Doğrudan Temin Usulü: İlansız-Teminatsız Alımın Kuralları ve Kırmızı Çizgileri

Doğrudan temin, 4734 sayılı Kamu İhale Kanununda bir ihale usulü olarak sayılmaz. Kanunun 18 inci maddesi üç ihale usulü öngörür; doğrudan temin ise 22 nci maddede ayrıca düzenlenmiş bir temin yöntemidir. Bu ayrım, sürecin tamamını belirler.

1) İhale Usulü Değil, Temin Yöntemi

Dördüncü satır sistemin anahtarıdır: doğrudan temin, Kanunun ihale usullerini sayan maddesinde yer almaz.

Maddenin kendi ifadesi de bunu yansıtır: hükümde ihale yapılmasından değil, ihtiyaçların doğrudan temini usulüne başvurulabilmesinden söz edilir.

Bu nedenle doğrudan teminde teklif değerlendirmesi, kesinleşen ihale kararı ve benzeri ihale kurumları aynı biçimde işlemez. Katmanlı alım rejimlerinde benzer bir ayrım için çerçeve anlaşma incelememize bakabilirsiniz.

2) Çatı Kural: İlansız ve Teminatsız

Aşağıda belirtilen hâllerde ihtiyaçların ilân yapılmaksızın ve teminat alınmaksızın doğrudan temini usulüne başvurulabilir.

Üçüncü satır belirleyicidir: madde sayma yöntemiyle yazılmıştır, genel bir yetki vermez.

Dördüncü satır ise idareye tercih bırakır; şartlar oluşsa bile idare ihale usulünü tercih edebilir.

3) Maddedeki Hâller

Birinci satırdaki “tespit edilmesi” ibaresi bir ispat yükü doğurur: tek kaynak iddiası dosyada gösterilmelidir.

Üçüncü satır üç şartı birlikte arar: uyum zorunluluğu, asıl sözleşmeye dayanma ve üç yıllık süre sınırı.

Yedinci ve sekizinci satır, avukatlık hizmet alımlarının Kanunda iki ayrı bentle düzenlendiğini gösterir.

(c) bendindeki üç yıl

Üçüncü satırdaki ifade toplam süreyi ölçer; art arda düzenlenen sözleşmeler ayrı ayrı değil birlikte hesaplanır.

Bu nedenle (c) bendi süresiz bir bağlanma imkânı sağlamaz; üç yıl sonunda ihale gündeme gelir.

4) Usulün Hafifletilmiş Yanı

Bu maddeye göre yapılacak alımlarda, ihale komisyonu kurma ve 10 uncu maddede sayılan yeterlik kurallarını arama zorunluluğu bulunmaksızın, ihale yetkilisince görevlendirilecek kişi veya kişiler tarafından piyasada fiyat araştırması yapılarak ihtiyaçlar temin edilir.

Dördüncü satır maddenin tek pozitif yükümlülüğüdür: usul hafifletilmiştir ama fiyat araştırması kaldırılmamıştır.

Birinci ve ikinci satırdaki ifadeler “zorunluluk bulunmaksızın” biçimindedir; yani idare isterse komisyon kurabilir veya yeterlik arayabilir.

Bu nedenle “doğrudan temin denetimsizdir” algısı yanlıştır: fiyat araştırması yapılmaması, usulün kendi şartının ihlalidir. Alım sürecindeki yasak fiiller için 4734 m.17 incelememize bakabilirsiniz.

5) Elektronik Uygulama: 2023 Tarihli Tebliğ

Doğrudan teminin uygulanma biçimi, 11 Temmuz 2023 tarihli Resmî Gazetede yayımlanan ve 1 Şubat 2024 tarihinde yürürlüğe giren Tebliğ ile önemli ölçüde değişmiştir.

Alımlar; ilan/duyuru yapılması, teminat alınması, ihale komisyonu kurulması ve 10 uncu maddede sayılan yeterlik kurallarının aranması zorunluluğu bulunmaksızın, harcama yetkilisince görevlendirilecek kişi veya kişiler tarafından piyasada fiyat araştırması yapılarak gerçekleştirilebilir.

İkinci satır uygulamanın görünürlüğünü değiştirir: ilan zorunlu olmasa da, EKAP üzerinden duyuru imkânı getirilmiştir.

Dördüncü satır ise fiyat araştırmasını yöntemli hâle getirir ve keyfî fiyat tespitine karşı bir ölçüt sağlar.

Birinci satır nedeniyle, fiyat araştırmasının kaydı artık elektronik ortamdan da izlenebilir.

