Dijital Pazarlar ve Rekabet Hukuku: Platformlar, Kendini Kayırma ve Yeni Kurallar

Dijital pazarlar için ayrı bir kanun beklemeye gerek yok; 4054 m.6 zaten uygulanıyor. Üstelik maddenin kötüye kullanma listesi tahdidi değil: Kanun bunları “özellikle şunlardır” diyerek örnekleyici biçimde sayar. Yeni tip davranışlar da bu çerçeveye girebilir.

1) Beş Bent: m.6

Bir veya birden fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet piyasasındaki hâkim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile kötüye kullanması hukuka aykırı ve yasaktır.

Kötüye kullanma hâlleri özellikle şunlardır:

a) Ticarî faaliyet alanına başka bir teşebbüsün girmesine doğrudan veya dolaylı olarak engel olunması ya da rakiplerin piyasadaki faaliyetlerinin zorlaştırılmasını amaçlayan eylemler,

b) Eşit durumdaki alıcılara aynı ve eşit hak, yükümlülük ve edimler için farklı şartlar ileri sürerek, doğrudan veya dolaylı olarak ayırımcılık yapılması,

c) Bir mal veya hizmetle birlikte, diğer mal veya hizmetin satın alınmasını … şartına bağlanması ya da satın alınan bir malın belirli bir fiyatın altında satılmaması gibi tekrar satış hâlinde alım satım şartlarına ilişkin sınırlamalar getirilmesi,

d) Belirli bir piyasadaki hâkimiyetin yaratmış olduğu finansal, teknolojik ve ticarî avantajlardan yararlanarak başka bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabet koşullarını bozmayı amaçlayan eylemler,

e) Tüketicinin zararına olarak üretimin, pazarlamanın ya da teknik gelişmenin kısıtlanması.

Dijital pazarlar bakımından uygulamada en çok tartışılan bent ise (d) bendidir.

Çünkü bir platformda elde edilen güç, başka bir hizmet piyasasına taşınabilmektedir. Ayrımcılık boyutu için hâkim durumda ayrımcılık incelememize bakabilirsiniz.

Madde bu davranışı, tam olarak “başka bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabet koşullarını bozmayı amaçlayan eylemler” ifadesiyle kapsar.

2) Kapsam ve Etki Ölçütü: m.2

Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde mal ve hizmet piyasalarında faaliyet gösteren ya da bu piyasaları etkileyen her türlü teşebbüsün aralarında yaptığı rekabeti engelleyici, bozucu ve kısıtlayıcı anlaşma, uygulama ve kararlar ile piyasaya hâkim olan teşebbüslerin bu hâkimiyetlerini kötüye kullanmaları … bu Kanun kapsamına girer.

İkinci satır dijital pazarlar bakımından belirleyicidir.

Kanun, kapsamı yalnızca Türkiye’de faaliyet gösterenlerle sınırlamamış, bu piyasaları etkileyen teşebbüsleri de içine almıştır.

Bu nedenle merkezi yurt dışında bulunan bir platformun, Türkiye piyasalarını etkilemesi hâlinde kapsam dışında kalması beklenmez.

Üçüncü satırdaki “her türlü” ibaresi ise teşebbüs biçimi bakımından bir ayrım yapılmadığını gösterir.

Neden bu ölçüt önemli?

Dijital hizmetler, fiziksel bir varlık olmaksızın bir ülkedeki piyasaları etkileyebilir.

Kapsam yalnızca yerleşim yerine bağlansaydı, bu tür hizmetler denetim dışında kalabilirdi.

Kanun bu nedenle etki ölçütünü tercih etmiştir.

Bu tercih, 1994 tarihli bir metnin dijital pazarlarda da uygulanabilir kalmasını sağlar.

3) Hâkim Durum Tanımı: m.3

Hâkim Durum: Belirli bir piyasadaki bir veya birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücünü … ifade eder.

Üçüncü satır tanımın çekirdeğidir: hâkim durum bir güç tanımıdır.

