Cezaevinde İbadet Hakkı ve Din Özgürlüğü

Hükümlünün ibadet hakkı, 5275 sayılı Kanunun 70 inci maddesinde açıkça düzenlenmiştir. Madde yalnızca ibadeti değil, ibadet eşyasını, dinî kitapları ve din görevlisiyle iletişimi de kapsar.

Bu yazı konuyu madde numaralarıyla ele alır: m.70/1 üç ayrı hak ve iki sınır, m.70/2 din görevlisi ziyareti, m.62 ile farkı, Anayasa m.24 ve m.13, Anayasa Mahkemesinin denetim ölçütü ve başvuru yolları.

1) Maddenin Metni (m.70)

(1) Hükümlü, ceza infaz kurumunda, mensup bulunduğu dinin ibadetlerini, düzeni bozmayacak ve çalışmayı engellemeyecek biçimde serbestçe yerine getirebilir ve ibadette kullanılan eşyayı, dinî yaşamı bakımından zorunlu olan kitap ve eserleri temin ve bulunduğu yerlerde muhafaza edebilir.

(2) Hükümlünün, mensup bulunduğu dinin görevlilerince ziyaret edilmesine ve onlarla iletişim kurmasına, kurum güvenliğini tehlikeye düşürmemek koşuluyla izin verilir.

Maddenin en çok gözden kaçan yönü, birinci fıkranın tek bir hak değil üç ayrı hak tanımasıdır.

2) Birinci Fıkradaki Üç Hak

İkinci ve üçüncü satırdaki fiiller çift yönlüdür: kanun hem temin etmeyi hem bulunduğu yerlerde muhafaza etmeyi ayrı ayrı güvence altına almıştır.

Bu nedenle bir eşyanın kuruma girişine izin verilip koğuşta bulundurulmasına izin verilmemesi, maddenin ikinci ayağına aykırılık oluşturur.

“Mensup bulunduğu din” ifadesi

Madde belirli bir dini saymaz; hükümlünün mensup bulunduğu dini esas alır.

Bu ifade, azınlık inançlarına mensup hükümlüler bakımından da aynı güvenceyi doğurur.

3) İki Sınır

Kanun yalnızca bu iki sınırı saymıştır; sayım sınırlıdır.

Bu nedenle idarenin bu iki başlık dışında bir gerekçeyle getireceği kısıtlama, kanuni dayanaktan yoksun kalabilir.

Sınırın uygulanma biçimi

• Saat düzenlemesi,
• Yer tahsisi,
• Güvenlik denetimi,
• Toplu ibadet koşulları,
• Çalışma programıyla uyum.

Beşinci madde için cezaevinde çalışma incelememize bakabilirsiniz.

Bu düzenlemeler hakkı kullanılamaz hâle getirmemelidir; aksi hâlde sınırlama, hakkın özüne müdahale tartışmasını doğurur.

4) Maddenin Gerekçesi

Gerekçe, maddenin yorumunda doğrudan kullanılabilecek güçlü ifadeler içerir.

Din ve vicdan özgürlüğü, hapis cezasının veya tedbirlerin infazı sırasında da, her türlü müdahaleden ayrık olarak varlığını sürdürmelidir; bu husus hem laik devlet düzeninin bir gereğidir, hem de cezanın infazında temel amaç oluşturan iyileştirmenin en etkin amaçlarından birisini oluşturmaktadır.

Üçüncü satır dilekçelerde etkili bir argüman üretir: ibadet hakkının kısıtlanması, infazın kendi amacına da aykırı düşer.

Gerekçede ayrıca, laik bir düzende ibadetin devlet düzeninin diğer görev ve ilkelerini bertaraf edemeyeceği belirtilmiş; iki sınırın kaynağı da bu değerlendirmeye dayandırılmıştır.

5) Din Görevlisi Ziyareti (m.70/2)

İkinci satır iki ayrı imkân tanır: yalnızca yüz yüze ziyaret değil, iletişim kurma da kapsamdadır.

Dördüncü satırdaki ifade dikkat çekicidir: madde “izin verilebilir” değil “izin verilir” demektedir. Şart gerçekleşmişse idarenin takdir alanı dardır.

Tek şart

Kanun burada da tek bir sınır öngörmüştür: kurum güvenliğini tehlikeye düşürmemek.

