Tasarım Tescili ve Tasarım Hakkına Tecavüz 2026: Yenilik, Ayırt Edicilik, 12 Ay Kuralı ve Tazminat (SMK m.55-81)

Bir ürünün görünümü, markadan ve patentten ayrı bir korumaya konudur: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu tasarımı, ürünün bütünü veya bir parçasının görünümü olarak tanımlar ve tescil edilmemiş tasarımlara bile sınırlı bir koruma tanır. Taklit edilen bir ambalaj, mobilya formu ya da arayüz düzeni bu hükümler kapsamında korunur. Bu rehber, tasarım hakkını mevzuat maddeleriyle anlatır. Ankara’daki dosyanız için bize 0554 648 37 15 numarasından ulaşabilirsiniz.

Tasarım nedir, ne korunur?

Kanun’un 55. maddesi tasarımı, ürünün tümü veya bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümü olarak tanımlar. Ürün ise bilgisayar programları hariç olmak üzere, endüstriyel yolla veya elle üretilen herhangi bir nesnenin yanı sıra bileşik ürün veya bu ürünü oluşturan parçaları, ambalaj gibi nesneleri, birden çok nesnenin bir arada algılanan sunumlarını, grafik sembolleri ve tipografik karakterleri kapsar.

Bu geniş tanımın pratik sonucu, korumanın yalnızca fiziksel ürünlerle sınırlı olmamasıdır: ambalaj tasarımı, mağaza içi düzen sunumu, grafik semboller ve ekran arayüzlerinin görünümü de tasarım olarak korunabilir. Korunan, ürünün görünümüdür; teknik işlevi değil. Görünümün yalnızca teknik zorunluluktan kaynaklandığı hâllerde koruma doğmaz. Bu ayrım, tasarım ile patent arasındaki sınırı belirler: işlev patentin, görünüm tasarımın konusudur.

Yenilik ve ayırt edici nitelik (m.56)

Tasarımın korunabilmesi için iki şart birlikte aranır. Yenilik, tasarımın aynısının başvuru veya rüçhan tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamış olmasıdır; küçük ayrıntılarda farklılık gösteren tasarımlar aynı kabul edilir. Ayırt edici nitelik ise, bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenimin, daha önce kamuya sunulmuş tasarımların bıraktığı genel izlenimden belirgin şekilde farklı olmasıdır.

Açıklama süresi kuralı uygulamada hayat kurtarır: fuarda sergilenen ya da satışa sunulan bir tasarım için on iki ay içinde başvuru yapılırsa, bu sunum yeniliği ortadan kaldırmaz. Bu süre kaçırıldığında ise tasarımcının kendi açıklaması, kendi tesciline engel hâline gelir.

Tescilli ve tescilsiz tasarım

Kanun iki koruma rejimi öngörür. Tescilli tasarım, Türk Patent ve Marka Kurumuna başvuru ve tescil ile korunur; koruma başvuru tarihinden itibaren beş yıldır ve beşer yıllık dönemlerle yenilenerek toplam yirmi beş yıla kadar uzatılabilir. Tescilsiz tasarım ise kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıl korunur.

Aradaki fark yalnızca sürede değildir. Tescilli tasarımda hak sahibi, tasarımın izinsiz kullanımını, kopyalandığını ispat etmeksizin engelleyebilir. Tescilsiz tasarımda ise koruma yalnızca kopyalamaya karşıdır: bağımsız olarak geliştirilen benzer tasarım ihlal oluşturmaz ve hak sahibi kopyalanmayı ispat etmelidir. Bu nedenle sezonluk ürünlerde tescilsiz koruma pratik olsa da, uzun ömürlü ve yatırım yapılan tasarımlar bakımından tescil belirgin bir avantaj sağlar.

Başvuru süreci ve itirazlar

Başvuru, tasarımın görsel anlatımını içeren belgelerle Kuruma yapılır; görsel anlatım korumanın kapsamını belirlediği için hazırlanması kritiktir. Birden çok tasarım aynı başvuruda çoklu başvuru olarak sunulabilir. Kurum, şekli inceleme ve kanunda öngörülen ret sebepleri bakımından değerlendirme yapar; tasarım Bültende yayımlanır.