6) Parasal Limit Tavanı (m.62)

Kanun, doğrudan teminin kural hâline gelmesini önlemek için bir üst sınır koymuştur.

Üçüncü satır, parasal limit bendinin sınırsız kullanılmasını engeller.

Dördüncü satır ise tavanın aşılabilmesini bir ön izne bağlar.

Dikkat edilmesi gereken nokta, tavanın yalnızca parasal limit dâhilindeki alımlara ilişkin olmasıdır; diğer bentler bu hesaba aynı şekilde girmez.

7) Üç Usul ve Doğrudan Teminin Yeri

İkinci satır tablonun omurgasıdır ve kalan bütün farkları açıklar.

Yedinci satır ise üç yöntemin çekirdek işlemini gösterir: doğrudan teminde yapılan şey teklif değerlendirmesi değil fiyat araştırmasıdır.

Dördüncü satırdaki fark özellikle önemlidir: teminat alınmaması, idarenin ifa güvencesinden yoksun kalması anlamına gelir ve bu risk sözleşme kurgusuyla yönetilmelidir.

Pazarlık usulüyle karıştırılmamalı

İkinci satır pazarlık usulünün ayırt edici unsurudur: o usulde isteklilerden, ilk fiyat tekliflerini aşmamak üzere, ihale kararına esas olacak son yazılı fiyat teklifleri alınır.

Doğrudan teminde böyle bir teklif turu bulunmadığından, iki yöntem birbirinin yerine kullanılamaz.

8) Sözleşme ve Teslim

Kanun, bazı hâllerde sözleşme yapılmasını zorunlu tutmaz. Ancak bu istisna pazarlık usulü için düzenlenmiştir.

[Pazarlık usulünde] (b), (c) ve (f) bendi kapsamında yapılan mal alımlarında, malın sözleşme yapma süresi içinde teslim edilmesi ve bunun idarece uygun bulunması hâlinde, sözleşme yapılması ve kesin teminat alınması zorunlu değildir.

Bu hüküm, doğrudan temine değil pazarlık usulüne ilişkindir; iki rejim karıştırılmamalıdır.

Doğrudan teminde ise 22 nci maddenin kendi çatı kuralı işler: teminat zaten alınmaz.

9) Bent Bazlı Gerekçelendirme

Doğrudan temin dosyasının denetime dayanıklılığı, gerekçenin hangi bende bağlandığına ve nasıl belgelendiğine bağlıdır.

Birinci satır en çok tartışılan bentdir: tek kaynak iddiası, araştırma yapılmadığını değil araştırma sonucunda tek kaynak bulunduğunu göstermelidir.

Dördüncü satır ise en sık denetlenen bendir; limit içinde kalma iddiası, alım tarihindeki tebliğ tutarıyla karşılaştırılır.

Gerekçenin zayıf olduğu hâller

Üçüncü satır önemli bir tespittir: doğrudan temin maddesi, genel nitelikli bir acil durum bendi içermez; aciliyet gerekçesi pazarlık usulü bentleri kapsamında değerlendirilir.

Dördüncü satır ise en sık karşılaşılan denetim bulgusudur: aynı ihtiyacın parçalara bölünerek limit içinde tutulması.

10) Dosyada Bulunacaklar

Dördüncü satır dosyanın kalbidir: maddenin aradığı tek pozitif işlem budur.

Üçüncü satır ise usul yönünden aranır; araştırmayı görevlendirilmiş kişi veya kişiler yapmalıdır.

Fiyat araştırması tutanağında ne olmalı?

• Araştırma tarihi ve yöntemi,
• Başvurulan kaynaklar,
• Alınan fiyatlar,
• Karşılaştırma ve seçim gerekçesi,
• Görevlendirilen kişilerin imzası,
• Elektronik ortam kullanıldıysa kayıtları.

İkinci madde denetimde ilk sorulan husustur: kaç ve hangi kaynaktan fiyat alındığı.

Altıncı madde ise yeni Tebliğ sonrasında önem kazanmıştır; elektronik ortamdaki kayıtlar ispat gücü taşır.

11) Denetim ve Başvuru Yolları

Doğrudan temin, Kanunun 18 inci maddesindeki ihale usulleri arasında yer almadığından, ihalelere yönelik başvuru yollarına ilişkin hükümler bakımından farklı bir konumdadır.

Bu nedenle denetim ağırlıklı olarak harcama ve mevzuata uygunluk ekseninde yürür.

Üçüncü satır ise işlemin niteliğine göre değerlendirilir; idari işlem sayılan tasarruflar yargısal denetime tabidir.