Kanun bu gücü pazar payı gibi tek bir sayıya bağlamamıştır.

Beşinci satır ise gücün hangi alanlarda kullanıldığını örneklendirir: fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı.

Birinci satır ise birlikte hâkim durumu baştan tanır.

Dijital pazarlarda tanımın uygulanması

Üç soru da doğrudan m.3‘teki tanımdan çıkar.

Tanım teknolojiden bağımsız yazıldığından, dijital hizmetlere de uygulanabilir.

Bu nedenle değerlendirme, hizmetin türünden çok teşebbüsün konumuna odaklanır.

4) “Özellikle” İbaresinin Anlamı

Üçüncü satır belirleyicidir: madde “özellikle” ifadesini kullanır.

Bu ifade, sayılan hâllerin sınırlayıcı olmadığını gösterir.

Dolayısıyla maddede açıkça yazmayan bir davranış da, kötüye kullanma niteliği taşıyorsa kapsama girebilir.

Bu esneklik, teknolojik değişime karşı Kanunu dayanıklı kılar.

Esnekliğin sınırı

Liste örnekleyici olsa da, her davranış kötüye kullanma sayılmaz.

Önce hâkim durumun varlığı ortaya konulmalıdır.

Sonra davranışın rekabet üzerindeki etkisi değerlendirilir.

Bu iki adım tamamlanmadan, yalnızca büyüklüğe dayanan bir iddia sonuç doğurmaz.

5) Bentlerin Dijital Pazarlara Uygulanması

Maddede yer alan beş bendin tamamı, herhangi bir teknolojiden bağımsız biçimde kaleme alınmıştır.

Bu nedenle bentlerin hiçbiri yalnızca geleneksel pazarlara özgü değildir.

Dördüncü satır ise dijital pazarlardaki en yaygın tartışmanın kanuni karşılığıdır.

Beşinci satır ise etkiyi doğrudan tüketici tarafından değerlendirmeyi mümkün kılar.

(d) bendinin iki unsuru

Bent, iki ayrı piyasanın varlığını gerektirir.

Birinci piyasada hâkimiyet, ikinci piyasada ise etki aranır.

Üçüncü satırdaki ölçüt ise davranışın yönünü gösterir.

Bu üç unsur bir arada ortaya konulmadan, kaldıraç iddiası eksik kalır.

6) Maddelerin Kelime Kelime Okunması

Birinci satır, yurt dışı merkezli teşebbüsler bakımından belirleyicidir.

Yedinci satır, maddenin dijital pazarlara uygulanabilmesinin anahtarıdır.

Dokuzuncu satır ise dolaylı davranışları da kapsama alır; açık bir yasak gerekmez.

En çok atlanan üç ibare

Üçü de maddenin kapsamını gereğinden dar okumaya yol açar.

Oysa Kanun metni, üç noktada da geniş bir çerçeve çizmiştir.

7) Değerlendirme Sırası

İlk iki adım tamamlanmadan üçüncü adıma geçilemez.

Çünkü m.6 yalnızca hâkim durumdaki teşebbüsler bakımından uygulanır.

Dördüncü adım ise iddianın hukuki dayanağını kurar.

Altıncı adım ise idari ve özel hukuk yolları arasında tercih gerektirir.

İki yol birlikte yürüyebilir

İki yol birbirinin alternatifi değildir.

İdari süreç ihlali cezalandırırken, zarar görene bir karşılık sağlamaz.

Zarar görenin elde edeceği karşılık, tazminat davası yoluyla doğar.

8) Mevzuat Haritası

İlk altı satır Kanun düzeyinde istikrarlıdır.

Yedinci satır ise dijital pazarlara ilişkin düzenleme çalışmalarının izlenmesi gerektiğini gösterir.