Yayımdan itibaren kanunda öngörülen süre içinde üçüncü kişiler itiraz edebilir. İtiraz sebepleri, tasarımın yenilik ya da ayırt edici nitelik taşımaması, tasarım tanımına uymaması, kamu düzenine aykırılık ve hak sahipliği uyuşmazlığı gibi hâllerdir. İtirazın reddi hâlinde karara karşı yeniden inceleme ve değerlendirme yoluna, ardından kararın iptali için mahkemeye başvurulabilir. Tescilin hükümsüzlüğü ise ayrı bir dava konusudur ve hükümsüzlük kararı geçmişe etkili sonuç doğurur.

Tasarım sahipliği: çalışan, sipariş ve ortak tasarım

Tasarım hakkı kural olarak tasarımı meydana getirene aittir; ancak üretim süreçlerinin çoğu ekip çalışmasına ve dış hizmet alımına dayandığından hak sahipliği sıkça tartışma konusu olur. Çalışanların iş görme yükümlülüklerini yerine getirirken meydana getirdikleri tasarımlar üzerindeki hak, kanunda öngörülen şartlarla işverene aittir. Bu, işverenin tasarımı kendi adına tescil ettirebilmesi anlamına gelir; buna karşılık tasarımcının adının belirtilmesini isteme hakkı devam eder ve kanunda öngörülen hâllerde bedel talebi gündeme gelebilir.

Serbest çalışan tasarımcılardan ya da ajanslardan alınan hizmetlerde ise durum tamamen sözleşmeye bağlıdır. Bedelin ödenmiş olması hakkın kendiliğinden devredildiği anlamına gelmez; sözleşmede tasarım hakkının devredildiğinin, hangi ürünler için ve hangi kapsamda devredildiğinin açıkça yazılması gerekir. Bu düzenleme yapılmadığında, ürünü piyasaya süren işletme kendi ürününün tasarımını tescil ettiremeyebilir ya da tasarımcının sonradan başka müşteriye benzer tasarım vermesine engel olamayabilir. Birden fazla kişinin katkısıyla oluşan tasarımlarda ise hak sahipliği ortaktır; tescil başvurusunun ve sonraki tasarrufların birlikte yapılması gerekir. Bu nedenle ürün geliştirme süreçlerinde tasarım hakkının kime ait olacağı, projeye başlamadan önce yazılı hâle getirilmelidir.

Hükümsüzlük davası ve savunma stratejileri

Tasarım tesciline dayanılarak açılan bir tecavüz davasında davalının en güçlü savunması, tescilin hükümsüzlüğünü ileri sürmektir. Hükümsüzlük sebepleri kanunda sayılmıştır: tasarımın yenilik ya da ayırt edici nitelik taşımaması, tasarım tanımına uymaması, kamu düzenine veya genel ahlaka aykırılık, hak sahipliğinin başkasına ait olması ve tescilin kötüniyetle yapılmış olması bunlar arasındadır. Hükümsüzlük kararı kesinleştiğinde tescil baştan itibaren geçersiz sayılır.

Savunma hazırlanırken toplanacak deliller, tescil tarihinden önce kamuya sunulmuş benzer tasarımlardır: eski katalog ve broşürler, fuar görselleri, arşivlenmiş internet sayfaları, yurt dışı tescil kayıtları ve sektörel yayınlar. Bu belgelerin tarihi kesin biçimde gösterilebilmelidir; tarihsiz görseller sonuç doğurmaz. İkinci savunma ekseni, benzerliğin tasarımın korunmayan unsurlarından kaynaklandığıdır: teknik zorunluluk taşıyan ya da sektörde herkesçe kullanılan biçim unsurları, ayırt edicilik değerlendirmesinde dikkate alınmaz. Üçüncüsü, tasarımcı serbestisinin dar olduğu ürünlerde küçük farkların yeterli sayılabilmesidir. Dördüncüsü ise sessiz kalma yoluyla hak kaybı iddiasıdır: hak sahibinin ihlali uzun süre bilmesine rağmen sessiz kalması, dürüstlük kuralı çerçevesinde savunma olarak ileri sürülebilir.