Denetimde en çok sorulan beş soru

Üçüncü satır cevapsız kalırsa, diğer dört sorunun cevabı olumlu olsa dahi usul eksik kalır.

Beşinci satır ise tek tek alımlara değil, idarenin yıllık tablosuna bakar.

12) Mevzuat Haritası

Üçüncü ve beşinci satır birlikte okunmalıdır; bu yazının çıkış noktası bu iki maddenin ayrılığıdır.

Sekizinci satır ise en güncel katmandır ve uygulamayı elektronik zemine taşımıştır.

Sayıların tamamı bir arada

Birinci satır tek sabit süre sınırıdır ve kanun metninde yer alır.

Dördüncü satır ise en sık hata kaynağıdır: tutarlar kanunda değil tebliğde aranır.

Tek cümlelik özet

Doğrudan temin, ihaleden muafiyet değil ihale dışı bir usuldür; hafifletilen şey rekabet değil şekil şartlarıdır.

Bu yüzden dosyanın tamamı tek bir belgede toplanır: fiyat araştırması tutanağı.

13) Maddenin Kelime Kelime Okunması (m.22)

Birinci satır maddenin en temel sınırıdır: sayılmayan bir hâl için doğrudan temine kıyasen başvurulamaz.

Yedinci satırdaki ifade sıkça yanlış okunur: komisyon kurmak veya yeterlik aramak yasak değildir; yalnızca zorunlu değildir.

Sekizinci satır ise usulün tek emredici unsurudur ve denetimin odağını oluşturur.

Muafiyet ile yasak farkı

Dördüncü satır diğerlerinden ayrılır: madde burada muafiyet değil, doğrudan teminat alınmayacağını düzenler.

Beşinci satır ise tablonun tek zorunlu satırıdır.

14) Temel İlkelerle İlişkisi (m.5)

Doğrudan teminin şekil şartlarından muaf olması, Kanunun temel ilkelerinden muaf olduğu anlamına gelmez.

İdareler, bu Kanuna göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumludur.

Birinci satır anahtar bağlantıdır: ihale yapılmadığında rekabet ilkesinin karşılığı fiyat araştırmasıdır.

Bu nedenle fiyat araştırmasının yapılmaması, yalnızca bir şekil eksikliği değil ilke ihlali olarak da değerlendirilebilir.

Dördüncü satır ise usulün meşruiyet zeminini gösterir; hız, ancak gerçek bir ihtiyaç varsa gerekçe oluşturur.

15) Üç Senaryo

Birinci satırdaki senaryo en yaygın olanıdır ve süre sınırı çoğu zaman fark edilmeden aşılır.

İkinci satır denetimin klasik bulgusudur: alımın bölünmesi, limit içinde kalmayı sağlasa dahi yıllık tavan hesabından kaçırmaz.

Üçüncü satırda ise hangi bende dayanıldığı önemlidir: (a) bendi tek kaynak tespitini, (b) bendi özel hakkın varlığını gerektirir.

16) Kapanış

Dördüncü satır bu yazının en pratik uyarısıdır: tutanak yoksa usul tamamlanmamıştır.

Altıncı satır ise tek tek alımlara bakan bir denetimin gözden kaçırdığı, yıllık nitelikte bir sınırdır.

Tek cümlelik özet

Doğrudan temin, idareye hız verir ama karşılığında gerekçe ve kayıt ister.

Şekil şartları kalktığında geriye kalan tek koruma, dosyadaki yazılı izdir.

17) Yüklenici Tarafı

Doğrudan temin ilan zorunluluğu taşımadığından, bu alımlara ulaşmak isteyen tarafın izleyeceği yol da farklıdır.

İlk üç satırın ortak özelliği belirleyicidir: hiçbiri zorunlu değildir; Tebliğ bunları bir imkân olarak düzenler.

Dördüncü satır ise pratikte en yaygın yoldur: fiyat araştırması sırasında idare, piyasadaki kişilerle doğrudan temas kurar.

Fiyat teklifi verirken

Beşinci satır tekliflerin fiyatlandırmasını etkiler: teminat maliyeti bulunmadığından, fiyat kurgusu ihale alımlarından farklı yapılabilir.

Üçüncü satır ise sıkça atlanır; geçerlilik süresi belirtilmeyen bir teklif, aylar sonra bağlayıcı sayılabilir.

Birinci satır ise uyuşmazlıkların çoğunun kaynağıdır: teknik tanımın yazılı olarak netleştirilmemesi, teslim aşamasında kabul sorunları doğurur.

Uyuşmazlık çıkarsa

Üçüncü satır yüklenici tarafının değil, esas olarak denetim mercilerinin ilgi alanıdır.

