İş Sağlığı ve Güvenliğinde İşverenin Yükümlülükleri (6331 Sayılı Kanun)

İş sağlığı ve güvenliği (İSG), yalnızca kaza olduktan sonra devreye giren bir konu değil; kaza olmadan önce güvenli bir çalışma sistemi kurma yükümlülüğüdür. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene risk değerlendirmesinden eğitime, uzman görevlendirmeden acil durum planına kadar geniş bir sorumluluk yükler. Bu rehberde işverenin İSG yükümlülüklerini, çalışanın haklarını (özellikle çalışmaktan kaçınma hakkını) ve ihlalin idari-hukuki sonuçlarını güncel mevzuat ışığında açıklıyoruz.

6331 Sayılı Kanunun Kapsamı

6331 sayılı Kanun, kamu ve özel sektördeki tüm işyerlerini, işverenleri, işveren vekillerini ve çırak-stajyerler dâhil tüm çalışanları kapsar. Çalışan sayısı fark etmez; küçük ölçekli olmak tek başına kapsam dışı kalmak anlamına gelmez. Yalnızca aile ekonomisi içindeki üretim ve kendi nam-hesabına tek başına çalışanlar kapsam dışındadır. Kanunun özü iki cümlededir: işveren çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla, çalışan ise güvenlik talimatlarına uymakla yükümlüdür.

İşverenin Temel Yükümlülükleri (m. 4)

Kanun m. 4, işverenin genel yükümlülüğünü düzenler: çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamak için gerekli her türlü önlemi almak. Bu kapsamda işveren şunları yapmakla yükümlüdür:

• Mesleki risklerin önlenmesi ve korunma tedbirlerinin alınması,
• Risk değerlendirmesi yapılması veya yaptırılması,
• Çalışanlara iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmesi,
• İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve gerekli sağlık personelinin görevlendirilmesi,
• Çalışanların görüşlerinin alınması ve çalışan temsilcisi atanması,
• Acil durum planları, yangınla mücadele ve ilk yardım organizasyonunun kurulması.

Kritik ilke: işverenin yükümlülükleri çalışanın kusurlu davranışından bağımsızdır. Ayrıca dışarıdan uzman, hekim veya OSGB hizmeti almak, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Risk Değerlendirmesi (m. 10)

Tehlike sınıfı fark etmeksizin her işyeri risk değerlendirmesi yapmak zorundadır. Değerlendirme işyerinin kurulmasından önce yapılır; bölüm, ekipman veya çalışma yöntemi değişikliğinde ya da kaza sonrasında yenilenir. Sonuçlar yazılı olarak saklanır. Risk değerlendirmesinin hiç yapılmaması veya gerçeği yansıtmaması, iş kazası davalarında işverenin kusur payını önemli ölçüde artırır; Yargıtay bu belgelerin ibraz edilememesini işveren aleyhine değerlendirir.

İş Güvenliği Uzmanı ve İşyeri Hekimi (m. 6)

İşveren, çalışan sayısı ve işyerinin tehlike sınıfına göre iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmek zorundadır. Uzmanın sınıfı (A/B/C) ve aylık çalışma süresi, tehlike sınıfı ile çalışan sayısına göre belirlenir. Önemli güncelleme: 01.01.2025 itibarıyla 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için de işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirme yükümlülüğü yürürlüğe girmiştir. Bu hizmet OSGB aracılığıyla da alınabilir.

Çalışanın Hakları ve Çalışmaktan Kaçınma Hakkı (m. 13)

Çalışanların İSG kapsamında önemli hakları vardır: bilgi edinme, ücretsiz ve mesai içinde eğitim alma, görüş bildirme (katılım) ve temsilci seçme. En güçlü hak ise çalışmaktan kaçınma hakkıdır:

• Çalışan, ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaştığında ve işveren önlem almadığında, durumu İSG kuruluna (yoksa işverene) bildirir ve önlem alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir.
• Bu dönemde çalışan fiilen çalışmış sayılır; ücret ve sigortasında kesinti yapılamaz.
• Bu hakkı kullandığı için işçinin iş sözleşmesi feshedilemez.
• Tehlike önlenemezse çalışan, çalışma alanını doğrudan terk edebilir.

İşveren önlemleri almazsa işçi, iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilir (İş K. m. 24) ve şartları varsa kıdem tazminatına hak kazanır. Ayrıca eksiklikler Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne ihbar edilebilir; ihbar edenin kimliği gizli tutulur.