Bu nedenle ret kararlarında somut güvenlik gerekçesi gösterilmesi gerekir; soyut ifadeler denetime elverişli değildir.

6) Dinî Kitap: m.70 mi, m.62 mi?

Bu ayrım uygulamada sonucu doğrudan değiştirir.

Bir kitap dinî yaşam bakımından zorunlu nitelikteyse, talep m.70/1‘e dayandırılmalıdır.

Bu dayanak, yalnızca yayın rejimine değil doğrudan din özgürlüğüne dayandığından daha güçlüdür ve Anayasa m.24 ile birlikte ileri sürülebilir.

Talepte belirtilmesi gerekenler

• Eserin adı,
• Dinî yaşam bakımından zorunluluğu,
• Temin ve muhafaza talebi,
• Dayanak: 5275 m.70/1,
• Anayasal dayanak: m.24.

İkinci madde en kritik olanıdır: talebin m.62 yerine m.70 kapsamında değerlendirilmesini sağlayan unsur budur.

7) Anayasal Çerçeve

İkinci satır denetimin çatısıdır: temel hak ve hürriyetler ancak kanunla ve Anayasada öngörülen sebeplere bağlı olarak sınırlanabilir.

Bu nedenle bir kısıtlamanın ilk denetimi kanuni dayanağının bulunup bulunmadığıdır.

8) Anayasa Mahkemesinin Denetim Ölçütü

İkinci sıra belirleyicidir: Anayasa Mahkemesi, müdahalenin kanunilik ölçütünü sağlamadığı kanaatine ulaşırsa diğer ölçütleri değerlendirmeksizin ihlal kararı verir.

Pratik sonucu şudur: kısıtlamanın hangi kanun hükmüne dayandığı sorulmalı ve gösterilemiyorsa bu husus ilk sırada ileri sürülmelidir.

Adil denge

Anayasa Mahkemesi kararlarında, kamu gücünü kullanan organların ve mahkemelerin görevi; somut olayın koşullarında hükümlü ve tutukluların din ve vicdan özgürlüğü ile ceza infaz kurumunun güvenliğinin, disiplininin ve düzeninin sağlanması ihtiyacı arasında adil bir denge sağlamaya çalışmak olarak ifade edilmektedir.

Bu ölçüt, kısıtlamanın ölçülü olup olmadığını tartışmaya açar.

9) Beslenme Talepleri

Dördüncü satır talebin kabulünü doğrudan etkiler: genel bir istek yerine, kurum imkânları içinde uygulanabilir bir çözüm önerilmesi sonucu değiştirebilir.

Üçüncü satır ise denetimin yönünü gösterir: talebin reddi hâlinde idarenin somut bir gerekçe ortaya koyması beklenir.

10) Başvuru Yolları

Birinci sıra atlanmamalıdır: yazılı talep ve buna verilen ret cevabı olmadan sonraki aşamalar kurulamaz.

Dördüncü sıra için başvuru yollarının tüketilmiş olması aranır; bu nedenle sıralamaya uyulması zorunludur.

11) Talep Dilekçesinin Kurgusu

Bu alanda sonucu belirleyen şey çoğu zaman talebin nasıl yazıldığıdır.

Beşinci ve altıncı satırlar kabul ihtimalini belirgin biçimde artırır: kanunun aradığı iki sınıra baştan cevap veren bir talep, reddedilmesi daha güç bir talep olur.

Yedinci satır ise sonraki tüm aşamaların dayanağıdır; kayıt alınmadan yapılan başvuru yok hükmündedir.

Talebi güçlendiren cümleler

• Talebin düzeni bozmayacağı,
• Çalışmayı engellemeyeceği,
• Kurum güvenliğine etkisi bulunmadığı,
• İyileştirme amacıyla bağdaştığı,
• Benzer uygulamaların bulunduğu.

Birinci ve ikinci maddeler doğrudan kanun metninden alınmıştır; idarenin ret gerekçesini daraltır.

Dördüncü madde ise maddenin gerekçesindeki iyileştirme vurgusuna dayanır.

12) Ret Kararının İncelenmesi

Birinci satır en güçlü itirazdır ve Anayasa Mahkemesinin denetim sıralamasında da ilk sırada yer alır.