İlk iki satır ise doğrudan temin alımlarında uyuşmazlığın büyük çoğunluğunu oluşturur ve ihale mevzuatından çok sözleşme metnine bakılarak çözülür.

Bu tespit, doğrudan teminin baştaki niteliğiyle de tutarlıdır: yöntem Kanunun ihale usulleri arasında sayılmadığından, ihale sözleşmelerine özgü rejim bu alımlara kendiliğinden uygulanmaz ve taraflar arasındaki ilişki büyük ölçüde yazdıkları metinle belirlenir.

Bu yüzden küçük tutarlı bir alımda dahi, teknik tanımın ve teslim koşullarının yazılı hâle getirilmesi, sonradan doğacak tartışmaların tek dayanağı olur.

Aynı mantık idare tarafı için de geçerlidir: teminat alınmayan bir alımda ifa güvencesi yalnızca sözleşme kurgusuyla sağlanabilir; gecikme, ayıp ve kabul şartları metinde açıkça düzenlenmemişse idarenin elinde başvurabileceği bir dayanak kalmaz.

18) Sık Yapılan Sekiz Hata

• İhale usulü sanmak. m.18’de sayılmaz.
• Fiyat araştırmasını atlamak. Maddenin tek zorunluluğudur.
• Tek kaynağı belgelememek. (a) bendi tespit ister.
• (c) bendinde süreyi parça parça saymak. Toplam üç yıldır.
• Limiti bölerek aşmak. m.62 tavanı işler.
• Eski tutara güvenmek. Limitler her yıl değişir.
• Tebliği göz ardı etmek. Elektronik usul yürürlüktedir.
• Kaydı tutmamak. Denetim fiyat araştırmasına bakar.

19) Kontrol Listesi

• Hangi bende dayanıldığını yazın.
• Gerekçeyi belgeleyin.
• Fiyat araştırmasını kayda geçirin.
• Limit hesabını güncel tebliğle yapın.
• Yıllık toplamı izleyin.
• (c) bendinde süreyi toplam olarak hesaplayın.
• EKAP imkânlarını değerlendirin.
• Dosyayı denetime hazır tutun.

İlgili incelemelerimiz: çerçeve anlaşma ve münferit sözleşme (4734 Ek m.2), yerli istekli ve yerli malı avantajı (4734 m.63) ve ihalede yasak fiil ve davranışlar (4734 m.17).

Sıkça Sorulan Sorular

Doğrudan temin bir ihale usulü müdür?

Hayır. 4734 sayılı Kanunun 18 inci maddesi üç ihale usulü sayar: açık ihale, belli istekliler arasında ihale ve pazarlık. Doğrudan temin 22 nci maddede ayrı düzenlenmiş bir temin yöntemidir.

Bu ayrım neden önemli?

Doğrudan teminde teklif değerlendirmesi, kesinleşen ihale kararı ve benzeri ihale kurumları aynı biçimde işlemez.

Doğrudan teminde ilan yapılır mı?

Madde, ihtiyaçların ilân yapılmaksızın ve teminat alınmaksızın doğrudan temini usulüne başvurulabileceğini düzenler.

Teminat alınır mı?

Hayır. Madde teminat alınmayacağını açıkça belirtir.

Her alım doğrudan teminle yapılabilir mi?

Hayır. Madde sayma yöntemiyle yazılmıştır; yalnızca sayılan hâllerde bu yönteme başvurulabilir.

Şartlar oluşursa doğrudan temin zorunlu mu?

Hayır. Madde “başvurulabilir” der; idare isterse ihale usulünü tercih edebilir.

Tek kaynak iddiası nasıl kullanılır?

(a) bendi, ihtiyacın sadece gerçek veya tüzel tek kişi tarafından karşılanabileceğinin tespit edilmesini arar. “Tespit edilmesi” ibaresi bir ispat yükü doğurur.

Özel hak sahipliği hangi bent?

(b) bendi: sadece gerçek veya tüzel tek kişinin ihtiyaç ile ilgili özel bir hakka sahip olması.

Uyum ve standardizasyon alımları nasıl yapılır?

(c) bendi uyarınca, mevcut mal, ekipman, teknoloji veya hizmetlerle uyumun ve standardizasyonun sağlanması için zorunlu olan mal ve hizmetler, asıl sözleşmeye dayalı olarak düzenlenecek ve toplam süreleri üç yılı geçmeyecek sözleşmelerle ilk alım yapılan kişiden alınır.

(c) bendinde süre nasıl hesaplanır?

Madde “toplam süreleri” der; art arda düzenlenen sözleşmeler ayrı ayrı değil birlikte hesaplanır.

