AYM: Kamuda özel güvenlik görevlilerine yönelik kategorik sendika yasağı sendika hakkını ihlal etti

Anayasa Mahkemesi, kamu kurum ve kuruluşlarında görev yapan özel güvenlik görevlilerinin sendika kurma ve sendikaya üye olma hakkının bulunmadığına dayanan uygulamanın, Anayasa’nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkını ihlal ettiğine oybirliğiyle karar verdi.

Başvurunun Konusu ve Yargı Süreci

Başvuru, bir kamu kuruluşunda özel güvenlik görevlisi olarak çalışan kişinin sendikaya üyelik girişiminin kabul edilmemesiyle başladı. Kamu kurum ve kuruluşlarındaki özel güvenlik görevlilerinin sendika kurma haklarının bulunmadığına dair işlemin iptali istemiyle açılan dava idare mahkemesince reddedildi.

Başvurucu, sendika hakkının yanı sıra yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının da ihlal edildiğini ileri sürdü. Dosyanın ilk derece safhasına ait esas ve karar numaralarının 2011 ve 2012 yıllarına ait olması, sürecin ne kadar uzadığını tek başına gösteriyor.

Yasağın Hukuki Dayanağı ve Dönemsel Tablo

Müdahalenin dayanağı, 2495 sayılı Bazı Kurum ve Kuruluşların Korunması ve Güvenliklerinin Sağlanması Hakkında Kanun’un ilgili hükmü ile 4688 sayılı Kanun’un o dönemdeki düzenlemesiydi. Tablonun dönemsel olarak okunması gerekiyor.

Kategorik yasağın dönemsel seyri

Kanunilik Denetimi: Şekli Kanun Yeterli Değil

Kararın hukuk tekniği bakımından en dikkat çekici yönü kanunilik değerlendirmesi. Mahkeme, müdahalenin dayanağı olan düzenlemenin şeklen bir kanun hükmü niteliğinde olduğunu kabul etti. Ancak bu tek başına yeterli görülmedi.

AYM’ye göre kamu kurumlarında çalışan özel güvenlik personeline yönelik mutlak ve kategorik sendika yasağı kanunilik kriterini karşılamıyor. Yalnızca özel güvenlik görevlisi olmaları nedeniyle çalışanların sendikal örgütlenmeden tamamen dışlanması, temel hakkın kullanımını aşırı biçimde sınırlandırdı.

Meşru Amaç Var, Ancak Ölçü Yok

Kararda müdahalenin kamu düzeninin korunması gibi meşru bir amaca dayanabileceği belirtildi. Sorun amaçta değil, seçilen araçta. Bu amacın gerçekleştirilmesi için özel güvenlik personelinin tamamının sendika hakkından mahrum bırakılmasının zorunlu olmadığı vurgulandı.

Mahkeme, mutlak yasaklama biçimindeki müdahale için herhangi bir telafi edici mekanizma öngörülmemiş olmasını da orantısızlık göstergesi olarak değerlendirdi. Görevin özelliği nedeniyle bazı sınırlamaların mümkün olduğu kabul edildi; ancak hakkın tamamen kaldırılması orantısız bulundu.

Kamu Görevlilerinin Sendikal Haklarına İlişkin Yerleşik Çizgi

Mahkeme, daha önceki E.2023/92, K.2023/156 sayılı norm denetimi kararına atıfla kamu görevlilerinin sendikal hak ve özgürlüklere tam olarak sahip olması gerektiğini, bazı görevlilerin bu haktan kategorik olarak mahrum bırakılmasının demokratik toplumda zorunlu bir sosyal ihtiyacı karşılamayacağını yineledi.

Kamuda çalışan özel güvenlik personelinin de diğer çalışanlar gibi çalışma koşulları ile ekonomik ve sosyal taleplerini örgütlü biçimde dile getirebilmesi gerektiği belirtildi. Nitekim sonraki dönemde 6289 sayılı Kanunla bu yasağın kaldırılmış olması da kararda hatırlatıldı; yani kanun koyucunun kendisi de yasağın gerekli olmadığı sonucuna varmış durumda.

Giderim ve Karşıoy Tartışması

Anayasa Mahkemesi, ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için ilgili idare mahkemesinde yeniden yargılama yapılmasına karar verdi.