⚠️ Uyarı: Dijital pazarlara ilişkin sektöre özgü düzenlemeler ve Rekabet Kurumu kılavuzları değişebilmektedir. Bu yazı 4054 sayılı Kanun düzeyindeki çerçeveyi ele almakta olup idari para cezası oranı veya eşik içermez; somut bir değerlendirmede güncel mevzuat ve Kurul düzenlemeleri esas alınmalıdır.

Sayıların tamamı bir arada

İkinci satır, listenin neden kapalı bir liste olarak okunmaması gerektiğini özetler.

Tek cümlelik özet

Dijital pazarlarda da ölçüt aynıdır: önce hâkim durum, sonra kötüye kullanma.

9) İlgili Pazarın Tanımlanması

Kanun hâkim durumu “belirli bir piyasadaki” güç olarak tanımlar.

Bu nedenle pazar tanımlanmadan hâkim durum değerlendirmesi yapılamaz.

Dijital hizmetlerde ikame ilişkisinin belirlenmesi, geleneksel pazarlara göre daha tartışmalı olabilir.

Aynı platform, farklı kullanıcı grupları bakımından farklı pazarlarda değerlendirilebilir.

Neden ilk adım?

Çünkü pazar ne kadar dar tanımlanırsa, hâkim durum tespiti o kadar kolaylaşır.

Tersine, geniş bir pazar tanımı hâkimiyet iddiasını zayıflatır.

Bu nedenle pazar tanımı, dosyanın en çok tartışılan aşamalarından biridir.

Tanım yapılmadan yürütülen bir tartışma, hukuki bir sonuca ulaşmaz.

10) Üç Senaryo

Birinci satır, Kanunun kapsamının neden yerleşim yerine bağlanmadığını gösterir.

İkinci ve üçüncü satır ise maddedeki bentlerin doğrudan karşılığıdır.

Üç senaryoda da ortak adım aynıdır: önce hâkim durum ortaya konulmalıdır.

Dördüncü ihtimal: birlikte hâkimiyet

Kanun hâkim durumu tanımlarken “bir veya birden fazla teşebbüs” ifadesini kullanır.

m.6 da kötüye kullanmanın “tek başına yahut başkaları ile” gerçekleşebileceğini belirtir.

Bu nedenle tek bir teşebbüsün hâkim olmadığı pazarlarda da değerlendirme mümkündür.

Bu ihtimal, birden fazla büyük oyuncunun bulunduğu dijital pazarlarda gündeme gelebilir.

11) Kanunun Yaşı ve Uygulanabilirliği

Üç unsur da soyut biçimde kaleme alınmıştır.

Bu tercih, Kanunun yeni iş modellerine uyarlanabilmesini sağlar.

Nitekim maddede hiçbir teknoloji, ürün veya sektör adı geçmez.

Değerlendirme, hizmetin türü üzerinden değil teşebbüsün konumu ve davranışı üzerinden yapılır.

Ayrı düzenleme neden tartışılıyor?

Genel hükümlerin uygulanması, somut olayda ayrıntılı inceleme gerektirir.

Bu inceleme zaman alabildiğinden, önceden belirlenmiş yükümlülükler öngören düzenlemeler gündeme gelmektedir.

Ancak böyle bir düzenleme bulunmadığı sürece, uygulanacak çerçeve 4054‘tür.

Bu nedenle mevcut hükümlerin doğru okunması, her hâlde gereklidir.

12) Özet Tablo

Dört hayır ve üç evet; hayırlar kapsamı genişletir, evetler ise yolu gösterir.

Beşinci satır ise sürecin ön koşuludur.

13) Kapanış

Üçüncü satır maddenin ön şartıdır; hâkim durum yoksa m.6 devreye girmez.

Dördüncü satır ise iddianın hukuki zeminini kurar.

Tek cümlelik özet

Kanun teknoloji adı geçirmeden yazılmıştır; bu yüzden dijital pazarlarda da doğrudan uygulanır.

14) Teşebbüsler İçin Uyum Bakışı

İkinci satır belirleyicidir: hâkim durumda olunmayan pazarlarda m.6 uygulanmaz.

