İmar Planı İptal Davası — 3194 Sayılı Kanun m.8 Uygulama Planı ve İYUK m.27 Yürütmeyi Durdurma

İmar planı iptal davası, 3194 sayılı İmar Kanunu çerçevesinde onaylanıp ilan edilen nazım imar planı, uygulama imar planı ve bunların değişikliklerine karşı menfaati ihlal edilen ilgililerin idari yargıda açtığı bir iptal davasıdır. İmar planı; taşınmazın kullanım biçimini, yoğunluğunu, kat adedini, ulaşım kararlarını ve inşaat hakkını doğrudan belirleyen düzenleyici bir idari işlemdir. Bu niteliği nedeniyle parsel maliki, uzun süreli kiracı, komşu taşınmaz sahibi ve plan alanı içinde menfaati bulunan meslek odaları planın iptali için dava açabilir. Aşağıdaki başlıklarda 3194 sayılı Kanun’un 8, 9 ve 11. maddeleri ile 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun (İYUK) 7, 11, 12 ve 27. maddeleri; dava açma süresi, üst makama başvuru, yürütmeyi durdurma ve yetkili mahkeme başlıkları altında somut olarak açıklanır.

İmar Planı Türleri — 3194 SK m.8 ve m.9

3194 sayılı Kanun’un 8. maddesi, ülkemizdeki mekansal planlama sistemini kademeli olarak düzenler. Kademeli plan hiyerarşisi; bölge planı, çevre düzeni planı, nazım imar planı ve uygulama imar planı olmak üzere ölçek küçüldükçe ayrıntı artacak biçimde kurgulanmıştır. Alt kademedeki plan üst kademedeki plana aykırı olamaz.

• Bölge planı: Sosyoekonomik gelişme eğilimlerini, yerleşmelerin gelişme potansiyelini ve sektörel hedefleri belirleyen üst ölçekli plandır.
• Çevre düzeni planı: Ülke ve bölge planı kararlarına uygun olarak, konut, sanayi, tarım, turizm, ulaşım gibi arazi kullanım kararlarını belirleyen ve genellikle 1/25.000 – 1/100.000 ölçekli plandır.
• Nazım imar planı: Onaylı halihazır haritalar üzerine varsa çevre düzeni planına uygun olarak çizilen, arazi parçalarının genel kullanım biçimlerini, başlıca bölge tiplerini, yoğunluğu, gelecekteki nüfus yoğunluğunu ve ulaşım sistemini gösteren, 1/5.000 (büyükşehir belediyeleri) veya 1/2.000 ölçekli plandır.
• Uygulama imar planı: Nazım imar planına uygun olarak hazırlanan, yapı adaları, kullanım kararları, yoğunluk, yapılaşma koşulları, yollar ve kamu tesis alanları gibi ayrıntıları içeren, 1/1.000 ölçekli plandır.

Nazım imar planı, uygulama imar planının çerçevesini kurar; uygulama planı nazım plana aykırı hazırlanamaz. Uygulamaya karşı açılan iptal davasında, nazım plandaki temel plan kararları da denetime konu edilebilir. Bu nedenle iptal davasının kapsamı belirlenirken hangi plana karşı ne yönde bir hukuka aykırılık iddia edildiği açıkça ortaya konulmalıdır.

3194 sayılı Kanun’un 9. maddesi ise Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na plan yapma-yaptırma-onaylama konusunda özel yetki tanır. Bakanlık; birden fazla il sınırları içine giren alanları kapsayan planlar, kamu yapıları, kalkınmada öncelikli yöreler, gecekondu ıslah alanları, jeolojik açıdan sakıncalı bölgeler, olağanüstü durumlar, toplu konut alanları ve özel proje alanları bakımından her tür ve ölçekteki planı bizzat yapabilir, yaptırabilir veya onaylayabilir. Bakanlık tarafından onaylanan planlar, belediyenin planına üstündür ve belediye planları Bakanlık planına aykırı olamaz. 3194 SK m.9 kapsamında Bakanlık tarafından onaylanan planlara karşı açılan iptal davaları, aşağıda “yetkili mahkeme” başlığında incelendiği üzere ilk derecede Danıştay 6. Daire önünde görülür.

Askı Süresi ve İtiraz — 3194 SK m.11 (1 Ay)

3194 sayılı Kanun’un 11. maddesi, onaylanan imar planlarının yürürlüğe girme sürecini düzenler. Onaylanan nazım ve uygulama imar planları, onay tarihinden itibaren belediye başkanlığınca (Bakanlık tarafından onaylanan planlarda ilgili idarece) tespit edilen ilan yerlerinde ve web sitesinde bir ay süreyle eş zamanlı ilan edilir. Bu bir aylık süreye uygulamada askı süresi denir.

Askı süresi, hem plandan ilgililerin haberdar olmasını hem de itiraz mekanizmasının işlemesini sağlar. Bir aylık askı süresi içinde ilgililer, planlara belediye başkanlığına yazılı olarak itiraz edebilir. Belediye başkanlığı itirazları belediye meclisine iletir; belediye meclisi, itirazları on beş gün içinde inceleyerek kesin karara bağlar. Bakanlık tarafından onaylanan planlarda itirazlar ilgili Bakanlık birimine yapılır ve aynı çerçevede sonuçlandırılır.