Tecavüz hâlleri ve davalar

Tasarım hakkına tecavüz, tasarımın hak sahibinin izni olmaksızın kullanılması, üretilmesi, piyasaya sürülmesi, ithal edilmesi, ticari amaçla elde bulundurulması ya da bu ürünlerin satışının teklif edilmesidir. Değerlendirmede ölçüt yine bilgilenmiş kullanıcı üzerindeki genel izlenimdir; birebir kopya olmayan ancak belirgin farklılık yaratmayan kullanımlar da tecavüz oluşturur.

Hak sahibinin açabileceği davalar şunlardır: tecavüzün tespiti, tecavüzün durdurulması (men), tecavüzün giderilmesi (ref), maddi ve manevi tazminat, itibar tazminatı ve ürünlere el konulması ile imhası. Ayrıca hükmün ilanı istenebilir. Tazminat hesabında hak sahibi, yoksun kalınan kazancın hesaplanma yöntemini seçebilir: hak sahibinin elde edemediği kazanç, tecavüz edenin elde ettiği net kazanç ya da lisans bedeli esasına göre hesaplama yapılabilir. Bu seçim, ispat imkânlarına göre yapılmalıdır; lisans bedeli yöntemi çoğu dosyada en kolay ispatlanan seçenektir.

E-ticaret platformlarında taklit ürünle mücadele

Taklit ürünlerin büyük bölümü artık fiziki mağazalarda değil, çevrim içi pazaryerlerinde satılmaktadır. Bu ortamda hak sahibinin önünde iki paralel yol vardır. Birincisi platformun kendi fikri mülkiyet bildirim mekanizmasıdır: hak sahibi, tescil belgesi ve ihlal eden ilan bağlantılarıyla başvurur; platform incelemesi sonucunda ilan kaldırılır. Bu yol hızlıdır ancak kalıcı değildir; aynı satıcı kısa süre sonra farklı hesapla yeniden ilan açabilir.

İkincisi yargısal yoldur ve kalıcı sonuç verir: satıcıya karşı tecavüz davası açılır, ihtiyati tedbirle satışın durdurulması istenir. Platformun sorumluluğu ise ayrı bir tartışmadır: aracı hizmet sağlayıcılar kural olarak içeriği denetlemekle yükümlü değildir, ancak hak sahibinin usulüne uygun bildirimine rağmen ihlali kaldırmaması hâlinde sorumluluğu doğar. Bu nedenle bildirimlerin yazılı, tarihli ve belgeli yapılması, sonraki aşamada platforma karşı ileri sürülecek talebin temelini oluşturur. Üçüncü bir araç, satıcının kimlik ve iletişim bilgilerinin platformdan talep edilmesidir; e-ticaret mevzuatı, aracı hizmet sağlayıcılara satıcı bilgilerini bulundurma ve yetkili mercilere sunma yükümlülüğü getirir. Delil oluştururken ilan sayfasının tamamı, satıcı adı, fiyat, satış adedi ve tarih görünecek şekilde kaydedilmeli; mümkünse numune sipariş edilerek fatura ve kargo belgesiyle birlikte saklanmalıdır. Aracı hizmet sağlayıcıların sorumluluk sınırlarını e-ticaret aracı hizmet sağlayıcı sorumluluğu yazımızda ele aldık.

İhtiyati tedbir ve gümrükte el koyma

Tasarım uyuşmazlıklarında zaman kritiktir; taklit ürün piyasada kaldığı sürece zarar büyür. Bu nedenle dava açılmadan önce ya da dava ile birlikte ihtiyati tedbir talep edilir. Tedbirle üretimin ve satışın durdurulması, ürünlere el konulması ve gümrüklerde işlemlerin durdurulması istenebilir. Tedbir talebinde hak sahipliğinin ve tecavüzün yaklaşık olarak ispatı aranır; mahkeme teminat isteyebilir.

İkinci araç gümrük tedbiridir: fikri ve sınai hakları ihlal ettiği düşünülen eşyanın gümrük işlemleri, hak sahibinin başvurusu üzerine durdurulabilir. Başvuru öncesinde gümrük idaresine hak sahipliğine ilişkin bilgi girişinin yapılması, ihlalin erken tespitini sağlar. Durdurma kararının ardından kanunda öngörülen süre içinde dava açılması ya da tedbir kararı alınması gerekir; aksi hâlde eşya serbest bırakılır. Bu araç, taklit ürünlerin yurda girmeden durdurulması bakımından en etkili yoldur.