Giderim yönünden karşıoy gerekçeleri de bulunuyor. Karşıoyda, ihlalin bireysel başvuruya konu uyuşmazlığın esasını doğrudan ilgilendiren kanun hükmünden kaynaklandığı; bu durumda giderimin yalnızca yeniden yargılama şeklinde kurulmasının yeterli olup olmadığı tartışılıyor. Bu tartışma, kanundan kaynaklanan ihlallerde bireysel başvurunun giderim kapasitesine ilişkin genel bir soruna işaret ediyor.

Karar Kimi, Nasıl Etkiler?

Kararın etki alanı

Uygulamada Ne Yapılabilir?

Yasak döneminde sendika üyeliği veya sendika kurma başvurusu reddedilmiş ve bu nedenle açtığı dava reddedilmiş kişiler bakımından kararın emsal değeri yüksek. Derdest bir dosya varsa karar doğrudan sunulabilir; kesinleşmiş dosyalarda ise yargılamanın iadesi koşullarının bulunup bulunmadığı ayrıca incelenmelidir.

• Üyelik veya kuruluş başvurunuzun reddine ilişkin işlemin tarihini ve gerekçesini belgeleyin.
• O döneme ait dava dosyanızın esas ve karar numaralarını tespit edin.
• Kararın Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihi, süre hesabı bakımından kayda alın.
• Sendikal faaliyet nedeniyle uğradığınız başka bir işlem varsa (nakil, disiplin) bunu ayrıca değerlendirin.
• Makul sürede yargılanma iddianız varsa tazminat yolunu da gündeme alın.

Sendikal nedene dayalı işlemlerde ayrıca 6356 sayılı Kanun kapsamındaki sendikal tazminat rejimi ile 4688 sayılı Kanun’un kamu görevlileri bakımından getirdiği güvenceler birlikte değerlendirilir. Hangi rejimin uygulanacağı, çalışanın statüsüne ve işlemin niteliğine göre belirlenir.

Sendika Hakkının Anayasal Çerçevesi

Anayasa’nın 51. maddesi, çalışanların ve işverenlerin üyelerinin çalışma ilişkilerinde ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme hakkına sahip olduğunu düzenler.

Aynı maddede sendika kurma hakkının sınırlanabileceği hâller de gösterilmiştir; ancak bu sınırlamalar Anayasa’nın 13. maddesindeki genel çerçeveye tabidir. Yani sınırlama kanunla yapılmalı, özüne dokunmamalı, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olmamalıdır.

İncelenen kararda ihlal tam olarak bu çerçevede kuruldu. Şeklen bir kanun hükmü bulunması kanunilik şartını otomatik olarak karşılamıyor; hükmün içeriğinin de temel hakkın özünü zedelememesi gerekiyor. Kategorik yasak, hakkın özünü ortadan kaldırdığı için kanunilik ölçütünü karşılamamış sayıldı.

AİHM İçtihadıyla Bağlantı

Sendika hakkı, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 11. maddesi kapsamında örgütlenme özgürlüğünün bir unsuru olarak korunur. AİHM içtihadında, kamu görevlilerinin sendikal haklardan yararlanmasının kural, sınırlamanın ise istisna olduğu yerleşmiştir.

AİHM, devlet memurlarının ayrım olmaksızın diğer çalışanlara göre ayrıcalıklı bir konumda bulundukları yönündeki genel açıklamaların, sendikal hakların kısıtlanmasını haklı göstermek için yeterli olmadığını değerlendirmiştir. Sınırlamanın demokratik toplumda zorunlu olduğunun somut delillerle ortaya konması gerekir.

Bu çizgi, AYM’nin kararındaki “telafi edici mekanizma yokluğu orantısızlık göstergesidir” değerlendirmesiyle örtüşüyor. Mutlak bir yasak öngörülüyorsa, buna karşılık çalışanların menfaatlerini savunabileceği alternatif bir mekanizmanın bulunması beklenir.

4688 ve 6356: Hangi Rejim Uygulanır?