Buna karşılık hâkim durumda olunan pazarda, olağan sayılan uygulamalar dahi değerlendirmeye tabi olabilir.

Üçüncü, dördüncü ve beşinci satır ise en sık gündeme gelen üç bendi kapsar.

Özel sorumluluk düşüncesi

Hâkim durumdaki bir teşebbüsün davranışları, aynı davranışı yapan küçük bir teşebbüsten farklı değerlendirilebilir.

Bunun sebebi, Kanunun yasağı hâkim durumdaki teşebbüslere özgülemiş olmasıdır.

Aynı sözleşme şartı, hâkim olmayan bir teşebbüs bakımından m.6 kapsamında ele alınmaz.

Bu nedenle uyum çalışmasının ilk adımı, konum tespitidir.

15) Zarar Görenler İçin

Üçüncü ve dördüncü adım birbirini dışlamaz.

Kurul kararı, tazminat davasında ihlalin ispatı bakımından güçlü bir dayanak oluşturur.

Buna karşılık tazminat talebi, yalnızca mahkeme yoluyla sonuç doğurur.

Bu nedenle iki yolun birlikte planlanması isabetlidir.

16) Kanunun Kurduğu Denge

Birinci satır çoğu zaman gözden kaçar: Kanun büyümeyi değil, gücün kötüye kullanılmasını hedefler.

İkinci, üçüncü ve dördüncü satır ise bentlerin kimi koruduğunu gösterir.

Beşinci satır ise idari denetimin yanına özel hukuk yolunu ekler.

Bu denge, dijital pazarlarda da aynı biçimde işler.

Neden büyümenin kendisi yasaklanmamış?

Çünkü bir teşebbüsün kendi performansıyla büyümesi, rekabetin sonucu sayılır.

Kanun bu sonucu değil, gücün rekabeti bozacak biçimde kullanılmasını hedefler.

Bu ayrım, dijital pazarlarda özellikle önem kazanır; ağ etkileri nedeniyle hızlı büyüme olağan olabilir.

Bu nedenle bir iddianın başlangıç noktası büyüklük değil, davranış olmalıdır.

Maddenin beş bendi de zaten davranış tipleri üzerinden kurgulanmıştır.

Özetle: 4054 sayılı Kanun dijital pazarlar bakımından boşluk bırakmaz.

Kapsam etki ölçütüyle, hâkim durum güç tanımıyla, kötüye kullanma ise örnekleyici bir listeyle düzenlenmiştir.

Üç tercihin ortak yanı, hiçbirinin belirli bir teknolojiye veya sektöre bağlanmamış olmasıdır.

Bu nedenle 1994 tarihli metin, bugünkü tartışmalara da doğrudan uygulanabilir durumdadır.

Uygulamada zorluk nerede?

Zorluk hükümlerin kendisinde değil, somut olaya uygulanmasındadır.

Bu üç aşama da ekonomik analiz gerektirir.

Bu nedenle dosyalarda hukuki değerlendirme ile iktisadi inceleme birlikte yürütülür.

Ayrı bir düzenleme tartışmasının çıkış noktası da büyük ölçüde bu süreç yüküdür.

Ancak böyle bir düzenleme yürürlüğe girmediği sürece, uygulanacak çerçeve değişmez.

Bu nedenle hem teşebbüsler hem de zarar görenler bakımından çıkış noktası 4054 m.6‘dır.

Maddenin doğru okunması, ayrı bir düzenleme beklemeden de sonuç alınabileceğini gösterir.

Nitekim maddedeki beş bent, dijital pazarlarda tartışılan davranış tiplerinin çoğunu karşılayacak genişliktedir.

Buna bir de listenin örnekleyici olması eklendiğinde, kapsam daha da genişler.

Yani maddede adı geçmeyen bir davranış da, kötüye kullanma niteliği taşıyorsa değerlendirilebilir.