Yurt dışı koruma ve rüçhan hakkı

Tasarım koruması ülkeseldir: Türkiye’de alınan tescil yalnızca Türkiye’de hüküm doğurur. İhracat yapan ya da yapmayı planlayan işletmelerin, ürünlerini sattıkları ülkelerde ayrıca koruma sağlaması gerekir. Bunun üç yolu vardır. Birincisi her ülkeye ayrı ayrı ulusal başvuru yapmaktır; maliyeti yüksek olmakla birlikte ülkeye özgü ihtiyaçlara en uygun çözümü verir. İkincisi bölgesel tescil sistemleridir: tek başvuruyla bir bölgenin tamamında koruma sağlanabilir. Üçüncüsü uluslararası tescil sistemidir; tek başvuru ve tek dille birden çok ülkede koruma talep edilmesine imkân verir.

Bu başvurularda kritik kavram rüçhan hakkıdır: ilk başvurunun yapıldığı tarihten itibaren kanunda ve uluslararası anlaşmalarda öngörülen süre içinde diğer ülkelerde yapılan başvurular, ilk başvuru tarihinden itibaren hüküm doğurur. Böylece arada geçen sürede üçüncü kişilerce yapılan açıklamalar ve başvurular yeniliği ortadan kaldırmaz. Rüçhan süresi kısadır ve kaçırıldığında geri alınamaz; bu nedenle ihracat planı olan ürünlerde başvuru stratejisi baştan kurgulanmalıdır. Ayrıca sergileme rüçhanı da mümkündür: resmî veya resmî olarak tanınan sergilerde teşhir edilen tasarımlar bakımından, teşhir tarihinden itibaren rüçhan hakkı doğar. Fuar takvimi yoğun olan sektörlerde bu imkânın kullanılması, hem koruma tarihini öne çeker hem de fuarda ortaya çıkan taklitlere karşı erken hareket imkânı verir.

Tasarım, marka ve telif ilişkisi

Aynı görünüm, birden fazla korumadan aynı anda yararlanabilir. Ayırt edici bir ambalaj biçimi hem tasarım olarak tescil edilebilir hem üç boyutlu marka olarak korunabilir; sanatsal nitelik taşıyorsa ayrıca eser olarak telif korumasına konu olur. Bu kümülatif koruma, hak sahibine strateji imkânı verir: tasarım koruması süreliyken marka koruması yenilendiği sürece devam eder.

Taklit hâlinde ise bu yollar birlikte kullanılabilir. Tasarım tescili yoksa ya da süresi dolmuşsa, haksız rekabet hükümlerine dayanılabilir: başkasının ürünüyle karıştırılmaya yol açan davranışlar Türk Ticaret Kanunu’nda haksız rekabet sayılır ve tespit, men, ref ile tazminat talepleri doğurur. Haksız rekabet yolunun işleyişini haksız rekabet (TTK m.54-63) yazımızda, dava dilekçesinin düzenini ise haksız rekabet dava dilekçesi örneği rehberimizde ele aldık. Marka tarafını ise marka tescili ve marka hakkına tecavüz yazımızda anlattık.

Cezai sorumluluk ve sınırları

Sınai mülkiyet haklarına tecavüzde cezai yaptırım, hakların tamamı bakımından aynı biçimde düzenlenmemiştir. Kanun, marka hakkına tecavüz oluşturan fiiller için açıkça cezai hüküm öngörürken, tasarım hakkı bakımından aynı kapsamda bir suç düzenlemesi bulunmaz. Bunun pratik sonucu şudur: tasarım tecavüzünde ana yol hukuk davasıdır ve doğrudan tasarım tecavüzü gerekçesiyle şikâyet yoluna gidilmesi çoğu zaman sonuçsuz kalır.

Buna karşılık aynı fiil, başka suçları oluşturuyorsa ceza süreci işler. Taklit üründe başkasının tescilli markası da kullanılmışsa marka hakkına tecavüz suçu doğar; ürünün sahte belge ile piyasaya sürülmesi hâlinde belgede sahtecilik, tüketicinin aldatılması hâlinde ise nitelikli dolandırıcılık gündeme gelebilir. Ayrıca ürünün taklit olduğunun gizlenerek satılması, ticari faaliyetlerde yanıltıcı davranış olarak değerlendirilebilir. Bu nedenle taklit dosyalarında ilk yapılması gereken, ürünün yalnızca tasarımı mı yoksa aynı zamanda markayı da taklit ettiğinin belirlenmesidir; marka unsuru varsa hem hukuk hem ceza yolu birlikte kullanılabilir ve ceza soruşturmasında yapılan arama ve elkoyma, hukuk davası için de delil sağlar. Marka tarafındaki cezai düzeni marka tescili ve marka hakkına tecavüz yazımızda ele aldık.