Sendikal uyuşmazlıklarda hangi kanunun uygulanacağı, çalışanın statüsüne göre belirlenir. Bu ayrım, hem başvurulacak mercii hem de talep edilebilecek sonuçları değiştirir.

İki sendika kanununun karşılaştırması

İncelenen başvuru, kamu kurum ve kuruluşlarında görev yapan özel güvenlik personeli ile 4688 sayılı Kanun’un o dönemdeki düzenlemesi çerçevesinde değerlendirildi. Aynı işi özel sektörde işçi statüsünde yapan bir kişinin durumu 6356 sayılı Kanun kapsamında ele alınır ve bu kararın kapsamı dışında kalır.

Uygulamada kafa karışıklığı yaratan nokta, kamu kurumunda hizmet alım sözleşmesiyle çalışan özel güvenlik görevlilerinin statüsüdür. Bu kişiler kamu kurumunda görev yapmakla birlikte işçi statüsünde olabilir; hangi rejime tabi olduklarının belirlenmesi için sözleşme yapısının incelenmesi gerekir.

Bireysel Başvuru Usulü ve Süreler

Bu tür bir ihlal iddiasında bireysel başvuru yolunun işletilmesi bakımından süreler kesin. Olağan kanun yollarının tüketilmesi zorunludur; nihai kararın öğrenilmesinden itibaren otuz gün içinde başvuru yapılmalıdır.

• İdari işlemin (üyelik veya kuruluş başvurusunun reddi) tarihini ve gerekçesini belgeleyin.
• İptal davasını süresinde açın; idari yargıda dava açma süresi kural olarak altmış gündür.
• İstinaf ve varsa temyiz yollarını tüketin; kararın kesin olup olmadığını karar metninden kontrol edin.
• Nihai kararı öğrendiğiniz tarihi kayda alın; otuz günlük bireysel başvuru süresi bu tarihten işler.
• Başvuru formunda ihlal edilen hakkı (Anayasa m.51) ve dayandığınız emsal kararları açıkça gösterin.

İncelediğimiz dosyada olduğu gibi, yargılamanın uzun sürmesi ayrı bir ihlal iddiası olarak da ileri sürülebilir. Makul sürede yargılanma hakkı ihlali, tazminat talebiyle birlikte gündeme getirilebilir; bu talep sendika hakkı ihlali iddiasından bağımsız olarak değerlendirilir.

Karar Metnine Nasıl Ulaşılır, Dosyada Nasıl Kullanılır?

Bireysel başvuru kararları Resmî Gazete’de yayımlanır ve Anayasa Mahkemesinin karar bilgi bankasından başvuru numarasıyla sorgulanabilir. Bu karar bakımından iki referans yeterli: başvuru numarası 2021/48905 ve 10 Ağustos 2026 tarihli, 33336 sayılı Resmî Gazete.

Kararı bir dosyada emsal olarak kullanırken dikkat edilmesi gereken üç nokta var. Birincisi, bireysel başvuru kararlarının kural olarak yalnızca o başvuru bakımından bağlayıcı olduğu; ancak Anayasa Mahkemesinin ortaya koyduğu ilkelerin derece mahkemeleri için yol gösterici nitelik taşıdığı.

İkincisi, kararın somut olay temelinin doğru aktarılması. Bu dosyada müdahale, kamu kurumunda görev yapan özel güvenlik personeline yönelik kategorik bir yasaktan kaynaklanıyordu. Farklı bir statüde veya farklı bir sınırlama biçiminde aynı sonucun doğacağı varsayılamaz.

Üçüncüsü, karşıoy gerekçelerinin de okunması. Bu kararda giderim yönünden karşıoy bulunuyor ve ihlalin doğrudan kanun hükmünden kaynaklandığı hâllerde yeniden yargılamanın yeterli giderim sağlayıp sağlamadığı tartışılıyor. Benzer bir dosyada giderim talebini kurgularken bu tartışma dikkate alınmalıdır.

Dilekçede karara atıf yapılırken başvuru numarası, karar tarihi ve Resmî Gazete künyesinin birlikte verilmesi; ayrıca dayanılan paragrafın hangi ilkeyi ortaya koyduğunun kendi cümlelerinizle açıklanması, mahkemenin değerlendirmesini kolaylaştırır.

