşkanı veya bakanlıklar tarafından verilen kararların ayrıca onaylanması gerekmez.
İmar planına dayanan kamulaştırmada ayrıca kamu yararı kararı gerekir mi?
Hayır. 6. maddenin son fıkrası uyarınca onaylı imar planına veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine göre yapılacak hizmetler için ayrıca kamu yararı kararı alınmasına ve onaylanmasına gerek yoktur; yetkili icra organınca işleme başlanıldığını gösteren bir karar alınır.
İdare ödenek olmadan kamulaştırmaya başlayabilir mi?
Hayır. 3. maddenin son fıkrası, idarelerce yeterli ödenek temin edilmeden kamulaştırma işlemlerine başlanılamayacağını düzenler.
Büyük projelerde kamu yararı kararı nerede ilan edilir?
25. madde uyarınca baraj, karayolu, demiryolu, liman, havaalanı gibi gelecek yıllara sari büyük projelerde karar, taşınmazların bulunduğu mahalle ve/veya köy muhtarlığında on beş gün süreyle asılarak ilan edilir.
Bu ilandan sonraki kısıt kaç yıl sürer?
Beş yıldır. Maddede yer alan ve bu sürenin Cumhurbaşkanınca bir defaya mahsus beş yıl uzatılabileceğini öngören ibare, Anayasa Mahkemesi’nin 16 Temmuz 2020 tarihli E.2018/104, K.2020/39 sayılı kararıyla iptal edilmiştir.
Taşınmazımın altından metro geçiyor, tazminat isteyebilir miyim?
4. maddede yer alan ve bu işlemler nedeniyle taşınmaz sahiplerine kamulaştırma, tazminat ve benzeri nam altında ücret ödenmeyeceğini öngören cümle, Anayasa Mahkemesi’nin 14 Mayıs 2015 tarihli E.2014/177, K.2015/49 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Talebi peşinen engelleyen kanuni bir kural bulunmamaktadır.