Üç yıl dolunca ne olur?

Bent süresiz bağlanma imkânı sağlamaz; üç yıl sonunda ihale gündeme gelir.

Parasal limit hangi bentte?

(d) bendinde. Büyükşehir belediyesi sınırları dahilindeki idareler ile diğer idareler için ayrı limitler öngörülmüştür.

Temsil ağırlama alımları da bu bentte mi?

Evet. Temsil ağırlama faaliyetleri kapsamında yapılacak konaklama, seyahat ve iaşeye ilişkin alımlar (d) bendinde yer alır.

Taşınmaz alımı veya kiralanması mümkün mü?

(e) bendi, idarelerin ihtiyacına uygun taşınmaz mal alımı veya kiralanmasını sayar.

Sağlık alımları hangi bentte?

(f) bendinde; ilaç, aşı, serum, anti-serum, kan ve kan ürünleri ile ortez, protez gibi hastaya özgü tıbbî sarf malzemeleri ve test sarf malzemeleri.

Avukatlık hizmeti doğrudan temin edilebilir mi?

Kanun bunu iki ayrı bentte düzenler: (g) bendinde milletlerarası tahkim davalarında idareleri temsil ve savunmak üzere avukatlardan veya avukatlık ortaklıklarından hizmet alımı, (h) bendinde ise 4353 sayılı Kanunun 22 ve 36 ncı maddeleri uyarınca yapılacak hizmet alımları.

Marka ve patent tescili için hizmet alınabilir mi?

(h) bendi, fikrî ve sınaî mülkiyet haklarının ulusal ve uluslararası kuruluşlar nezdinde tescilini sağlamak için gerçekleştirilen hizmet alımlarını da kapsar.

İhale komisyonu kurulur mu?

Madde, ihale komisyonu kurma zorunluluğu bulunmadığını belirtir.

Yeterlik kuralları aranır mı?

10 uncu maddede sayılan yeterlik kurallarını arama zorunluluğu bulunmamaktadır.

O hâlde hiçbir şey yapılmaz mı?

Hayır. Madde, ihale yetkilisince görevlendirilecek kişi veya kişiler tarafından piyasada fiyat araştırması yapılmasını arar. Bu, usulün tek pozitif yükümlülüğüdür.

Fiyat araştırması yapılmazsa ne olur?

Usulün kendi şartı ihlal edilmiş olur; “doğrudan temin denetimsizdir” algısı bu nedenle yanlıştır.

İdare isterse komisyon kurabilir mi?

Evet. Madde “zorunluluk bulunmaksızın” der; bu bir yasak değil, muafiyettir.

Elektronik uygulama var mı?

Evet. 11 Temmuz 2023 tarihli Resmî Gazetede yayımlanan ve 1 Şubat 2024 tarihinde yürürlüğe giren Tebliğ ile doğrudan temin alımlarının elektronik ortamda yapılmasına ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir.

Fiyat araştırması elektronik ortamda yapılabilir mi?

Tebliğ uyarınca fiyat araştırması kısmen veya tamamen elektronik ortamda yapılabilir.

EKAP üzerinden duyuru yapılabilir mi?

Evet. Alım duyurusu EKAP üzerinden yapılabileceği gibi alıma katılmak isteyen kişilere davet de gönderilebilir.

Fiyat araştırmasında yöntem var mı?

İdarelerce gerekli görülmesi hâlinde fiyat araştırması, ilgili ihale uygulama yönetmeliğinde düzenlenen yaklaşık maliyetin belirlenmesine ilişkin usul ve esaslar çerçevesinde yapılabilir.

Doğrudan teminin yıllık bir sınırı var mı?

4734 m.62 uyarınca 21 ve 22 nci maddelerdeki parasal limitler dahilinde yapılacak harcamaların yıllık toplamı, bu amaçla bütçeye konulan ödeneklerin yüzde onunu, Kamu İhale Kurulunun uygun görüşü olmadıkça aşamaz.

Bu tavan tüm bentleri kapsar mı?

Tavan, parasal limit dahilinde yapılan alımlara ilişkindir; diğer bentler bu hesaba aynı şekilde girmez.

Parasal limitler kanunda sabit mi?

Hayır. Tutarlar Kamu İhale Kurumu tebliğleriyle her yıl güncellenir ve Resmî Gazetede yayımlanır; alım tarihinde yürürlükte olan tebliğ esas alınmalıdır.

En sık yapılan hata nedir?

Doğrudan temini ihale usulü sanmak ve fiyat araştırması kaydını tutmamak.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.