İhlalin Sonuçları: İdari, Hukuki ve Cezai Sorumluluk

İSG yükümlülüklerinin ihlali üç tür sonuç doğurabilir. İdari: 6331 m. 26 kapsamında idari para cezaları uygulanır; güncel tutarlar ÇSGB’ce her yıl yayımlanır ve bazı ihlaller her ay ayrı ayrı cezalandırılır, ayrıca işin durdurulması gündeme gelebilir. Hukuki: iş kazası veya meslek hastalığında işçi maddi-manevi tazminat, ölüm hâlinde yakınlar destekten yoksun kalma tazminatı talep edebilir (zamanaşımı kural olarak 10 yıl). Cezai: ihmal sonucu yaralanma/ölüm hâlinde işveren veya sorumlularının ceza sorumluluğu doğabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

6331 sayılı Kanun kimleri kapsar?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, kamu ve özel sektördeki tüm işyerlerini, işverenleri, işveren vekillerini, çırak ve stajyerler dâhil tüm çalışanları kapsar. Çalışan sayısı fark etmez. Yalnızca aile ekonomisi içindeki üretim ve kendi nam-hesabına tek başına çalışanlar kapsam dışıdır.

İşverenin temel İSG yükümlülükleri nelerdir?

İşveren; mesleki riskleri önlemek, risk değerlendirmesi yapmak/yaptırmak, çalışanlara İSG eğitimi vermek, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmek, acil durum planları hazırlamak, sağlık gözetimi yaptırmak, iş kazası ve meslek hastalıklarını kaydetmek ve bildirmekle yükümlüdür. Bu yükümlülükler çalışanın kusurundan bağımsızdır.

Risk değerlendirmesi zorunlu mu?

Evet. Tehlike sınıfı fark etmeksizin her işyeri risk değerlendirmesi yapmak zorundadır. Sonuçlar yazılı olarak saklanır. Risk değerlendirmesinin hiç yapılmaması veya gerçeği yansıtmaması, iş kazası davalarında işverenin kusur payını önemli ölçüde artırır; Yargıtay bunu ağırlaştırıcı bir unsur olarak değerlendirir.

İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi bulundurmak zorunlu mu?

Evet. İşveren, çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmek zorundadır. Önemli güncelleme: 01.01.2025 itibarıyla 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için de bu yükümlülük yürürlüğe girmiştir. Bu hizmet OSGB (Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi) aracılığıyla da alınabilir; ancak dışarıdan hizmet almak işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Çalışmaktan kaçınma hakkı nedir? (Madde 13)

Çalışan, ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaştığında ve işveren gerekli önlemi almadığında, önlem alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınma hakkına sahiptir (m. 13). Bu dönemde çalışan fiilen çalışmış sayılır; ücretinde ve sigortasında kesinti yapılamaz. Bu hakkı kullandığı için işçinin iş sözleşmesi feshedilemez; tehlike önlenemezse çalışan çalışma alanını terk edebilir.

İşveren önlem almazsa işçi iş sözleşmesini feshedebilir mi?

Evet. İşveren iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almazsa, işçi iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilir (İş K. m. 24). Bu durumda şartları varsa kıdem tazminatına da hak kazanır. Ayrıca çalışan, eksiklikleri Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne şikâyet/ihbar edebilir; ihbar edenin kimliği gizli tutulur.

İşveren İSG yükümlülüklerini ihlal ederse ne olur?

İhlaller 6331 m. 26 kapsamında idari para cezası doğurur; güncel tutarlar ÇSGB tarafından her yıl yayımlanır ve bazı ihlaller her ay ayrı ayrı cezalandırılır. Ayrıca iş kazası meydana gelirse işverenin hukuki (maddi-manevi tazminat) ve cezai sorumluluğu gündeme gelir. Risk değerlendirmesi ve eğitim kayıtlarının bulunmaması, kusur değerlendirmesinde işveren aleyhine sonuç doğurur.

İş kazası nasıl ve ne zaman bildirilir?

İşveren, iş kazasını meydana geldiği tarihten itibaren 3 iş günü içinde SGK’ya bildirmek zorundadır (ölümlü kazalarda derhal). Ayrıca tüm iş kazaları ve meslek hastalıklarının kaydını tutmakla yükümlüdür. Bildirim yapmamak sabit idari para cezası gerektirir. İş kazası veya meslek hastalığına uğrayan çalışan, işverenden maddi ve manevi tazminat talep edebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her dosya kendine özgüdür; kesin değerlendirme için avukatınıza veya bir İSG uzmanına danışmanız önemlidir.