Askı süresi bittikten ve varsa itirazlar karara bağlandıktan sonra plan yürürlüğe girer ve kesinleşir. Askı süresi içinde itiraz etmemiş olan ilgililer de iptal davası açabilir; yani askı süresi içinde itiraz, iptal davasının ön şartı değildir. Ancak askı süresinde itiraz eden ilgili için dava açma süresi, itirazın reddedildiğinin (veya zımnen reddin) tebliğinden itibaren işlemeye başlar. Askı süresi içinde itiraz etmeyenler için ise dava açma süresi, planın kesinleşmesinden veya öğrenilmesinden itibaren hesaplanır. Danıştay 6. Daire ve İdari Dava Daireleri Kurulu’nun yerleşik yaklaşımı, sürelerin başlangıcının somut olayın koşullarına göre değerlendirilmesi yönündedir.

İptal Davası — İYUK m.11 Üst Makama Başvuru ve Dava Açma Süresi

İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 7. maddesi, iptal davasının açılma süresini kural olarak Danıştay ve idare mahkemelerinde altmış gün, vergi mahkemelerinde otuz gün olarak belirler. İmar planına karşı açılacak iptal davasının süresi de bu 60 günlük genel süreye tabidir. Süre; askı süresinin bitmesi ve varsa itiraza verilen ret cevabının tebliği yahut planın ilgilisi tarafından öğrenilmesi tarihinden itibaren işlemeye başlar.

İYUK m.11, dava açma süresi içinde ilgililere idareye başvurma imkanı verir. Bu maddeye göre ilgililer, tarafından yapılan idari işlemler hakkında dava açma süresi içinde işlemi yapan makama üst makama, üst makam yoksa işlemi yapan makama başvurarak işlemin kaldırılmasını, geri alınmasını, değiştirilmesini veya yeni bir işlem yapılmasını isteyebilir. Bu başvuru, işlemeye başlamış olan idari dava açma süresini durdurur.

• İdare, altmış gün içinde cevap verirse süreler tekrar işlemeye başlar; bu cevabın tebliğinden itibaren dava açma süresi kaldığı yerden devam eder.
• İdare altmış gün içinde cevap vermezse başvuru reddedilmiş sayılır; bu tarihten itibaren dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye başlar.
• Ret cevabı üzerine dava açma süresi, işlemeye devam eden süreyle birlikte hesaplanır.

Üst makama başvuru zorunlu değildir. İlgililer askı süresi bitiminde veya itirazın reddi üzerine doğrudan iptal davası açabileceği gibi, önce üst makama başvurup sonucuna göre dava açma yolunu da tercih edebilir. İYUK m.12 ise iptal davası ile tam yargı davasının ilişkisini düzenler: iptal davası açan ilgili, aynı işlem nedeniyle uğradığı zararların tazmini için tam yargı davasını iptal davasıyla birlikte veya iptal kararının kesinleşmesinden sonra ayrıca açabilir. İmar planı iptal davası ile birlikte tazminat talep edilmesi bu çerçevede mümkündür.

Dava dilekçesinde davacının menfaati (dava ehliyeti), planın hukuka aykırılığı ve iptal talebi somut biçimde açıklanmalıdır. Dilekçeye plan paftaları, plan notları ve raporu, kadastro paftası, tapu kaydı, itiraz dilekçesi ve varsa itirazın reddine ilişkin karar eklenir. Yargılama aşamasında; şehir plancısı, harita mühendisi, jeoloji mühendisi ve gerektiğinde mimardan oluşan üç veya beş kişilik bir bilirkişi heyeti keşif ile planın şehircilik ilkelerine, planlama esaslarına ve kamu yararına uygunluğunu inceler. Bilirkişi raporunun sağlıklı hazırlanması, imar planı davalarının seyrini belirleyen en önemli aşamadır.

Yürütmeyi Durdurma — İYUK m.27

İmar planı, uygulanmaya başladığı andan itibaren parselasyon, kamulaştırma, yapı ruhsatı, imar durumu belgesi gibi çok sayıda ikincil işleme dayanak oluşturur. Dava süresince plan uygulanmaya devam ederse iptal kararı verildiğinde eski hali iade fiilen imkansız hale gelebilir. Bu nedenle imar planı davalarında yürütmeyi durdurma (YD) talebi neredeyse her davada gündeme gelir.

İYUK m.27, YD kararı verilebilmesi için iki şartın birlikte gerçekleşmesini ve gerekçede ayrı ayrı gösterilmesini arar:

• Açıkça hukuka aykırılık: Dava konusu idari işlemin ilk bakışta hukuka aykırı olduğu anlaşılmalıdır. Planın; üst ölçekli plana, plan yapımına ilişkin yönetmeliğe, mevzuata ya da şehircilik ilkelerine aykırılığı bu şartın kapsamına girer.
• Telafisi güç veya imkansız zarar: İşlemin uygulanması halinde ortaya çıkacak sonuçların, iptal kararı verilse dahi geriye dönük olarak giderilemeyeceği yönünde makul beklenti bulunmalıdır. Yapı ruhsatı verilmesi, taşınmazın kamulaştırılması, tescilli yapı ya da yeşil alanın yok edilmesi bu kapsamda değerlendirilir.