Dördüncü satır ise ölçülülük tartışmasını açar: talebin tümden reddi yerine sınırlı bir çözüm mümkün müydü?

İnfaz hâkimliğine şikâyette

Üçüncü ve dördüncü satırlar birlikte kurulduğunda, ret kararının kanuni zemini tartışmaya açılmış olur.

13) Tutuklular Bakımından

İkinci satır önemli bir argüman üretir: hakkında kesinleşmiş hüküm bulunmayan bir kişinin hakları, hükümlüye göre daha dar yorumlanamaz.

Anayasa Mahkemesi kararlarında da değerlendirme, hükümlü ve tutuklular birlikte anılarak yapılmaktadır.

Ortak noktalar

• Yazılı talep zorunludur,
• Kayıt alınmalıdır,
• Ret cevabı saklanmalıdır,
• İnfaz hâkimliği yolu açıktır,
• Süreler gözetilmelidir.

Beşinci madde atlanmamalıdır: şikâyet yoluna süresinde başvurulmaması, esasa girilmeden ret sonucunu doğurur.

14) Sürecin Bütünü

Birinci satır sürecin tamamını belirler: talep ne kadar somut yazılırsa, sonraki aşamalarda tartışma o kadar dar ve yönetilebilir olur.

Yedinci satır için başvuru yollarının tüketilmiş olması arandığından, ara aşamaların hiçbiri atlanmamalıdır.

15) Uygulamada Sık Karşılaşılan Talepler

Tablodaki her talep ayrı dilekçeyle ileri sürülmelidir; birleştirilen talepler toplu biçimde reddedilmeye açıktır.

Dördüncü satır çoğu zaman en çok tartışılanıdır ve idarenin düzen gerekçesini en kolay ileri sürdüğü alandır.

Her talebin ortak iskeleti

• Ne isteniyor,
• Hangi fıkraya dayanıyor,
• Nasıl uygulanabilir,
• Düzeni neden bozmaz,
• Çalışmayı neden engellemez,
• Güvenliğe etkisi nedir.

Dördüncü, beşinci ve altıncı maddeler kanunun saydığı sınırların tamamına baştan cevap verir.

16) İnfaz Hâkimliği Aşaması

Üçüncü satır dilekçenin önemini artırır: inceleme çoğunlukla dosya üzerinden yapıldığından, yazılı anlatım tek etkileme aracıdır.

Beşinci satır ise bireysel başvuru öncesindeki son aşamadır ve atlanamaz.

Şikâyet dilekçesinde eklenecekler

Üçüncü satır olmadan denetim yapılamaz: ret gerekçesi bilinmeden kanunilik ve ölçülülük tartışılamaz.

Bu nedenle sözlü ret hâllerinde, yazılı cevap talep edilmesi ayrıca istenmelidir.

17) Özet Tablo

Üçüncü ve dördüncü satırlar bu yazının en pratik bilgisidir: kanun yalnızca iki sınır saymıştır.

Yedinci satır ise dinî kitap taleplerinde sonucu değiştirebilecek bir tercihtir.

Tek cümlelik özet

Cezaevinde ibadet hakkı, infazla askıya alınan bir hak değil; yalnızca iki sınırla kullanılabilen bir haktır.

Bu iki sınırın dışına çıkan her kısıtlama, önce kanunilik ölçütünden geçmek zorundadır.

18) Maddenin Sistematik Yeri

m.70, Kanunun hükümlü haklarını düzenleyen bölümünde yer alır ve komşu maddelerle birlikte okunmalıdır.

İkinci satır belirleyicidir: dinî yaşam bakımından zorunlu eserler bakımından m.70 özel hükümdür ve genel yayın rejiminin önüne geçer.

Üçüncü satır ise sıkça karıştırılan bir noktadır: cezaevinde sağlık hakkı m.70’te değil, ayrı bir maddede düzenlenmiştir.

Hangi hak hangi maddede?

• İbadet ve dinî kitap → m.70,
• Genel yayın → m.62,
• Sağlık → ayrı madde,
• Çalışma → ayrı maddeler,
• Ziyaret → ayrı maddeler.

Talep dilekçesinde doğru maddenin gösterilmesi, hem değerlendirmeyi hızlandırır hem de ret gerekçesini daraltır.