Tecavüzün durdurulması dava dilekçesi örneği

Sık sorulan sorular

Tasarım olarak ne korunur?

Ürünün tümü veya bir parçasının görünümü; çizgi, şekil, renk, malzeme ve yüzey dokusu gibi özelliklerden kaynaklanan görünüm korunur.

Teknik işlev korunur mu?

Hayır. Görünümün yalnızca teknik zorunluluktan kaynaklandığı hâllerde tasarım koruması doğmaz; işlev patentin konusudur.

Koruma için hangi şartlar gerekir?

Yenilik ve ayırt edici nitelik birlikte aranır (SMK m.56).

Ürünümü fuarda sergiledim, tescil şansım kalmadı mı?

Kamuya sunumdan itibaren on iki ay içinde başvuru yapılırsa yenilik ortadan kalkmaz.

Tescilsiz tasarım korunur mu?

Evet, kamuya ilk sunumdan itibaren üç yıl; ancak koruma yalnızca kopyalamaya karşıdır ve kopyalanma ispatlanmalıdır.

Tescilli koruma ne kadar sürer?

Başvurudan itibaren beş yıl; beşer yıllık dönemlerle yenilenerek toplam yirmi beş yıla kadar uzatılabilir.

Benzerlik nasıl değerlendirilir?

Bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim esas alınır; birebir kopya olmasa da belirgin fark yoksa tecavüz doğar.

Hangi davaları açabilirim?

Tespit, men, ref, maddi ve manevi tazminat, itibar tazminatı, el koyma ve imha ile hükmün ilanı.

Tazminat nasıl hesaplanır?

Hak sahibi seçer: yoksun kalınan kazanç, tecavüz edenin net kazancı ya da lisans bedeli esası.

Satışı hemen durdurabilir miyim?

İhtiyati tedbir talebiyle üretim ve satışın durdurulması, ürünlere el konulması istenebilir; teminat aranabilir.

İthal taklit ürünler için ne yapılabilir?

Gümrükte işlemlerin durdurulması istenir; durdurmadan sonra kanuni süre içinde dava açılmalı ya da tedbir alınmalıdır.

Tescilim yoksa çaresiz miyim?

Hayır. Tescilsiz tasarım koruması ve haksız rekabet hükümleri devreye girebilir.

Türkiye tescilim yurt dışında geçerli mi?

Hayır, koruma ülkeseldir. Rüçhan süresi içinde ulusal, bölgesel ya da uluslararası tescil yollarıyla ilgili ülkelerde ayrıca başvuru yapılmalıdır.

Pazaryerinde taklidimi gördüm; ne yapmalıyım?

Platformun fikri mülkiyet bildirimini kullanın ve aynı anda numune sipariş edip ilan kayıtlarını saklayın; kalıcı sonuç için satıcıya karşı dava ve tedbir yoluna gidin.

Tasarımcıya ücret ödedim; hak bana mı geçti?

Ödeme tek başına yeterli değildir. Sözleşmede tasarım hakkının devredildiği, kapsamı ve hangi ürünler için olduğu açıkça yazılmalıdır.

Aleyhime tasarım davası açıldı; nasıl savunma yaparım?

Tescilin hükümsüzlüğünü ileri sürebilirsiniz; tescilden önce kamuya sunulmuş tarihli benzer tasarım belgeleri en güçlü delildir.

Hangi mahkeme görevli?

Fikrî ve sınaî haklar hukuk mahkemesi; bulunmayan yerlerde bu sıfatla görevlendirilen asliye hukuk mahkemesi.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.55 vd. ile 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümlerine dayanır. Süreler ve ücretler değişebilir; somut dosyanız için Hukukçular Evi Ankara ile 0554 648 37 15 numaralı telefondan iletişime geçin.