Sıkça Sorulan Sorular

AYM tam olarak neye karar verdi?

Anayasa Mahkemesi, kamu kurum ve kuruluşlarında görev yapan özel güvenlik görevlilerinin sendika kurma ve sendikaya üye olma hakkının bulunmadığına dayanan uygulamanın, Anayasa’nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkını ihlal ettiğine oybirliğiyle karar verdi.

Bu karar yeni bir yasağı mı kaldırdı?

Hayır. Karara konu kategorik yasak, 6289 sayılı Kanunla 4 Nisan 2012’de zaten kaldırılmıştı. Karar, yasağın yürürlükte olduğu dönemde uygulanmasının Anayasa’ya aykırılığının tespitidir; yeni bir yasak kaldırma işlemi değildir.

Karar bugün çalışan özel güvenlik görevlilerinin statüsünü değiştirir mi?

Kendiliğinden değiştirmez. Karar, bugün itibarıyla çalışanların çalışma şartlarının otomatik olarak değiştiği anlamına gelmiyor. Kararın değeri, görevin niteliğine dayanılarak bir çalışan grubunun sendikal örgütlenmeden bütünüyle dışlanmasının Anayasa ile bağdaşmadığına ilişkin ilkesel tespitidir.

Özel sektörde çalışan özel güvenlik görevlileri kapsamda mı?

Bu inceleme özel sektördeki bütün özel güvenlik görevlilerinin hukuki durumuna ilişkin genel bir değerlendirme içermiyor. Başvuru, kamu kurum ve kuruluşlarında görev yapan özel güvenlik personeli ile 4688 sayılı Kanun’un o dönemdeki düzenlemesi çerçevesinde incelendi.

İhlal hangi yönden tespit edildi?

Mahkeme, müdahalenin dayanağı olan düzenlemenin şeklen bir kanun hükmü niteliğinde olduğunu kabul etmekle birlikte, kamu kurumlarında çalışan özel güvenlik personeline yönelik mutlak ve kategorik sendika yasağının kanunilik kriterini karşılamadığı sonucuna ulaştı.

Sendika hakkı hiç sınırlanamaz mı?

Sınırlanabilir. AYM, görevin özelliği nedeniyle bazı sınırlamaların mümkün olduğunu kabul etti. İhlale yol açan husus, hakkın tamamen kaldırılması yani kategorik yasak biçimindeki müdahaleydi. Ayrıca bu müdahale için herhangi bir telafi edici mekanizma öngörülmemiş olması orantısızlık göstergesi sayıldı.

Kararda hangi önceki karara atıf yapıldı?

Mahkeme, daha önceki E.2023/92, K.2023/156 sayılı norm denetimi kararına atıfla kamu görevlilerinin sendikal hak ve özgürlüklerden mümkün olduğunca tam biçimde yararlanması gerektiğini; bazı görevlilerin bu haktan kategorik olarak mahrum bırakılmasının demokratik toplumda zorunlu bir sosyal ihtiyacı karşılamayacağını yineledi.

Giderim olarak ne kararlaştırıldı?

İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için ilgili idare mahkemesinde yeniden yargılama yapılmasına karar verildi. Giderim yönünden karşıoy gerekçeleri de bulunuyor; karşıoyda ihlalin doğrudan kanun hükmünden kaynaklandığı ve giderimin bu yönde kurulması gerektiği tartışılıyor.

Makul sürede yargılanma hakkı da gündemde miydi?

Evet. Başvurucu sendika hakkının yanı sıra yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının da ihlal edildiğini ileri sürmüştü. Dosyanın ilk derece safhasına ait esas ve karar numaralarının 2011 ve 2012 yıllarına ait olması, sürecin uzunluğunu gösteriyor.

Benzer durumdaki diğer kamu görevlisi grupları için ne anlam taşır?

Karar, kategorik sınırlamaların anayasal denetimde nasıl değerlendirildiğini gösteriyor. Görev niteliğine dayanan mutlak yasakların, telafi edici bir mekanizma olmaksızın öngörülmesi hâlinde orantısız kabul edileceği yönündeki yaklaşım, benzer sınırlamaların tartışıldığı gruplar bakımından yol gösterici olabilir.