19) Yönetmelik Düzeyi

Üçüncü ve dördüncü satırlar savunmada güçlü bir argüman üretir: kanunda bulunmayan bir sınırlama, yönetmelikle getirilemez.

Bu husus, Anayasa Mahkemesinin kanunilik denetimiyle de doğrudan bağlantılıdır.

Kanunilik itirazının kurgusu

Dördüncü adım kabul edilirse, Anayasa Mahkemesi diğer ölçütleri değerlendirmeksizin ihlal kararı verebilir.

Bu nedenle dilekçede bu dört adım açıkça kurulmalıdır.

Son hatırlatma

Bu alanda üç şey baştan bilinmelidir: dayanak 5275 m.70‘tir, sınırlar ikidir ve ilk denetim ölçütü kanuniliktir.

Üçü birlikte kullanıldığında, talep ve şikâyet dilekçeleri idarenin takdir alanını belirgin biçimde daraltır.

Her aşamada geçerli olan ortak gereklilik ise aynıdır: yazılı talep, kayıt numarası ve yazılı ret cevabı.

20) Azınlık İnançları Bakımından

Madde metni belirli bir dini saymadığından, azınlık inançlarına mensup hükümlüler de aynı hükümden yararlanır.

Beşinci satır uygulamadaki en sık ret gerekçesini karşılar: kurumda o inanca ilişkin bir düzenleme bulunmaması, hakkın tanınmaması anlamına gelmez.

Bu hâllerde talep, kurum imkânları içinde uygulanabilir bir çözüm önerisiyle birlikte ileri sürülmelidir.

Somut öneri örnekleri

• Belirli bir saat tahsisi,
• Mevcut bir alanın kullanımı,
• Eşyanın güvenlik denetiminden geçirilmesi,
• Görüşmenin belirli aralıklarla yapılması,
• Kitabın kurum kütüphanesine kazandırılması.

Bu öneriler, idarenin düzen ve güvenlik gerekçelerini baştan karşılar ve ret kararının gerekçelendirilmesini zorlaştırır.

21) Kapanış

İkinci satır bu yazının en pratik katkısıdır: aynı talep, m.62 yerine m.70/1‘e dayandırıldığında farklı bir rejimde değerlendirilir.

Dördüncü satır ise sonraki tüm aşamaların önkoşuludur.

Tek cümlelik özet

Bu alanda kazanılan şey çoğu zaman daha güçlü bir talep değil; doğru maddeye dayandırılmış ve kanunun saydığı iki sınıra baştan cevap veren bir taleptir.

Kanun burada idareye geniş bir takdir alanı bırakmamış; hakkı tanıyıp sınırını yalnızca iki başlıkla çizmiştir.

22) Bireysel Başvuru Aşaması

Üçüncü satırdaki sıralama korunmalıdır: başvuruda önce müdahalenin varlığı ortaya konmalı, ardından kanunilik tartışılmalıdır.

Dördüncü satır ise kanunilik aşıldığında devreye girer ve kısıtlamanın ölçülü olup olmadığını sorgular.

Başvuruda anlatılacaklar

• Hangi ibadet veya uygulamanın engellendiği,
• Bunun inanç bakımından ne anlama geldiği,
• İdarenin gerekçesi,
• Gerekçenin kanuni dayanağı bulunup bulunmadığı,
• Daha hafif bir çözümün mümkün olduğu,
• Derece mahkemelerinin denge kurup kurmadığı.

Altıncı madde en belirleyicidir: Anayasa Mahkemesinin incelemesi, derece mahkemelerinin gerekçelerinin inandırıcı biçimde ortaya konup konmadığı üzerinden yürür.

Beşinci madde ise ölçülülük tartışmasının çekirdeğidir ve somut bir alternatif gösterildiğinde güçlenir.

23) Sürecin Tamamı

Her aşamada aynı üç belge taşınır: talep, kayıt ve ret cevabı.

Bu üçü eksiksizse, sonraki aşamalarda tartışma doğrudan esasa yönelir.

Üç temel kural

• Dayanak m.70‘tir,
• Sınırlar ikidir,
• İlk ölçüt kanuniliktir.

