İşlem Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı (m.107/1): Yapay Piyasa ve Wash Trade

Borsada “manipülasyon” denince akla ilk gelen suç tipi, işlem bazlı piyasa dolandırıcılığıdır. Sermaye Piyasası Kanunu (SPKn) m.107/1, sermaye piyasalarının fiyat oluşum mekanizmasını yapay biçimde bozan işlemleri cezalandırır. Bu rehberde suçun maddi unsurunu, klasik yöntemlerini (wash trade, anlaşmalı emirler), cezasını ve etkin pişmanlık imkânını web-doğrulamalı biçimde açıklıyoruz.

Suçun maddi unsuru

SPKn m.107/1’e göre suçun maddi unsuru; sermaye piyasası araçlarının alım-satımını yapmak, emir vermek, emir iptal etmek, emir değiştirmek veya hesap hareketleri gerçekleştirmek fiillerinden biridir. Bu fiillerin, araçların fiyatı, fiyat değişimi, arz ve talebi hakkında yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmaya yönelik (uygun) olması gerekir. Tek başına yasal görünen işlemler, belirli bir amaç için koordineli yapıldığında suç niteliği kazanır.

Klasik yöntemler: wash trade ve anlaşmalı emirler

Uygulamada en sık görülen yöntemler; kişinin kendi hesapları arasında gerçek alım-satım iradesi olmadan yaptığı işlemler (wash sales) ile tarafların önceden anlaşarak aynı fiyat ve miktardan eş zamanlı girdikleri emirlerin karşılaşmasıdır. Bunlar dışında da fiyatı yapay tutmaya veya hacim algısı yaratmaya yönelik emir/işlem kalıpları suçun kapsamındadır.

Tehlike suçu: menfaat şart değil

İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığı bir tehlike suçudur. Yani suçun tamamlanması için failin fiilen kazanç elde etmesi gerekmez; piyasada yanlış/yanıltıcı izlenim uyandırmaya elverişli işlemin yapılması yeterlidir. Ancak menfaat sağlanmışsa, adli para cezasının alt sınırı bu menfaate göre belirlenir.

Ceza

Suçun cezası 3 yıldan 5 yıla kadar hapis ve 5.000 günden 10.000 güne kadar adli para cezasıdır. Ayrıca m.107/1 uyarınca hükmedilecek adli para cezasının miktarı, suçun işlenmesiyle elde edilen menfaatten az olamaz. Suçun bir tüzel kişi yararına işlenmesi hâlinde tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirleri de gündeme gelir.

Etkin pişmanlık imkânı (m.107/3)

İşlem bazlı türün önemli bir özelliği, pişmanlık (etkin pişmanlık) hükmünün uygulanabilmesidir. 500.000 TL’den az olmamak üzere, elde edilen veya edilmesine sebep olunan menfaatin iki katı Hazineye ödenirse: soruşturma başlamadan önce ödemede cezaya hükmolunmaz; soruşturma sürecinde ödemede ceza yarı, kovuşturmada hüküm verilinceye kadar ödemede üçte bir oranında indirilir. Bu imkân bilgi bazlı türde (m.107/2) ve bilgi suistimalinde (m.106) yoktur.

Sık Sorulan Sorular

İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığı nedir?

SPKn m.107/1 uyarınca; sermaye piyasası araçlarının fiyatı, fiyat değişimi, arz ve talebi hakkında yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım-satım yapmak, emir vermek, emir iptal/değiştirmek veya hesap hareketleri gerçekleştirmektir.

Wash trade (kendinden kendine işlem) suç mudur?

Evet. Gerçek bir alım-satım iradesi bulunmayan, kişinin kendi hesapları arasında yaptığı işlemler ile önceden anlaşmalı eş zamanlı emirler, işlem bazlı piyasa dolandırıcılığının klasik yöntemleridir ve suç oluşturur.

Cezası nedir?

İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığının cezası 3 yıldan 5 yıla kadar hapis ve 5.000 günden 10.000 güne kadar adli para cezasıdır. Adli para cezası, suçun işlenmesiyle elde edilen menfaatten az olamaz (m.107/1).

Kazanç sağlamadım, yine de suç oluşur mu?

İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığı bir tehlike suçudur; suçun oluşması için fiilen menfaat sağlanması şart değildir. Yanlış/yanıltıcı izlenim uyandırmaya yönelik işlem yeterlidir. Menfaat sağlanması ise adli para cezasının alt sınırını etkiler.

Etkin pişmanlıktan yararlanabilir miyim?

Evet, işlem bazlı türde mümkündür (m.107/3). 500.000 TL’den az olmamak üzere elde edilen menfaatin iki katı Hazineye ödenirse; soruşturma başlamadan önce ödemede cezaya hükmolunmaz, soruşturmada 1/2, kovuşturmada 1/3 indirim uygulanır.