Mahkeme, kamu görevlileri aleyhine açılan kişisel davalar ile kamu yararı bulunan hallerde teminat aranmaksızın YD kararı verebilir; diğer hallerde uygun bir teminat karşılığında karar verilir. YD talebine ilişkin karara karşı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir; idare mahkemesi kararlarına karşı bölge idare mahkemesine, Danıştay dava dairesi kararına karşı ise İdari Dava Daireleri Kurulu’na itiraz edilir. YD kararı verildiğinde plan uygulanmaz; kararı takiben verilen yapı ruhsatı, imar durumu ve parselasyon işlemleri de dayanaksız hale gelir.

Yetkili Mahkeme — Danıştay 6. Daire ve İdare Mahkemesi

İmar planı iptal davalarında görevli yargı yolu idari yargıdır. Görevli ve yetkili mahkemenin belirlenmesinde planı onaylayan makam ile planın kapsamı belirleyicidir.

• İdare mahkemesi: Belediye meclisi tarafından onaylanan nazım ve uygulama imar planlarına karşı açılan iptal davaları, kural olarak planın uygulanacağı taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesinde görülür. Yer bakımından yetkili mahkeme, taşınmazın yer aldığı ildeki idare mahkemesidir (İYUK m.34).
• Danıştay 6. Daire: 3194 SK m.9 uyarınca Bakanlık tarafından onaylanan planlar, birden fazla ili kapsayan planlar, ülke genelinde uygulanacak planlar ve özel kanunlarla Danıştay’ın ilk derece görevine bırakılan planlar Danıştay 6. Daire önünde ilk derecede görülür. Danıştay 6. Daire, imar hukukunda uzman ihtisas dairesidir ve imar planları, parselasyon işlemleri, yapı ruhsatları, kamulaştırma gibi konularda içtihat üretir.
• Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu (İDDK): Danıştay 6. Daire’nin ilk derece sıfatıyla verdiği kararlar, temyiz mercii olarak İDDK önünde incelenir.
• Bölge idare mahkemesi: İdare mahkemesi kararlarına karşı istinaf yolu bölge idare mahkemesinde açıktır. Bölge idare mahkemesi kararına karşı ise ancak İYUK m.46’da sayılan istisnalar bakımından temyiz yolu açıktır; imar planı davaları çoğunlukla bu istisnalar kapsamındadır.

Yanlış mahkemede açılan davada mahkeme görevsizlik veya yetkisizlik kararı vererek dosyayı görevli/yetkili mahkemeye gönderir; dava reddedilmez. Ancak sürelerin doğru hesaplanması bakımından dava dilekçesinde görevli ve yetkili mahkemenin doğru gösterilmesi tavsiye edilir.

Sonuç — İptal, Yeniden Düzenleme ve Tazminat

İmar planı iptal kararı verildiğinde iptal edilen plan, hukuk aleminden geriye dönük olarak silinir. Anayasa’nın 138/4. maddesi uyarınca idare, iptal kararının gereklerini gecikmeksizin yerine getirmekle yükümlüdür. Uygulamada iptal edilen planın yerine bir önceki plan yürürlüğe girer; önceki plan yoksa idarenin yeni bir plan hazırlama yükümlülüğü doğar. İdare, iptal kararına aynı hukuka aykırılık ile tekrar düşecek biçimde plan yapamaz; aksi halde yeni plan da iptal davasına konu edilir ve uygulamada tazminat sorumluluğu da doğabilir.

İptal edilen plana dayanılarak verilmiş yapı ruhsatları, imar durumu belgeleri, parselasyon işlemleri ve kamulaştırma kararları da dayanaksız hale gelir. Bu ikincil işlemlerin fiilen ortadan kaldırılabilmesi için ilgili tarafından ayrı iptal davası açılması veya idarenin kendiliğinden geri alması gerekir. Üçüncü kişilerin kazanılmış hak ve iyi niyetlerinin korunması gerekliliği, somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir.

Plan nedeniyle uğranılan zararların tazmini için İYUK m.12 çerçevesinde iptal davası ile birlikte veya iptalden sonra ayrıca tam yargı davası açılabilir. Ayrıca imar planından kaynaklanan kısıtlamalar makul süreyi aşarsa Anayasa Mahkemesi ve Danıştay içtihatları uyarınca kamulaştırmasız el atma ya da idari eylem/işlemden kaynaklanan tazminat davası yolları gündeme gelebilir. Süreç, uzmanlık gerektiren teknik ve hukuki bir çalışma dizisi içerdiğinden alanında deneyimli bir hukukçudan hukuki destek alınması sürecin sağlıklı yürümesi bakımından önem taşır.

Sıkça Sorulan Sorular