Bu esneklik, Kanunun otuz yılı aşkın süredir yürürlükte kalabilmesinin de sebeplerinden biridir.

Elbette esneklik, belirsizlik anlamına da gelebilir.

Bir davranışın kötüye kullanma sayılıp sayılmayacağı, çoğu zaman ancak inceleme sonunda netleşir.

Bu nedenle hâkim durumdaki teşebbüsler bakımından önleyici değerlendirme önem taşır.

Zarar görenler bakımından ise erken belgeleme aynı işlevi görür.

Her iki tarafın da başvuracağı metin aynıdır: 4054 sayılı Kanun.

Farklı olan yalnızca bakış açısıdır: biri riski önlemek, diğeri zararı gidermek ister.

Kanunun kurduğu düzen, bu iki bakışı da karşılayacak biçimde tasarlanmıştır.

Bir tarafta idari denetim, diğer tarafta özel hukuk yolu bulunur.

İkisi birlikte, hem caydırıcılığı hem de zararın giderilmesini hedefler.

Dijital pazarlarda da bu ikili yapı, herhangi bir uyarlama gerekmeksizin aynen geçerliliğini korur.

17) Sık Yapılan Sekiz Hata

• Ayrı kanun beklemek. m.6 uygulanır.
• Listeyi tahdidi sanmak. “Özellikle” der.
• Yurt dışını kapsam dışı sanmak. Etki ölçütü var.
• Büyüklüğü ihlal sanmak. Kötüye kullanma aranır.
• Tek teşebbüs sanmak. Birlikte de olur.
• Kaldıracı atlamak. (d) bendi vardır.
• Tazminatı unutmak. Özel hukuk yolu açıktır.
• Pazar tanımını atlamak. Ön koşuldur.

18) Kontrol Listesi

• İlgili pazarı tanımlayın.
• Hâkim durumu değerlendirin.
• Davranışı tespit edin.
• Bendi eşleştirin.
• Etkiyi ortaya koyun.
• Belgeleri toplayın.
• Başvuru yolunu seçin.
• Tazminatı değerlendirin.

İlgili incelemelerimiz: birlikte hâkim durum (collective dominance), hâkim durumda ayrımcılık ve rekabet ihlalinde üç kat tazminat (4054 m.57-58).

Sıkça Sorulan Sorular

Dijital pazarlar için ayrı bir düzenleme şart mı?

4054 sayılı Kanunun hâkim durumun kötüye kullanılmasını düzenleyen m.6 hükmü, dijital pazarlardaki davranışlar bakımından da uygulanabilir niteliktedir.

m.6 neyi yasaklar?

Bir veya birden fazla teşebbüsün bir mal veya hizmet piyasasındaki hâkim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile kötüye kullanmasını.

Hâkim durumda olmak yasak mı?

Hayır. Yasaklanan, hâkim durumun kötüye kullanılmasıdır.

Hâkim durum nasıl tanımlanır?

Kanun hâkim durumu, belirli bir piyasadaki bir veya birden fazla teşebbüsün rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü olarak tanımlar.

Kötüye kullanma hâlleri sınırlı mı?

Hayır. Madde bu hâlleri özellikle şunlardır diyerek örnekleyici biçimde sayar.

Bu neden önemlidir?

Maddede açıkça sayılmayan yeni tip davranışların da kötüye kullanma sayılabilmesine imkân tanır.

Kaç bent sayılmıştır?

Maddede beş bent yer alır.

(a) bendi neyi kapsar?

Ticarî faaliyet alanına başka bir teşebbüsün girmesine doğrudan veya dolaylı olarak engel olunmasını ya da rakiplerin piyasadaki faaliyetlerinin zorlaştırılmasını amaçlayan eylemleri.

(b) bendi neyi kapsar?

Eşit durumdaki alıcılara aynı ve eşit hak, yükümlülük ve edimler için farklı şartlar ileri sürerek doğrudan veya dolaylı olarak ayırımcılık yapılmasını.