Bu üç kural, hem kurum idaresine verilecek talepte hem de sonraki yargısal aşamalarda aynı iskeleti kurmaya yarar.

İskelet değişmediği için de anlatım her aşamada tutarlı kalır ve bu tutarlılık, denetim yapan merciler bakımından ayrıca ikna edicidir.

24) Sık Yapılan Sekiz Hata

• Madde numarası yazmamak. Dayanak 5275 m.70’tir.
• Sadece ibadeti istemek. Eşya ve kitap ayrı haklardır.
• Muhafazayı atlamak. Temin ve muhafaza ayrı ayrı güvencededir.
• Kitabı m.62’ye dayandırmak. Zorunlu eserlerde m.70/1 daha güçlüdür.
• Din görevlisi talebini yazmamak. m.70/2 ayrı bir haktır.
• Sözlü talep etmek. Ret cevabı belgelenemez.
• Kanunilik itirazını atlamak. İlk denetim ölçütüdür.
• Başvuru sırasını bozmak. Yollar tüketilmelidir.

25) Kontrol Listesi

• Talebi yazılı verin.
• Kayıt numarası alın.
• Dayanağı m.70 olarak yazın.
• Hangi fıkraya dayandığınızı belirtin.
• Ret cevabını saklayın.
• İnfaz hâkimliğine süresinde başvurun.
• Kanunilik itirazını ileri sürün.
• Adil denge ölçütünü tartışın.

İlgili incelemelerimiz: cezaevinde sağlık hakkı, cezaevinde çalışma (5275 m.29-31) ve Ceza Hukuku Rehberi.

Sıkça Sorulan Sorular

Cezaevinde ibadet hakkı hangi maddede düzenlenmiştir?

5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunun “Din ve vicdan özgürlüğü” kenar başlıklı 70 inci maddesinde.

Madde kaç fıkradan oluşur?

İki. Birinci fıkra ibadet, ibadet eşyası ve dinî kitapları; ikinci fıkra din görevlisi ziyaretini ve iletişimi düzenler.

Birinci fıkra hangi hakları tanır?

Üç ayrı hak: mensup bulunulan dinin ibadetlerini yerine getirme, ibadette kullanılan eşyayı temin ve muhafaza etme, dinî yaşam bakımından zorunlu kitap ve eserleri temin ve muhafaza etme.

“Temin” ve “muhafaza” ayrı ayrı mı güvence altında?

Evet. Kanun her iki fiili de ayrı ayrı saymıştır; bir eşyanın kuruma girişine izin verilip bulundurulmasına izin verilmemesi maddenin ikinci ayağına aykırılık oluşturur.

Madde belirli bir dini mi koruyor?

Hayır. Madde “mensup bulunduğu dinin” ifadesini kullanır; azınlık inançlarına mensup hükümlüler bakımından da aynı güvence doğar.

İbadet hakkının sınırları nelerdir?

Kanun iki sınır saymıştır: düzeni bozmamak ve çalışmayı engellememek.

Bu sınırlar sınırlı sayıda mı?

Madde yalnızca bu ikisini saymıştır. İdarenin bu iki başlık dışında bir gerekçeyle getireceği kısıtlama kanuni dayanaktan yoksun kalabilir.

İdare ibadet saatlerini düzenleyebilir mi?

Saat, yer, güvenlik denetimi ve çalışma programıyla uyum gibi düzenlemeler yapılabilir; ancak bunlar hakkı kullanılamaz hâle getirmemelidir.

Maddenin gerekçesinde ne deniyor?

Din ve vicdan özgürlüğünün infaz sırasında da her türlü müdahaleden ayrık olarak varlığını sürdürmesi gerektiği, bunun hem laik devlet düzeninin bir gereği olduğu hem de infazda temel amaç oluşturan iyileştirmenin en etkin amaçlarından birini oluşturduğu belirtilmiştir.

Gerekçe dilekçede kullanılabilir mi?

Evet. Özellikle iyileştirme vurgusu etkilidir: ibadet hakkının kısıtlanması infazın kendi amacına da aykırı düşer.

İki sınırın kaynağı nedir?

Gerekçede, laik bir düzende ibadetin devlet düzeninin diğer görev ve ilkelerini bertaraf edemeyeceği belirtilmiş ve iki sınır bu değerlendirmeye dayandırılmıştır.

Din görevlisi ziyareti mümkün mü?

5275 m.70/2 uyarınca hükümlünün mensup bulunduğu dinin görevlilerince ziyaret edilmesine ve onlarla iletişim kurmasına, kurum güvenliğini tehlikeye düşürmemek koşuluyla izin verilir.

Sadece yüz yüze ziyaret mi kapsamda?

Hayır. Madde ziyaretin yanında “iletişim kurma” imkânını da ayrıca saymıştır.

İdare bu talebi reddedebilir mi?

Madde “izin verilebilir” değil “izin verilir” demektedir. Şart gerçekleşmişse idarenin takdir alanı dardır.

Ret gerekçesi nasıl olmalı?

Kanun tek sınır öngörmüştür: kurum güvenliğini tehlikeye düşürmemek. Bu nedenle somut güvenlik gerekçesi gösterilmelidir; soyut ifadeler denetime elverişli değildir.

Dinî kitap talebini hangi maddeye dayandırmalıyım?

Kitap dinî yaşam bakımından zorunlu nitelikteyse talep 5275 m.70/1’e dayandırılmalıdır.

m.62’ye dayandırmak neden daha zayıf?

m.62 genel yayından yararlanma hakkını düzenler. m.70/1 ise doğrudan din özgürlüğüne dayanır ve Anayasa m.24 ile birlikte ileri sürülebilir.

Kitap talebinde neler yazılmalı?

Eserin adı, dinî yaşam bakımından zorunluluğu, temin ve muhafaza talebi, dayanak olarak 5275 m.70/1 ve anayasal dayanak olarak Anayasa m.24.

Anayasal dayanak nedir?

Anayasa m.24 din ve vicdan hürriyetini; m.13 sınırlama rejimini; m.14 ise yorum kuralını düzenler.

Bir kısıtlamanın ilk denetimi nedir?

Kanuni dayanağının bulunup bulunmadığı. Temel hak ve hürriyetler ancak kanunla ve Anayasada öngörülen sebeplere bağlı olarak sınırlanabilir.

Anayasa Mahkemesi nasıl inceleme yapıyor?

Önce korunan bir hakka müdahale olup olmadığına, sonra sırasıyla kanunilik, meşru amaç ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ölçütlerine bakar.

Kanunilik sağlanmazsa ne olur?

Anayasa Mahkemesi, müdahalenin kanunilik ölçütünü sağlamadığı kanaatine ulaşırsa diğer ölçütleri değerlendirmeksizin ihlal kararı verir.

Bunun pratik sonucu nedir?

Kısıtlamanın hangi kanun hükmüne dayandığı sorulmalı; gösterilemiyorsa bu husus dilekçede ilk sırada ileri sürülmelidir.

“Adil denge” ne demek?

Anayasa Mahkemesi kararlarında, kamu gücünü kullanan organların ve mahkemelerin görevi; somut olayın koşullarında hükümlü ve tutukluların din ve vicdan özgürlüğü ile kurumun güvenliğinin, disiplininin ve düzeninin sağlanması ihtiyacı arasında adil bir denge sağlamaya çalışmak olarak ifade edilmektedir.

Dinî inanç gereği beslenme talebi yapılabilir mi?

Talep 5275 m.70 ve Anayasa m.24 çerçevesinde değerlendirilir; incelemede adil denge ölçütü kullanılır.

Beslenme talebinde neye dikkat etmeliyim?

Genel bir istek yerine kurum imkânları içinde uygulanabilir somut bir çözüm önerilmesi sonucu değiştirebilir.

Talebim reddedilirse ne yapmalıyım?

Sırasıyla kurum idaresine yazılı talep, infaz hâkimliğine şikâyet, ağır ceza mahkemesine itiraz ve Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru.

İlk adımı atlayabilir miyim?

Hayır. Yazılı talep ve buna verilen ret cevabı olmadan sonraki aşamalar kurulamaz.

Bireysel başvuru için şart nedir?

Başvuru yollarının tüketilmiş olması; bu nedenle sıralamaya uyulması zorunludur.

En sık yapılan hata nedir?

Talebin sözlü yapılması ve dayanak olarak madde numarasının yazılmaması.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.