(c) bendi neyi kapsar?

Bir mal veya hizmetle birlikte başka bir mal veya hizmetin alınması şartına bağlanması ile yeniden satış şartlarına ilişkin sınırlamalar getirilmesini.

(d) bendi neyi kapsar?

Belirli bir piyasadaki hâkimiyetin yaratmış olduğu finansal, teknolojik ve ticarî avantajlardan yararlanarak başka bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabet koşullarını bozmayı amaçlayan eylemleri.

(d) bendi dijital pazarlarda neden öne çıkar?

Bir hizmette elde edilen gücün başka bir hizmet piyasasına taşınması iddiaları bu bent kapsamında değerlendirilebilir.

(e) bendi neyi kapsar?

Tüketicinin zararına olarak üretimin, pazarlamanın ya da teknik gelişmenin kısıtlanmasını.

Birden fazla teşebbüs birlikte hâkim olabilir mi?

Madde bir veya birden fazla teşebbüsten söz etmekte ve birlikte davranışlar yoluyla kötüye kullanmayı da kapsamaktadır.

Yurt dışında kurulu platformlar kapsamda mıdır?

Kanun kapsamını belirlerken Türkiye sınırları içindeki piyasalarda faaliyet gösteren ya da bu piyasaları etkileyen teşebbüsleri esas almıştır.

Bu ölçüt ne anlama gelir?

Teşebbüsün merkezinin yurt dışında bulunması tek başına kapsam dışı kalma sonucunu doğurmaz.

İlgili pazar neden önemlidir?

Hâkim durumun varlığı belirli bir piyasa bakımından değerlendirildiğinden, önce ilgili pazarın tanımlanması gerekir.

Pazar payı tek başına yeterli mi?

Kanun hâkim durumu bağımsız hareket edebilme gücü üzerinden tanımladığından, değerlendirme pazar payıyla sınırlı değildir.

Şikâyet nereye yapılır?

Rekabet Kurumuna başvurulabilir.

Kurul ne tür karar verebilir?

Kanun çerçevesinde ihlalin tespiti ve idari yaptırımlar gündeme gelebilir.

İdari para cezası oranları nedir?

Oranlar ve hesaplama esasları ilgili düzenlemelerle belirlenmekte olup güncel metinlerin esas alınması gerekir.

Zarar gören tazminat isteyebilir mi?

Evet. Kanunun tazminata ilişkin hükümleri özel hukuk yolunu ayrıca düzenlemiştir.

Üç kat tazminat gündeme gelir mi?

Kanun, zararın belirli hâllerden kaynaklanması durumunda üç kat tazminata hükmedilebilmesini öngörmüştür.

Kurul kararı beklenmeli mi?

Tazminat davası ile idari süreç ayrı yollardır; Kurul kararı ispat bakımından önem taşır.

Veri toplamak tek başına ihlal midir?

Değerlendirme, davranışın maddedeki kötüye kullanma hâllerinden birine girip girmediği üzerinden yapılır.

Kendi hizmetini öne çıkarmak ihlal midir?

Bu tür iddialar somut olayın koşullarına göre (a), (b) veya (d) bentleri çerçevesinde incelenebilir.

Uygulama mağazası kuralları kapsamda mı?

Hâkim durumdaki bir teşebbüsün koyduğu kuralların kötüye kullanma oluşturup oluşturmadığı ayrıca değerlendirilir.

Kişisel verilerle ilgisi var mı?

Kişisel verilerin korunması ayrı bir mevzuata tabidir; rekabet değerlendirmesi 4054 çerçevesinde yürür.

Sektöre özgü yeni düzenlemeler olabilir mi?

Dijital pazarlara ilişkin düzenleme çalışmaları gündemde olabilmekte olup güncel mevzuatın takip edilmesi gerekir.

En kritik nokta nedir?

Önce ilgili pazarın tanımlanması, sonra hâkim durumun ve davranışın hangi bende girdiğinin ortaya konulması.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.